Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 50
ĀpGs-Tāt_16.2:
vyaktārthametat
15 caulam-
1 tasya kālaḥ /
janmano 'dhi tṛtīye varṣe caulaṃ punarvasvoḥ // Ā
(pa.6.,khaṃ.16-3)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.3:
atha causavidhiḥ -yasmin karmaṇi keśāḥ prathamaṃ khaṇḍyate tat caulaṃ /
cūḍā prayojanamasyeti /
ḍalayoraviśeṣaḥ /
tat
janmanaḥ prabhṛti tṛtīye varṣe punarvasevornakṣatre kartavyam /
kumāraṃ prāśayediti vihitatvāt puṃsa evedaṃ vidhivaccaulam /
kumāryāstvāvṛtaiva /
evañcetkṛtvā apareṇāgniṃ prāñcamiti puṃliṅgamupapadyate /
janmagrahaṇaṃ garbhādārabhya tṛtīye varṣe mā bhūditi
ĀpGs-Tāt_16.3:
janmano 'dhīti pūrvavat /
tataśca 'garbhādissaṅkhayā varṣāṇāṃ'iti garbhavarṣa na gaṇyate /
caulamiti karmanāmadheyam /
yasmin karmaṇi cūḍāsannidhānaṃ taccaulaṃ; punarvasvoḥ; kartavyamiti śeṣaḥ
2 upanayanavannāndīśrādvam /
brāhmaṇānāṃ bhojanamupāyanavat // Ā
(pa.6,khaṃ.16-4)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.4:
upanayane brāhmaṇabhojane viśeṣābhāvāt ādipadalopo 'tra draṣṭavyaḥ /
brāhmaṇabhojanādīti brāhmaṇān bhojayitvā'śiṣo vācayitvā kumāraṃ bhojayitvetyetāvadiha draṣṭavyam /
anuvākasya prathamenetyādiparastādatidekṣyate
ĀpGs-Tāt_16.4:
atra ca ' brāhmaṇānāṃ bhojanam' iti grahaṇamāśīrvacanakumārabhojanayorapi pradarśanārtham /
bhojanādītyādiśabdo vā draṣṭavyaḥ; upāyanavaditi vacanāt /
upanayanamevopāyanam
sīmantavadagnerupasamādhānādi // Ā
(pa.6.,khaṃ.16-5)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.5:
agnerupasamādhānādipariṣecanāntaṃ sīmantavat kartavyam /
pūrvedyurnāndīśrāddhaṃ, sakṛtpātrāṇi, śalalyādibhissaha śamyāḥ /
anvārabdhāyāṃ ityatra ca kumārasyānvārambhaḥ /
pariṣecanāntasya cādideśaḥ /
yattu 'gāyatamiti vīṇāthinau'ityādi na tasyātrātideśaḥ /
apareṇāgniṃ prāñcamiti vidhānāt punarupaveśasya
ĀpGs-Tāt_16.5:
agnerupasamādhānādi tantraṃ sapradhānahomaṃ pariṣecanāntamiha sīmantaditi /
tataścānvārabdhe kumāre pradhānahomāḥ /
pātraprayoga kāle śalalalyādīnāṃ sakṛdeva sādanam
3 kumārasya keśānāṃ vinayanam, śikhānidhānaṃ ca /
keśān vinīya yatharṣi śikhā nidadhāti // Ā
(pa.6.,khaṃ.16-6)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.6:
vinayanaṃ pṛthakkaraṇaṃ vaptavyānāṃ śikhārthānāñca /
tūṣṇīmiti vāgyamanārtha na mantrapratiṣedhārtham, prāptyabhāvāt /
yathārṣi yāvanta ṛṣayo yasya pravare tāvatīśśikhāḥ karoti-tryārṣeyasya tisnaḥ pañcārṣeyasya pañceti
ĀpGs-Tāt_16.6:
prāñcaṃ prāṅmukham /
vatūṣṇīṃ vāgyataḥ /
kesān vinīya vividhaṃ nītvā;vaptavyān śikhārthāśca pṛthakpṛthakkṛtvetyarthaḥ //
yathārṣiyāvanta ṛṣayasspravare tāvatī śśikhā nidadhāti /
ekārṣeyasyaikā śikhā dvyārṣeyasya dve ityādi
yathā vaiṣāṃ kuladharmaḥ syāt // Ā
(pa.6.,khaṃ16-7)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.7:
athavā yathā yena prakāreṇa eṣāṃ kumārasya kulajānāṃ kuladharmaḥ pravartate tathā śikhāṃ karoti /
eṣāṃ iti vacanaṃ kartuḥ kuladharmo mā bhūditi /
tenāsmin karmaṇi pitaiva karteti niyamo nāsti /
anyatra tu sati sambhave kumārakarmasu tasyaiva niyamaḥ
ĀpGs-Tāt_16.7:
athavā-yathā yena prakāreṇa eṣāṃ kulajānāṃ kuladharmaḥ pravartate, tathā śikhā kartavyā /
kecit eṣāmiti vacanāt pituranyo 'pi caulakarteti
(pa.6.,khaṃ.16-8)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.7:
'uṣṇāśśītāsvānīye'tyādi 'darbhastambe vā nidadhātī'tyevamantaṃ upanayanavat kartavyamityarthaḥ
4 upanayanavat digvapanādi /
apāṃ saṃsarjanādyākeśanidhānātsamānam // Ā
ĀpGs-Tāt_16.8:
vyākhyātamevaitatsamāvartane
kṣuraṃ prakṣālya nidadhāti // Ā
(pa.6.,khaṃ.16-9)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.9:
kṣurasya prakṣālanaṃvidhīyate /
nidhānamarthaprāptam /
yadā nidadhāti tadā prakṣālyeti
ĀpGs-Tāt_16.9:
atra prakṣālanameva vidhīyat;nidhānaṃ tvarthaprāptam
5 vapane upayuktena kṣureṇa trirātraparyantaṃ karmākaraṇam /
tena tryahaṃ karmanivṛttiḥ // Ā
(pa.6,khaṃ.13-10)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.10:
tena kṣureṇa triṣvahorātreṣu nāpitakarma na kartavyam
ĀpGs-Tāt_16.10:
tena kṣureṇa tryahaṃ nāpitakarmaniṣṭavṛttissyāt
varaṃ dadāti // Ā
(pa.6.,khaṃ.16-11)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.11:
asminkarmaṇi samāpte kumārasya pitā brahmaṇe varaṃ dadāti /
'gaurvai vara'ittyuktam
ĀpGs-Tāt_16.11:
varaṃ gāṃ pitā dadāti dakṣiṇata asīnāya brāhmaṇāya /
yadyanyaścaulakartā tadā tasmai
1 godānavrataṃ, tatkālaśca /
evaṃ godānamanyasminnapi nakṣatre ṣoḍaśe varṣe // Ā
(pa.6khaṃ.,16-12)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.12:
yathā caulaṃ evamasya godānākhyamapi karma kartavyam /
tatra tṛtīyasya varṣasyāpavādaḥ ṣoḍaśe varṣe iti /
anyasminnapi nakṣatre puṇyāha eva /
punarvasu niyamasyāpavādaḥ
ĀpGs-Tāt_16.12:
godānamiti karmanāmadheyam;yasminkarmaṇyaṅgabhūtaṃ godānayośśiraḥpradeśāviśeṣayorvapanam /
yatrāpi pakṣe śikhāvarjita sarvakeśavapanaṃ, yatharṣi ca śikhāḥ;tatrāpi godānayorvapanaṃ karmanāmadheyapravṛttinimittaṃ vidyata eva /
tadgodānākhyaṃ karma /
evaṃ yathācaulam brāhmaṇabhojanādi varadānāntaṃ kartavyam /
taccanya sminnapi nakṣatre rohiṇyādau, varṣa ca ṣoḍaśe bhavati
atra pakṣāntaramāha--
agnigodāno vā syāt // Ā
(pa.6.,khaṃ.16-13)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.13:
agnirdevatā yatra godāne tadagnigodānaṃ yasya vaso 'gnigodānaḥ /
(agniśabdena taddaivatyaṃ godānaṃ lakṣyate /
agnirgodānamasyeti vigrahaḥ) /
ekasya godānaśabdasya lopaḥ, uṣṭramukhavat /
tatra baudhāyanaḥ-ṣoḍaśe varṣe godānam /
tasya caulavat tūṣṇīṃ pratipattiravasānaṃ ca /
.....agni godāno vā bhavati /
tasya kāṇḍopākarakāṇḍasamāpanābhyāṃ pratipattiravaśānaṃ ca /
(bau.gṛ.3-2-52-58) iti /
kimuktaṃ bhavati?āgneyānāṃ kāṇḍānāṃ upākaraṇasamāpanayoryaḥ kalpaḥ tatra cauladharmāḥ pravartanta iti /
ṣoḍaśe varṣe bhavati /
sakṛt pātrāṇi na śamayāḥ /
asyāsmin gṛhye 'nupadiṣṭatvāt yat godānamupadiṣṭaṃ tatraiva śamyāvidhiḥ /
tatra prayogaḥ brāhmaṇān bhojayitvā'śiṣo vācayitvā tūṣṇīṃ keśaśmaśru vāpayitvāgnerupasamādhānādi pariṣecanāntāni āgniyakāṇḍopākaraṇavat kṛtvā śukriyavaddevatopasthānaṃ 'agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi"iti /
anye saṃvatsare vratacaryā /
ante visargaḥ /
evamevācāriṣamityādi vikāraḥ śukriyavat daivatam /
keśaśmaśruvapanam /
ante brāhmaṇabhojanam /
ubhayatra nāndīmukhaśrāddhaṃ kecit kurvanti /
apare na
ĀpGs-Tāt_16.13:
agnaye godānaṃ yasya so 'gnigodāno brahmacārī /
pulliṅganirdeśāccaivaṃ vigrahaḥ /
asmin pakṣe ājyabhāgānte kṛte 'agnaye kāṇḍarṣaye svāhā'ityājyenaivaikā pradhānāhutiḥ /
tato jayādi kṣuraprakṣālanāntam
saṃvatsaraṃ godānavratame (mitye) ka upadiśanti // Ā
(pa.6khaṃ.,16-14)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.14:
kṛtagodānasyāpi taccheṣatayā saṃvatsaraṃ vratacaraṇamekaṃ ācāryā upadiśanti /
caulagodāne 'yaṃ vikalpaḥ /
agnigodāne tu kāṇḍopākaraṇātideśāt nityameva yadā vratacaryā tadā varadānādūrdhva devatopasthānaṃ pūrvavadante, visargaśca pūrvavadeva
ĀpGs-Tāt_16.14:
adhīte 'pi vede, avaśyaṃ saṃvatsaraṃ godānavrataṃ brahmacarya caritavyamityeka upadiśanti;vaikalpikamityarthaḥ
ubhayorapi godānayoścaulādviśeṣamāha-
2 tatra vapane viśeṣaḥ /
etāvannānā sarvān keśān vāpayate // Ā
(pa.6khaṃ.,16-15)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.15:
asmin caulagodāne tu etāvannānā pṛthagbhāvaścaulāt /
atra sarvān keśān vāpayate saśikhān /
caule tu yatharṣi śikhā nidadhāt /
anye śmaśtvādīnāṃ prāptyartha sarvagrahaṇaṃ varṇayanti /
teṣāṃ keśaśabda- upalaṇārthaḥ /
tathā cāśvalāyanaḥ-keśaśmaśrulomanakhānyudakasaṃsthāni saṃpreṣyati /
(āśva.gṛ.1-18-6) iti
ĀpGs-Tāt_16.15:
etāvannānā etāvān bhedaḥ /
yadapidhānārthayāpi śikhayā sada sarvān keśān vāpayata iti /
tatasceha vinayanābhāvācchalalyādīnāṃ nivṛttiḥ /
atra ca vāpayata iti ṇijantanirdeśādācārya eva godānakarmaṇaḥ kartā /
varadānañcācāryāyaiva /
tathātra śikhāyā api vapanaṃ 'etāvannānā sarvān keśānvāpayate'ityasmādeva vacanāt ;satravat /
anya āhuḥ 'rikto vā eṣo 'napihito yanmuḍastasyaitadapidhānaṃ yacchikheti /
satreṣu tu vacanāt vapanaṃ śikhāyāḥ'(āpa.dha.1-10- -8.9)
iti satrebhyo 'nyatra śikhāyā vapanagratiṣedhāt ihāpi naiva śkhāyā vapanamiti
udakopasparśanamiti chandogāḥ // Ā
(pa.3.,khaṃ.16-16)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_16.16:
asmin godānavrate aharaharudakopasparśanaṃ kartavyamiti chandogā upadiśanti /
triṣavaṇamiti kecit
iti śrīharadattaviracitāyāmanākulāyāṃ gṛhyasūtravṛttau ṣoḍaśaḥ khamḍaḥ //
ĀpGs-Tāt_16.16:
sāṃvatsarikagodānavratapakṣe aharaharudakopasparśanaṃ chandogā upadiśanti;vikalpa ityarthaḥ
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0