આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 50

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.2:
વ્યક્તાર્થમેતત્

15 ચૌલમ્-
1 તસ્ય કાલઃ ।
જન્મનો ઽધિ તૃતીયે વર્ષે ચૌલં પુનર્વસ્વોઃ ॥ આ
(પ.6.,ખં.16-3)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.3:
અથ ચૌસવિધિઃ -યસ્મિન્ કર્મણિ કેશાઃ પ્રથમં ખણ્ડ્યતે તત્ ચૌલં ।
ચૂડા પ્રયોજનમસ્યેતિ ।
ડલયોરવિશેષઃ ।
તત્
જન્મનઃ પ્રભૃતિ તૃતીયે વર્ષે પુનર્વસેવોર્નક્ષત્રે કર્તવ્યમ્ ।
કુમારં પ્રાશયેદિતિ વિહિતત્વાત્ પુંસ એવેદં વિધિવચ્ચૌલમ્ ।
કુમાર્યાસ્ત્વાવૃતૈવ ।
એવઞ્ચેત્કૃત્વા અપરેણાગ્નિં પ્રાઞ્ચમિતિ પુંલિઙ્ગમુપપદ્યતે ।
જન્મગ્રહણં ગર્ભાદારભ્ય તૃતીયે વર્ષે મા ભૂદિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.3:
જન્મનો ઽધીતિ પૂર્વવત્ ।
તતશ્ચ ઽગર્ભાદિસ્સઙ્ખયા વર્ષાણાંઽઇતિ ગર્ભવર્ષ ન ગણ્યતે ।
ચૌલમિતિ કર્મનામધેયમ્ ।
યસ્મિન્ કર્મણિ ચૂડાસન્નિધાનં તચ્ચૌલં; પુનર્વસ્વોઃ; કર્તવ્યમિતિ શેષઃ

2 ઉપનયનવન્નાન્દીશ્રાદ્વમ્ ।
બ્રાહ્મણાનાં ભોજનમુપાયનવત્ ॥ આ
(પ.6,ખં.16-4)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.4:
ઉપનયને બ્રાહ્મણભોજને વિશેષાભાવાત્ આદિપદલોપો ઽત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ ।
બ્રાહ્મણભોજનાદીતિ બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વાઽશિષો વાચયિત્વા કુમારં ભોજયિત્વેત્યેતાવદિહ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અનુવાકસ્ય પ્રથમેનેત્યાદિપરસ્તાદતિદેક્ષ્યતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.4:
અત્ર ચ ઽ બ્રાહ્મણાનાં ભોજનમ્ઽ ઇતિ ગ્રહણમાશીર્વચનકુમારભોજનયોરપિ પ્રદર્શનાર્થમ્ ।
ભોજનાદીત્યાદિશબ્દો વા દ્રષ્ટવ્યઃ; ઉપાયનવદિતિ વચનાત્ ।
ઉપનયનમેવોપાયનમ્

સીમન્તવદગ્નેરુપસમાધાનાદિ ॥ આ
(પ.6.,ખં.16-5)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.5:
અગ્નેરુપસમાધાનાદિપરિષેચનાન્તં સીમન્તવત્ કર્તવ્યમ્ ।
પૂર્વેદ્યુર્નાન્દીશ્રાદ્ધં, સકૃત્પાત્રાણિ, શલલ્યાદિભિસ્સહ શમ્યાઃ ।
અન્વારબ્ધાયાં ઇત્યત્ર ચ કુમારસ્યાન્વારમ્ભઃ ।
પરિષેચનાન્તસ્ય ચાદિદેશઃ ।
યત્તુ ઽગાયતમિતિ વીણાથિનૌઽઇત્યાદિ ન તસ્યાત્રાતિદેશઃ ।
અપરેણાગ્નિં પ્રાઞ્ચમિતિ વિધાનાત્ પુનરુપવેશસ્ય

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.5:
અગ્નેરુપસમાધાનાદિ તન્ત્રં સપ્રધાનહોમં પરિષેચનાન્તમિહ સીમન્તદિતિ ।
તતશ્ચાન્વારબ્ધે કુમારે પ્રધાનહોમાઃ ।
પાત્રપ્રયોગ કાલે શલલલ્યાદીનાં સકૃદેવ સાદનમ્

3 કુમારસ્ય કેશાનાં વિનયનમ્, શિખાનિધાનં ચ ।
કેશાન્ વિનીય યથર્ષિ શિખા નિદધાતિ ॥ આ
(પ.6.,ખં.16-6)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.6:
વિનયનં પૃથક્કરણં વપ્તવ્યાનાં શિખાર્થાનાઞ્ચ ।
તૂષ્ણીમિતિ વાગ્યમનાર્થ ન મન્ત્રપ્રતિષેધાર્થમ્, પ્રાપ્ત્યભાવાત્ ।
યથાર્ષિ યાવન્ત ઋષયો યસ્ય પ્રવરે તાવતીશ્શિખાઃ કરોતિ-ત્ર્યાર્ષેયસ્ય તિસ્નઃ પઞ્ચાર્ષેયસ્ય પઞ્ચેતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.6:
પ્રાઞ્ચં પ્રાઙ્મુખમ્ ।
વતૂષ્ણીં વાગ્યતઃ ।
કેસાન્ વિનીય વિવિધં નીત્વા;વપ્તવ્યાન્ શિખાર્થાશ્ચ પૃથક્પૃથક્કૃત્વેત્યર્થઃ ॥
યથાર્ષિયાવન્ત ઋષયસ્સ્પ્રવરે તાવતી શ્શિખા નિદધાતિ ।
એકાર્ષેયસ્યૈકા શિખા દ્વ્યાર્ષેયસ્ય દ્વે ઇત્યાદિ

યથા વૈષાં કુલધર્મઃ સ્યાત્ ॥ આ
(પ.6.,ખં16-7)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.7:
અથવા યથા યેન પ્રકારેણ એષાં કુમારસ્ય કુલજાનાં કુલધર્મઃ પ્રવર્તતે તથા શિખાં કરોતિ ।
એષાં ઇતિ વચનં કર્તુઃ કુલધર્મો મા ભૂદિતિ ।
તેનાસ્મિન્ કર્મણિ પિતૈવ કર્તેતિ નિયમો નાસ્તિ ।
અન્યત્ર તુ સતિ સમ્ભવે કુમારકર્મસુ તસ્યૈવ નિયમઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.7:
અથવા-યથા યેન પ્રકારેણ એષાં કુલજાનાં કુલધર્મઃ પ્રવર્તતે, તથા શિખા કર્તવ્યા ।
કેચિત્ એષામિતિ વચનાત્ પિતુરન્યો ઽપિ ચૌલકર્તેતિ

(પ.6.,ખં.16-8)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.7:
ઽઉષ્ણાશ્શીતાસ્વાનીયેઽત્યાદિ ઽદર્ભસ્તમ્બે વા નિદધાતીઽત્યેવમન્તં ઉપનયનવત્ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ

4 ઉપનયનવત્ દિગ્વપનાદિ ।
અપાં સંસર્જનાદ્યાકેશનિધાનાત્સમાનમ્ ॥ આ
આપ્ગ્સ્-તાત્_16.8:
વ્યાખ્યાતમેવૈતત્સમાવર્તને

ક્ષુરં પ્રક્ષાલ્ય નિદધાતિ ॥ આ
(પ.6.,ખં.16-9)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.9:
ક્ષુરસ્ય પ્રક્ષાલનંવિધીયતે ।
નિધાનમર્થપ્રાપ્તમ્ ।
યદા નિદધાતિ તદા પ્રક્ષાલ્યેતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.9:
અત્ર પ્રક્ષાલનમેવ વિધીયત્;નિધાનં ત્વર્થપ્રાપ્તમ્

5 વપને ઉપયુક્તેન ક્ષુરેણ ત્રિરાત્રપર્યન્તં કર્માકરણમ્ ।
તેન ત્ર્યહં કર્મનિવૃત્તિઃ ॥ આ
(પ.6,ખં.13-10)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.10:
તેન ક્ષુરેણ ત્રિષ્વહોરાત્રેષુ નાપિતકર્મ ન કર્તવ્યમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.10:
તેન ક્ષુરેણ ત્ર્યહં નાપિતકર્મનિષ્ટવૃત્તિસ્સ્યાત્

વરં દદાતિ ॥ આ
(પ.6.,ખં.16-11)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.11:
અસ્મિન્કર્મણિ સમાપ્તે કુમારસ્ય પિતા બ્રહ્મણે વરં દદાતિ ।
ઽગૌર્વૈ વરઽઇત્ત્યુક્તમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.11:
વરં ગાં પિતા દદાતિ દક્ષિણત અસીનાય બ્રાહ્મણાય ।
યદ્યન્યશ્ચૌલકર્તા તદા તસ્મૈ

1 ગોદાનવ્રતં, તત્કાલશ્ચ ।
એવં ગોદાનમન્યસ્મિન્નપિ નક્ષત્રે ષોડશે વર્ષે ॥ આ
(પ.6ખં.,16-12)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.12:
યથા ચૌલં એવમસ્ય ગોદાનાખ્યમપિ કર્મ કર્તવ્યમ્ ।
તત્ર તૃતીયસ્ય વર્ષસ્યાપવાદઃ ષોડશે વર્ષે ઇતિ ।
અન્યસ્મિન્નપિ નક્ષત્રે પુણ્યાહ એવ ।
પુનર્વસુ નિયમસ્યાપવાદઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.12:
ગોદાનમિતિ કર્મનામધેયમ્;યસ્મિન્કર્મણ્યઙ્ગભૂતં ગોદાનયોશ્શિરઃપ્રદેશાવિશેષયોર્વપનમ્ ।
યત્રાપિ પક્ષે શિખાવર્જિત સર્વકેશવપનં, યથર્ષિ ચ શિખાઃ;તત્રાપિ ગોદાનયોર્વપનં કર્મનામધેયપ્રવૃત્તિનિમિત્તં વિદ્યત એવ ।
તદ્ગોદાનાખ્યં કર્મ ।
એવં યથાચૌલમ્ બ્રાહ્મણભોજનાદિ વરદાનાન્તં કર્તવ્યમ્ ।
તચ્ચન્ય સ્મિન્નપિ નક્ષત્રે રોહિણ્યાદૌ, વર્ષ ચ ષોડશે ભવતિ

અત્ર પક્ષાન્તરમાહ--
અગ્નિગોદાનો વા સ્યાત્ ॥ આ
(પ.6.,ખં.16-13)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.13:
અગ્નિર્દેવતા યત્ર ગોદાને તદગ્નિગોદાનં યસ્ય વસો ઽગ્નિગોદાનઃ ।
(અગ્નિશબ્દેન તદ્દૈવત્યં ગોદાનં લક્ષ્યતે ।
અગ્નિર્ગોદાનમસ્યેતિ વિગ્રહઃ) ।
એકસ્ય ગોદાનશબ્દસ્ય લોપઃ, ઉષ્ટ્રમુખવત્ ।
તત્ર બૌધાયનઃ-ષોડશે વર્ષે ગોદાનમ્ ।
તસ્ય ચૌલવત્ તૂષ્ણીં પ્રતિપત્તિરવસાનં ચ ।
.....અગ્નિ ગોદાનો વા ભવતિ ।
તસ્ય કાણ્ડોપાકરકાણ્ડસમાપનાભ્યાં પ્રતિપત્તિરવશાનં ચ ।
(બૌ.ગૃ.3-2-52-58) ઇતિ ।
કિમુક્તં ભવતિ?આગ્નેયાનાં કાણ્ડાનાં ઉપાકરણસમાપનયોર્યઃ કલ્પઃ તત્ર ચૌલધર્માઃ પ્રવર્તન્ત ઇતિ ।
ષોડશે વર્ષે ભવતિ ।
સકૃત્ પાત્રાણિ ન શમયાઃ ।
અસ્યાસ્મિન્ ગૃહ્યે ઽનુપદિષ્ટત્વાત્ યત્ ગોદાનમુપદિષ્ટં તત્રૈવ શમ્યાવિધિઃ ।
તત્ર પ્રયોગઃ બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વાઽશિષો વાચયિત્વા તૂષ્ણીં કેશશ્મશ્રુ વાપયિત્વાગ્નેરુપસમાધાનાદિ પરિષેચનાન્તાનિ આગ્નિયકાણ્ડોપાકરણવત્ કૃત્વા શુક્રિયવદ્દેવતોપસ્થાનં ઽઅગ્ને વ્રતપતે વ્રતં ચરિષ્યામિ"ઇતિ ।
અન્યે સંવત્સરે વ્રતચર્યા ।
અન્તે વિસર્ગઃ ।
એવમેવાચારિષમિત્યાદિ વિકારઃ શુક્રિયવત્ દૈવતમ્ ।
કેશશ્મશ્રુવપનમ્ ।
અન્તે બ્રાહ્મણભોજનમ્ ।
ઉભયત્ર નાન્દીમુખશ્રાદ્ધં કેચિત્ કુર્વન્તિ ।
અપરે ન

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.13:
અગ્નયે ગોદાનં યસ્ય સો ઽગ્નિગોદાનો બ્રહ્મચારી ।
પુલ્લિઙ્ગનિર્દેશાચ્ચૈવં વિગ્રહઃ ।
અસ્મિન્ પક્ષે આજ્યભાગાન્તે કૃતે ઽઅગ્નયે કાણ્ડર્ષયે સ્વાહાઽઇત્યાજ્યેનૈવૈકા પ્રધાનાહુતિઃ ।
તતો જયાદિ ક્ષુરપ્રક્ષાલનાન્તમ્

સંવત્સરં ગોદાનવ્રતમે (મિત્યે) ક ઉપદિશન્તિ ॥ આ
(પ.6ખં.,16-14)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.14:
કૃતગોદાનસ્યાપિ તચ્છેષતયા સંવત્સરં વ્રતચરણમેકં આચાર્યા ઉપદિશન્તિ ।
ચૌલગોદાને ઽયં વિકલ્પઃ ।
અગ્નિગોદાને તુ કાણ્ડોપાકરણાતિદેશાત્ નિત્યમેવ યદા વ્રતચર્યા તદા વરદાનાદૂર્ધ્વ દેવતોપસ્થાનં પૂર્વવદન્તે, વિસર્ગશ્ચ પૂર્વવદેવ

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.14:
અધીતે ઽપિ વેદે, અવશ્યં સંવત્સરં ગોદાનવ્રતં બ્રહ્મચર્ય ચરિતવ્યમિત્યેક ઉપદિશન્તિ;વૈકલ્પિકમિત્યર્થઃ

ઉભયોરપિ ગોદાનયોશ્ચૌલાદ્વિશેષમાહ-
2 તત્ર વપને વિશેષઃ ।
એતાવન્નાના સર્વાન્ કેશાન્ વાપયતે ॥ આ
(પ.6ખં.,16-15)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.15:
અસ્મિન્ ચૌલગોદાને તુ એતાવન્નાના પૃથગ્ભાવશ્ચૌલાત્ ।
અત્ર સર્વાન્ કેશાન્ વાપયતે સશિખાન્ ।
ચૌલે તુ યથર્ષિ શિખા નિદધાત્ ।
અન્યે શ્મશ્ત્વાદીનાં પ્રાપ્ત્યર્થ સર્વગ્રહણં વર્ણયન્તિ ।
તેષાં કેશશબ્દ- ઉપલણાર્થઃ ।
તથા ચાશ્વલાયનઃ-કેશશ્મશ્રુલોમનખાન્યુદકસંસ્થાનિ સંપ્રેષ્યતિ ।
(આશ્વ.ગૃ.1-18-6) ઇતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_16.15:
એતાવન્નાના એતાવાન્ ભેદઃ ।
યદપિધાનાર્થયાપિ શિખયા સદ સર્વાન્ કેશાન્ વાપયત ઇતિ ।
તતસ્ચેહ વિનયનાભાવાચ્છલલ્યાદીનાં નિવૃત્તિઃ ।
અત્ર ચ વાપયત ઇતિ ણિજન્તનિર્દેશાદાચાર્ય એવ ગોદાનકર્મણઃ કર્તા ।
વરદાનઞ્ચાચાર્યાયૈવ ।
તથાત્ર શિખાયા અપિ વપનં ઽએતાવન્નાના સર્વાન્ કેશાન્વાપયતેઽઇત્યસ્માદેવ વચનાત્ ;સત્રવત્ ।
અન્ય આહુઃ ઽરિક્તો વા એષો ઽનપિહિતો યન્મુડસ્તસ્યૈતદપિધાનં યચ્છિખેતિ ।
સત્રેષુ તુ વચનાત્ વપનં શિખાયાઃઽ(આપ.ધ.1-10- -8.9)
ઇતિ સત્રેભ્યો ઽન્યત્ર શિખાયા વપનગ્રતિષેધાત્ ઇહાપિ નૈવ શ્ખાયા વપનમિતિ

ઉદકોપસ્પર્શનમિતિ છન્દોગાઃ ॥ આ
(પ.3.,ખં.16-16)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_16.16:
અસ્મિન્ ગોદાનવ્રતે અહરહરુદકોપસ્પર્શનં કર્તવ્યમિતિ છન્દોગા ઉપદિશન્તિ ।
ત્રિષવણમિતિ કેચિત્

ઇતિ શ્રીહરદત્તવિરચિતાયામનાકુલાયાં ગૃહ્યસૂત્રવૃત્તૌ ષોડશઃ ખમ્ડઃ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_16.16:
સાંવત્સરિકગોદાનવ્રતપક્ષે અહરહરુદકોપસ્પર્શનં છન્દોગા ઉપદિશન્તિ;વિકલ્પ ઇત્યર્થઃ