Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 47
ĀpGs-Tāt_15.1:
jātaṃ jātamātram, prāṅnābhivardhanāt puṃso jātakarma vidhīyate //
(manu.2-29) iti vacanāt /
etaccopariśodhyate /
jāta kumāraṃ pitā vātsapreṇa 'divaspari'(tai.saṃ4-2-2) ityanuvākena ante sakṛdabhimṛśya 'asminnaham'ityanena yajuṣā svasyopasthe tamādhāya, uttarābhyāṃ 'aṅgādaṅgāt''aśmā bhava'iti dvābhyāṃ tasyābhimantraṇaṃ kartavyam, tathaiva tābhyāmeva mūrdhanyavaghrāṇam, etayorevarcoḥ dakṣiṇe karṇe jāpo japa ityarthaḥ /
vacanabalācca japābhimantraṇayoravaghrāṇaliṅgabādhaḥ /
abhidhānaṃ tu jātasaṃskārakriyāsāmānyāt /
etacca 'tardhisthāṇucatuṣpathavyatikrame'; (āpa.gṛ.5-16) ityatropapāditam /
kecit-uttarābhiriti pāṭho, nottarābhyāmiti /
tena 'aṅgādaṅgāt'ityabhimantraṇam /
'aśmā bhava'ityavaghrāṇam /
'medhāṃ te devaḥ'iti japaḥ /
ata evāśvalāyanaḥ -"karṇayorupanidhāya me dhājananaṃ japati'medhāṃ te devassavitā'iti" /
madhughṛtaprāśanaṃ tu 'tvayi medhām'; iti yajurbhireva tribhiriti /
tanna;anadhīyamānapāṭhāṅgīkāre atiprasaṅgāt
2 nakṣatranāmanirdeśaḥ /
nakṣatranāma ca nirdiśati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.2:
abhijighrāmyasau ityatrāsauśabdasya sthāne nakṣatranāmanirdeśaḥ /
tatsaṃbudhyā nirdiśet-paśūnāṃ tvā hiṃkāreṇābhijhighrāmyāśvayujetyādi /
tatra nakṣatraśabdeṣu jātārthe rūpanirṇayārthaḥ ślokaḥ --
ĀpGs-Tāt_15.2:
roremamṛjyeciṣu vṛddhirādauṣṭhātpe ca vāntyaśravaśāśvayukṣu /
śeṣeṣu nāmvoḥ kaprassvaroṣantyaḥ svāpvoradīrghassāvisarga iṣṭaḥ //
asyārthaḥ-rohiṇī revatī maghā mṛgaśīrṣā jyeṣṭhā titrā-ityeteṣu ādyakṣaranirdiṣṭeṣu ādau vṛddhirbavati, 'nakṣatrebhyo bahulam, (pā.sū.4-3-37)iti bahulagrahaṇājjātārthapratyayasya ca lugabhāvaḥ /
rūpaṃ ca rauhiṇaḥ raivataḥ māghaḥ mārgaśīrṣaḥ jyaiṣṭhaḥ caitraḥ iti /
ṣṭhātpe ca, proṣṭhapadetyatra ṣṭhakārātpare pakāre ca vṛddhiḥ /
"je proṣṭhapadānām'(pā.su.7-3-18)ityuttarapadavṛddhirityarthaḥ /
pūrvavacca lugabhāvaḥ proṣṭhapādaḥ /
vāntyaśravaśāśvayukṣu /
antyamāmnānataḥ apabharaṇīrityarthaḥ /
śravaḥ śravaṇaṃ śa-śatabhiṣak aśvayuk ityeteṣu caturṣu vā vikalpena vṛddhiḥ /
atra ca śravaṇāpabharaṇyoḥ bahulagrahaṇādeva luko vikalpaḥ /
aśvayukchatabhiṣajostu 'vatsaśālābhijidaśvayukcha- tabhiṣajo vā'(pā.sū.4-3-36)
iti sūtreṇa /
apabharaṇaḥ āpabharaṇaḥ /
śravaṇaḥ śrāvaṇaḥ /
śatabhiṣak śātabhiṣajaḥ /
aśvayuk āśvayujaḥ /
śeṣeṣu na uktādanyeṣu nakṣatreṣu na vṛddhiḥ yato 'tra 'śraviṣṭhāphalgunyanūrādhāsvātitiṣyapunarvasuhasta viśākhāṣāḍhābahulālluk'; (pā.sū.4-3-34) ityanena, nakṣatrebhyo bahulam'ityanena ca lugva bhavati /
'luktaddhitaluki'(pā.sū1-2-49) iti strīpratyayanivṛttiḥ kṛttikaḥ tiṣyaḥ āśreṣaḥ phālgunaḥ hastaḥ viśākhaḥ anūrādhaḥ āṣāḍhaḥ śraviṣṭhaḥ /
āmvoḥ kaparaḥ svaro 'ntyaḥ, ārdramūlayorantyaḥ svaraḥ kaśabdaparo bhavati /
pūrvāṅṇāparohṇārdraamūlā'ityādinā vunpratyaya ityarthaḥ /
ārdrakaḥ mūlakaḥ /
svāpvoradīrghassāvisarga iṣṭaḥ, svāpvoḥ svātīpunarvasvorantyasvaro 'dīrghassavisargaśceṣṭaḥ /
'śraviṣṭhāphalgunī'ityādinā luk /
savisargatvaṃ ca pūrvasya strīpratyayasyanivṛttau halṅyādilopābhāvāt /
uttarasyatu tanuvadukārāntatvāt /
svātiḥ punarvasuḥ /
evaṃ sarveṣāṃ nakṣatranāmnāṃ prathamayā nirdeśaḥ sūktavāke /
jātakarmaṇi punassambuddhyā
tadrahasyaṃ bhavati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.3:
nakṣatranāma rahasyaṃ bhavati /
yathā pare na jānanti tathā vaktavyamityarthaḥ sūktavākādiṣvapyevameva
ĀpGs-Tāt_15.3:
nakṣatranāma ca rahasyaṃ nirdiśatīti sūtre praṇetavye sūtrāntarakaraṇāt yat nāmanakṣatranibandhanaṃ, yacca daśamyāṃ kṛtaṃ tadubhayaṃ jātakarma sūktavākānnaprāśanābhivādanādiṣu nityaṃ rahasyameva nirdeśyaṃ bhavati
3 kumārasya madhughṛtaprāśanam, dadhighṛtaprāśanaṃ ca /
madhu, ghṛtamiti saṃsṛjya tasmin darbheṇa hiraṇyaṃ niṣṭarkya badhvāvadāyottarairmantraiḥ kumāraṃ prāśayitvottarābhiḥ pañcabhissnāpayitvā dadhi ghṛtamiti saṃsṛjya kāṃsyena pṛṣadājyaṃ vyāhṛtībhiroṅgāracaturthābhiḥ kumāraṃ prāśayitvādbhiśśeṣaṃ saṃsṛjya goṣṭhe ninayet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.4:
madhughṛtamityetadvayaṃ viṣamaparimāṇaṃ kāsyapātre saṃsṛjya tasmin hiraṇyaṃ darbheṇa, niṣṭarkya badhvā'dadhāti /
niṣṭarkyamiti bandhanaviśeṣo lokaprasiddhaḥ /
tathā baddhena hiraṇyena tadrasadvayamādāya tenaiva kumāraṃ prāśayet /
uttaraistribhiḥ 'tvayi medhā'mityādibhiḥ pratimantraṃ prāśanam /
tata uttarābhiḥ pañcabhiḥ ṛgbhiḥ 'kṣetriyai tve'tyādibhiḥ pratimantraṃ snā#uyati /
tato 'nyasmin kāṃsyapātre dadhi ghṛtañca saṃsṛḍya tatpṛṣadāḍyaṃ tenaiva kāṃsyena prāśayati /
vyāhṛtībhireṅkāracaturthābhiḥ bhūḥ svāhetyādibhiḥ pratimantram /
tataś śeṣadvayamadbhissaṃsṛḍya geṣṭhe ninayet /
kumāragrahaṇaṃ asamarthasyāpi kumārasyaiva prāśanamupāyena yathā syāditi /
tena yatnābhāve"dhānāḥ kumārān prāśayanti""kṣaitrapattyaṃ ca prāśayanti"ityādau prāśanamasamarthānāṃ na bhavati
ĀpGs-Tāt_15.4:
niṣṭakarya śikhābandhanavat sarandhreṇa granthinā niṣṭarkya badhnāti;prajānāṃ praḍananāya'iti liṅgāt /
uttarairmantraiḥ 'medhāṃ te devassavitā'ityṛcā, 'tvayi medhān'iti trabhiryajurbhiḥ /
prāśanaṃ caturṇāmante sakṛdeva hiraṇyena gṛhātvā /
"mantravatprāśanaṃ cāsya hiraṇyamadhusarpiṣām'; /
(manu.2-29)
iti manuvacanāt /
uttarābhiḥ pañcabhiḥ 'kṣetriyai tvā niṛtyai tvā'ityādibhiḥ /
snāpanamapi pañcānāmante sakṛdeva /
dadhi dhṛtamitiva samasṛṣṭaṃ pṛṣadā jyaṃ /
tacca yasmin kāṃsye saṃsṛjyate tenaiva prāśayenna hastena /
vyāhṛtī bhiroghkāracaturthābhiḥ 'bhūḥ svāhā'; ityādibhiḥ /
atrāpyante sakṛtprāśanam /
prāśita śeṣamadbhissaṃsṛjya geṣṭhe adhikaraṇe 'nyo ninayet /
kecit-madhṛghṛtasaṃsargo 'pi kāsye niyataḥ /
prāśanadvayaṃ snāpanaṃ ca pritimantramiti
4 dakṣiṇastanadāpanam /
uttarayā māturupastha ādhāyottarayā dakṣiṇaṃ stanaṃ pratidhāpyottarābhyāṃ pṛthivīmabhimṛśyottareṇa yajuṣā saṃviṣṭam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.5:
atha taṃ kumāraṃ 'mā te kumāra'mityetayā māturupastha ādadhāti /
etāvantaṃ kālaṃ svopasthe /
tasmāt śeṣaninayanama- pyanyena kārāyitavyam /
tata uttarayarcā 'ayaṃ kumāra'ityetayā dakṣiṇaṃ stanaṃ pratidhāpya tata u ttarābhyāṃ ṛgbhyāṃ 'yadbhūmerhṛdaya'mityetābhyāṃ pratimantraṃ pṛthivīmabhimṛśati /
tataḥ taṃ kumāraṃ abhimṛṣāṭāyāṃ bhūmau saṃveśayati mātā /
taṃ saṃviṣṭamuttareṇa yajuṣā 'nāmayati na rudatī'tyanenābhimṛśati
ĀpGs-Tāt_15.5:
uttarayā 'mā te kumāram'ityetayā kumāraṃ māturupastha ādadhāti /
iha ca mātṛgrahaṇāditaḥ pūrva svopastha eva /
ata eva ca śeṣaninayanamanyakartṛkam /
uttarayā 'ayaṃ kamāraḥ ityetayā dhakṣiṇaṃ stanaṃ pratidhāpayati pāyayati /
idaṃ ca mantrastana- niyamayorvidhānaṃ prathamastanapānaviṣayam, prathamātikrame kāraṇābhāvāt /
tataśca jātoṣṭiḥ, 'vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet putre jāte yadaṣṭakapālo bhavati gāyatriyaivainaṃ brahmavarcasena punāti'(tai.saṃ.2-2-5) ityādinā yadyapi putrajanmākhyānimittasaṃyogena śrutā tathāpi kṣāmavatyādivanna nimittādanantaraṃ kartavyā /
kuta etat?rātrisatranyāyena ārthavādikaputragatabrahmavarcasādikāmanāsaṃvalitasyaiva janmano 'dhikārahetutvābhyupagamāt
jāteṣṭhipravṛtteścotkaṭajīvatputragatapūtatādiphalarāgādhīnatvāt dīrghakālasamāpyāyāṃ ceṣṭau kṛtāyāṃ paścādvaidhastanamāne sati kumāra eva śeṣī śiṣkaṇṭhatayā na jīvet /
tataśceṣṭeyāṃ rāgādhīnāyāṃ pravṛttireva na syāt /
tasmāt jananānantarameva saṃśāsanāntaṃ jātakarmaiva kartavyam /
iṣṭistūktena nyāyena nimittasvārasyabhaṅgasya durnivāratvāt codakānugrahāccāśauce 'pagate parvaṇyeva kartavyā /
uttarābhyāṃ 'yadbhūmerhṛdayaṃ'ityetābhyāṃ pṛthivīṃ sakṛda bhimṛśati, yatra kumāraśśataṃ saṃviṣṭaṃ ' nāmayati na rudati'iti yajuṣā bhimṛśati
5 phalīkaraṇahomāḥ /
uttareṇa yajuṣā śirasta udkumbhaṃ nidhāya sarṣapān phalīkaraṇamiśrānañjalinottaraistristriḥ pratisvāhākāraṃ hutvā saṃśāsti -praviṣṭe praviṣṭa eva tūṣṇīmagnāvāvapateti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.6:
tatastasya śirassamīpe uttareṇa yajuṣā 'āpassupteṣvi'tyanena udakumbhaṃ nidadhāti /
tatassarṣapān phalīkaraṇamiśrānañjali- nā juhoti uttarairmantraiḥ aṣṭābhiḥ 'ayaṃ kali'mityādibhiḥ /
tatra ca pratisvāhākāraṃ trirhomaḥ /
sakṛnmantreṇa dvistūṣṇīm /
dravyaṃ ca punaḥ punarādeyam /
kecittu sakṛdupāttenaiva trirjuhvati /
uttarayośca homayoḥ svāhākāramātramāvartayanti /
homaścāyamapūrvaḥ tantrasyāvidhā- nāt
paristaraṇaṃ tu bhavati /
pariṣeṭanaṃ samantamubhayataḥ /
hutvā tatassaṃśāsti /
kān !ye sūtikāgāraṃ praviśanti /
tatra saṃśāsane evakāraḥ
evamityasyārthe /
etaduktaṃ bhavati-asya sūtikāgārasya yadā yadā praveśo yuṣmābhiḥ kriyate tadā tadā sarṣapān phalīkaraṇa-
miśranasminnagnāvevaṃ tūṣṇīmāvapata yathā mayoptāḥ añjalinā triltriśceti /
tatra tūṣṇīmityatideśaprāptasya mantrasya pratiṣedhaḥ /
yathāsaṃpraiṣaṃ te
kurvanti /
homaścāyaṃ kumārasya rakṣārthaḥ saṃskāraḥ, na mātuḥ, prakaraṇāt /
tena yadyapi'yasyai vijātāyāṃ mana'iti māturapi rakṣā pratīyate tathāpi
tadartho homo na bhavati /
tataśca strīprasave daśāhamadhye putramṛtau ca na bhavati
ĀpGs-Tāt_15.6:
uttareṇa 'āpassupteṣu'ityanena yajuṣā kumārasya śirassamīpe udakasya pūrṇakumbhaṃ nidhāya atha 'yatra kva tāgnim'; (āya.dha.2-1-23) ityādividhinā śrotriyāgārādagnimāhṛtya tamupanidhāya phalīkaraṇamiśrān sarṣapān uttaraiḥ 'ayaṃ kalim'ityādibhiraṣṭabhirmantraiḥ añjalinā pratimantraṃ trisrirjuhoti /
tatra tu dvistūṣṇīm /
tūṣṇīkeṣvapi svāhākāro bhavati, pratimantramiti siddhe pratisvāhākāramityadhikākṣarāt /
atha sūtikāgṛhapālān samaśāsti-praviṣṭe praviṣṭa eva tūṣṇīmagnāvāvapateti /
sampraiṣasya cāyaṃ vivakṣitor'thaḥ-- pratipraveśaṃ tadanantarameva sarṣapān phalīkaraṇamiśrān añjalinā asminnevāgnau tūṣṇīṃ vāgyatā eva āvapateti /
eva kārācca praveśāvāpayormadhye truṭimātrasyāpi kālasya na kṣepaḥ /
sarṣapāṇāmevāñjalinā āvāpaḥ;prakṛtatvāt /
kecit- evakāra evamityarthe /
tūṣṇīmiti cātideśaprāptamantrapratiṣedhārthamiti
(pa.6.,khaṃ.15-7)
evamaharaharānirdaśatāyāḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.7:
vijananaprabhṛti yāvat daśāhāni na nirgacchanti tāvadeva homaḥ kartavyaḥ saṃśānañcetyarthaḥ /
sakṛccahomāḥ, na śāyam /
yadyapi saṃśāsanamanantaraṃ tathāpi tāvanmātrasyāyamatideśo na bhavati /
tasya homāśeṣatvāt /
nāpi vātsaprādeḥ /
kṛtsnasya kalpāntareṣu sarveṣvaprasiddhatvāt
ĀpGs-Tāt_15.7:
yathaitadanankaroktaṃ tūṣṇīmāvapanaṃ evamaharahaḥ anirdaśatāyāssūtikāgṛhapālaiḥ kartavyam /
āṅmaryādāyām /
nirdaśā nirgatā daśabhyo 'horātrebhyo yā rātrissā /
ādaśamyā rātrerityartaḥ
evaṃ jātakarmottkvā kramaprāptaṃ nāmakaraṇamāha--
13 nāmakaraṇam -
6 tasya kālaḥ /
(pa.6.,khaṃ.15-8)
daśamyāmutthitāyāṃ snātāyāṃ putrasya nāma dadhāti pitā māteti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.8:
utthānaṃ nāma sūtikāliṅgānāmagnyudakumbhādīnāmapanayanam /
bhartuśca nāpitakarma /
yaccanyat striyo viduḥ tacca sarvavarmānāṃ daśame 'hani bhavati /
daśamīśabdena na rātrirucyate kiṃ tarhi ?ahorātrasamudāyaḥ yathā"tasmāt sadṛśīnāṃ rātrīṇā"miti /
tatra paribhāṣāvaśādahanyeva karma snānaṃ ca sati sambhave tasminnevāhani niyamena bhavati /
prakāraṇādeva siddhe putrasyeti vacanaṃ vakṣyamāṇo 'nāmno lakṣaṇaviśeṣaḥ'tasyaiva yathā syāt /
tena kumāryāḥ 'ayujākṣaraṃ kumāryāḥ'(āpa.gṛ.15-11) ityetāvadeva bhavati /
na 'nāma- pūrvamākhyātottara'mityādi /
pitā māteti tā ca dadaturyadagre"(tai.saṃ.1-5-10) iti /
tatra prayogaḥ śucīn mantravatassarvakṛtyeṣu bhojaye (āpa.gha.2-15-11) diti brāhmaṇān bhojayitvā pitāmātā ca nāmāgre 'bhivyāhṛtyāśīrvacanaṃ brāhmaṇairabhivyāhārayetām /
amuṣmai svastīti kalpāntare darśanāt /
kecit nāma kariṣyāva saṅkalpamicchanti
ĀpGs-Tāt_15.8:
daśamyāṃ rātrau daśame 'hani /
utthitāyāṃ sūtikāgṛhānniṣkrāntāyāṃ prasūtikāyāṃ snātāyāṃ ca satyām /
evaṃ vadatā daśame 'hani niṣkramya snātavyamityuktaṃ bhavati /
putrasya pitā nāma dadhātiva vyāvasthāpayati;na tu karoti;śabdārthayossambandhasya nityatvāt /
mātā ca /
itiśabdaścārthe, mātāpitarau sahitau nāma dhatta iti /
imamartha mantravarṇe 'pyāha"mama nāma prathamaṃ jātavedaḥ pitā mātā ca dadhaturyadagre" (tai.saṃ.1-5-100 iti
7 nāmani puṃso 'kṣarasaṃkhyā /
(pa.6.,khaṃ.15-9)
dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā nāmapūrvamākhyātottaraṃ dīrghābhiniṣṭhānāntaṃ ghoṣavadādyantarantastham // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.9:
atha nāmno lakṣaṇaviśeṣaḥ /
savyañjano nirvyañjano vā svaro 'kṣaraṃ nāma dravyapradhānaṃ, tatpūrvapadaṃ yatra tat nāmapūrva kriyānimittamākhyātaṃ, taduttarapadaṃ yatra tat ākhyātottaraṃ dīrghātparo 'bhiniṣṭhāno visarjanīyo 'nte yasya tat dīrghābhiniṣṭhānāntam tathā ghoṣavadvyāñjanamādibhūtaṃ yasya tat ghoṣavadādi antarmadhye antasthā yasya tat antarantastham vargāṇāṃ tṛtīyacaturthau ikāraśca ghoṣavantaḥ /
yaralavā antasthāḥ /
divaṃ nayatīti dyutiḥ /
gāḥ śrayate iti gośriḥ /
gāṃ prīṇatīti goptīḥ /
hiraṇyaḥ dadātīti hiraṇyadāḥ
bhūridāḥ haradatta ityādīnyudāharaṇāni /
"ṛṣyaṇūkaṃ devātāṇūkaṃ vā yathā vaiṣāṃ pūrvapuruṣāṇāṃ nāmāni syu"riti (bau.gṛ.2 -2-28,29) baudhāyanaḥ /
ṛṣyaṇūkaṃ ṛṣyabhidhīyi vasiṣṭho jamadagniriti /
devatāṇūkaṃ devatābhidhāyi rudro viṣṇuriti /
pūrvapuruṣāḥ pitrādayaḥ
ĀpGs-Tāt_15.9:
atha vyavasthāpanīyasya nāmno lakṣaṇamucyate- dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ veti samāse 'bhipretaḥ, na tu rūḍhiḥ 'nāmapūrvamākhyātettaram'iti pūrvottarakhaṇḍavyavasthāpanāt /
nāpi vākyam;tasya dravyavācakatvābhāvāt /
kutaḥ punarvākyasamāsayorartavatsamudāyatvāviśeṣe'pi samāsa eva dravyavācako na vākyam?iti cet;'kṛttaddhitamāsāśca'(pā,sū.1-2-46) iti samāsagrahaṇasya niyamārthatvāt /
nāmapūrva, dravyavācakaṃ subantaṃ padaṃ nāma, tatpūrva yasya tannāmapūrvam /
tathā ākhyātamuttaraṃ padaṃ yasya nāmnastadākhyātottaram /
ĀpGs-Tāt_15.9:
nanu-'supsupā'iti samāsaniyamāt ākhyātena tiṅantena naiva samāsaḥ?satyam;ata evātra ākhyātaśabdena ākhyāta sadṛśaṃ kvibantaṃ subantameva vivakṣitam /
sādṛśyaṃ ca kriyāprādhānyābhāve 'pi kriyāvācitvamātrāt, 'kvibanto dhātutvaṃ na jahāti'iti dhātusaṃjñatvācca /
dīrghābhiniṣṭhānāntaṃ dīrghaścābhiniṣṭhānaścānte yasya nāmnastattathoktam /
abhiniṣṭhāna iti visarjanīyasya pūrvācāryāṇāṃ saṃjñā /
ghoṣavān varṇa ādiryasya nāmnastat ghoṣavadādi /
gheṣavarṇāśca prātisākhyasūtre prasiddāḥ, 'ūṣmavisarjanīyaprathamadvitīyā aghoṣāḥ
na hakāraḥ /
vyañjanaśeṣo ghoṣavān'iti /
antarantasthaṃ antaḥ madhye yasya nāmno 'ntasthāḥ yaralavāstattathoktam /
dvyakṣarasyodā- haraṇaṃ-vārdāḥ
vāḥ udakaṃ dadātīti vārdāḥ, giraṃ dadātīti gīrdāḥ ityādi /
caturakṣarasya tu bhāṣyoktaṃ 'draviṇodāḥ varivodāḥ'iti /
etaddvayamapi chāndasam /
anyadapi hiraṇyadā yuvatidāityādi
8 'su 'śabdaghaṭitasya nāmnaḥ prāśastyam /
(pa.6.,khaṃ.15-10)
api vā yasmin svityupasargassyāt taddhi pratiṣṭhitamiti hi brāhmaṇam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.10:
api vā ayamapi pakṣaḥyasminnāmni 'su'ityayamupasargaḥ syāt devatatra lakṣaṇam /
nānyadvyakṣaratvādi /
taddhi pratiṣṭitām /
hi śabdo 'tiśaye /
pūrvasmādapyatiśayena pratiṣṭhitaṃ, tena pūrvamapi dvyakṣarādi pratiṣṭhitam /
tathāca pūrvāsminneva lakṣaṇe sthitvā bharadvāja āha-dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā ghoṣavadādyantarantasthaṃ dīrghābhiniṣṭhānāntaṃ taddhi prasiddhamiti vijñāyate iti /
pratiṣṭhitamiti /
dhruvamavināśyā yuṣyamityarthaḥ /
subhadrassumukha ityādyudāharaṇam /
upasarga iti vacanātsomasudityādi pratiṣṭhitaṃ na bhavati
ĀpGs-Tāt_15.10:
api vā yasminnāmni 'su'ityayumupasargassyāt tannāma pratiṣṭhitaṃ āyuṣmadyajñādikriyācca bhavati;yathā-sujātaḥ sudarśana ityādi /
iha brāhmaṇagrahaṇāt dvyakṣarādiviśeṣaṇaiḥ sviti viśeṣaṇaṃ vikalpyate /
hiśabdo 'narthako nipātaḥ, anarthako mitākṣareṣu'iti vacanāt /
upasargagrahaṇamusargapratirūpakāṇāṃ supasometyādīnāṃ vyudāsārtham /
atra bodhāyano vikalpāntarāṇyāha-'ṛṣyaṇūkaṃ devatāṇūkaṃ vā yathā vaiṣāṃ pūrvapuruṣāṇāṃ nāmāni syuḥ'iti /
aṇūkamabhidhāyakaṃ, prakaraṇāt /
ṛṣyaṇūkaṃ vasiṣṭhaḥ nāradaḥ ityādi /
devatāṇūkaṃ viṣṇuḥ śivaḥ iti /
pūrvapuruṣāṇāṃ pitṛpitāmahādīnāṃ vā nāmāni yajñaśarmā, somaśarmā ityādimi
9 kumāryā nāmakaraṇam /
ayujākṣaraṃ kumāryāḥ // Ā
(pa.6,khaṃ.15-11)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.11:
yā skhyā arthavimituṃ na śakyate sā ayuk saṃkhyā /
ayuñji akṣarāṇi yatra tat ayujākṣaram-ekākṣaraṃ tryakṣaramityādi /
etāvadeva kumāryā nāmalaṇam-gauḥ, vāk, pṛthivi, pārvatīti
ĀpGs-Tāt_15.11:
ayugakṣaraṃ viṣamākṣaraṃ kumāryā nāma bhavati /
ayujākṣaramiti chāndasaḥ /
ayugakṣaratvamekamevātra viśeṣaṇam, dvyakṣarādīnāmanena nirvatitatvāt /
tadvyathā-śrīḥ, gauḥ, bhāratī, kamalā, pativallabhā, kamalekṣaṇā, ityādi /
kumāryā api jātakādayaścaulāntāḥ dehaṃsaskārārthāḥ kriyāstūṣṇīṃ kartavyā eva /
"amantrikā tu kāryeyaṃ strīṇāmāvṛdaśeṣataḥ //
saṃskārārtha śarīrasya yathākālaṃ yathākramam" //
(ma.smṛ.2-66)
iti manuvacanāt /
iha ca dravyaniṣṭhā bhāvārthāḥ prāśanavapanādaya eva niṣkṛṣya kartavyāḥ, na tu homāḥ;evameva śiṣṭācārāt, smṛtyartasāre dṛṣṭatvācca
10 pravāsādetya pitrā putrasya mūrdhāvaghrāṇādi /
pravāsādetya putrasyottarābhyāmabhimantraṇaṃ mūrdhanyavaghrāṇaṃ dakṣiṇe karṇa uttarān mantrān japet // Ā
(pa.6.,khaṃ.15-12)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.12:
pravāsādāgatya tu uttarābhyāmabhimantraṇamavaghrāṇaṃ ca krameṇa kartavyam /
aṅgādaṅgādityabhimantraṇaṃ, 'aśmā bhave'tyavaghrāṇam /
nāmanirdeśaścā'bhijighrāmi yajñaśarma'nniti /
mantraliṅgāt kumāryā abhimantraṇāntaropadeśācca siddhe putragrahaṇaṃ mūrdhanyavaghrāṇaṃ dakṣiṇaṃ karṇe jāpaśca kumāryā mā bhūt /
anyathā liṅgavirodhābhāvāt ubhayaṃ kumāryā api syāt /
tasyā api prakṛtatvāt /
kumārīmuttareṇetyayaṃ ca abhimantraṇasyaiva pratyāmnāyaḥ syāt, netarayoḥ /
uttare mantrāḥ 'agnirāyuṣmāniti pañce'tyādiṣṭāḥ tān putrasya dakṣiṇe karṇe japet /
mantragrahaṇaṃ kriyate 'agnirāyuṣmāniti pañce'tyasya pañcaśabdasya mantreṣu vṛttiriti prajñāpanārtham
ĀpGs-Tāt_15.12:
pravāsādāgatyottarābhyāṃ 'aṅgādaṅgāt'aśmā bhava'ityetābhyāṃ putrasyābhimantraṇaṃ kartavyam /
tathaitābhyāmeva mūrdhanyavaghrāṇam /
asāvityasya sthāne daśamyāṃ kṛtaṃ nāma sambuddhyā gṛhṇāti /
kecit-'aṅgādaṅgādityabhimantraṇam /
''aśmā bhave'tyavaghrāṇamiti /
tathā sati evaṃ vibhajyaiva viniyuñjīta, krameṇeti vā brūyāt /
tataḥ putrasya dakṣiṇe karṇe uttarān 'agnirāyuṣmān sa vanaspatibhiḥ'ityādikān sānuṣaṅgān pañca mantrān japet /
etacca trayaṃ pratiputramāvartate
11 evaṃ kumāryā api /
kumārīmuttareṇa yajuṣābhimantrayate // Ā
(pa.6.,khaṃ.15-13)
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_15.13:
pravāsādetya kumārī strīprajāṃ uttareṇa yajuṣā 'sarvasmādātmanaḥ sambhūtāsī'tyanena abhmantrayate /
duhitaramiti kartavye kumārīmiti vacanaṃ pradānādūrdhva mābhūditi /
putrasya tu yāvajjīvaṃ bhavati putre 'pi proṣitāgate abhimantraṇāditrayaṃ bhavati nyāyasya tulyasya tulyatvāt
ĀpGs-Tāt_15.13:
pravāsādetyetyanuvartate /
uttareṇa 'sarvasmādātmanaḥ'ityanena yajuṣā kumārīṃ kanyāmaprattā mabhimantrayate /
kumāryastvetāvadeva, na tvavaghrāṇajapau;avacanāt, tatra putrasyeti grahaṇānmantrasthapulliṅgavirodhācca
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0