આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 47

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.1:
જાતં જાતમાત્રમ્, પ્રાઙ્નાભિવર્ધનાત્ પુંસો જાતકર્મ વિધીયતે ॥
(મનુ.2-29) ઇતિ વચનાત્ ।
એતચ્ચોપરિશોધ્યતે ।
જાત કુમારં પિતા વાત્સપ્રેણ ઽદિવસ્પરિઽ(તૈ.સં4-2-2) ઇત્યનુવાકેન અન્તે સકૃદભિમૃશ્ય ઽઅસ્મિન્નહમ્ઽઇત્યનેન યજુષા સ્વસ્યોપસ્થે તમાધાય, ઉત્તરાભ્યાં ઽઅઙ્ગાદઙ્ગાત્ઽઽઅશ્મા ભવઽઇતિ દ્વાભ્યાં તસ્યાભિમન્ત્રણં કર્તવ્યમ્, તથૈવ તાભ્યામેવ મૂર્ધન્યવઘ્રાણમ્, એતયોરેવર્ચોઃ દક્ષિણે કર્ણે જાપો જપ ઇત્યર્થઃ ।
વચનબલાચ્ચ જપાભિમન્ત્રણયોરવઘ્રાણલિઙ્ગબાધઃ ।
અભિધાનં તુ જાતસંસ્કારક્રિયાસામાન્યાત્ ।
એતચ્ચ ઽતર્ધિસ્થાણુચતુષ્પથવ્યતિક્રમેઽ; (આપ.ગૃ.5-16) ઇત્યત્રોપપાદિતમ્ ।
કેચિત્-ઉત્તરાભિરિતિ પાઠો, નોત્તરાભ્યામિતિ ।
તેન ઽઅઙ્ગાદઙ્ગાત્ઽઇત્યભિમન્ત્રણમ્ ।
ઽઅશ્મા ભવઽઇત્યવઘ્રાણમ્ ।
ઽમેધાં તે દેવઃઽઇતિ જપઃ ।
અત એવાશ્વલાયનઃ -"કર્ણયોરુપનિધાય મે ધાજનનં જપતિઽમેધાં તે દેવસ્સવિતાઽઇતિ" ।
મધુઘૃતપ્રાશનં તુ ઽત્વયિ મેધામ્ઽ; ઇતિ યજુર્ભિરેવ ત્રિભિરિતિ ।
તન્ન;અનધીયમાનપાઠાઙ્ગીકારે અતિપ્રસઙ્ગાત્

2 નક્ષત્રનામનિર્દેશઃ ।
નક્ષત્રનામ ચ નિર્દિશતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.2:
અભિજિઘ્રામ્યસૌ ઇત્યત્રાસૌશબ્દસ્ય સ્થાને નક્ષત્રનામનિર્દેશઃ ।
તત્સંબુધ્યા નિર્દિશેત્-પશૂનાં ત્વા હિંકારેણાભિઝિઘ્રામ્યાશ્વયુજેત્યાદિ ।
તત્ર નક્ષત્રશબ્દેષુ જાતાર્થે રૂપનિર્ણયાર્થઃ શ્લોકઃ --
આપ્ગ્સ્-તાત્_15.2:
રોરેમમૃજ્યેચિષુ વૃદ્ધિરાદૌષ્ઠાત્પે ચ વાન્ત્યશ્રવશાશ્વયુક્ષુ ।
શેષેષુ નામ્વોઃ કપ્રસ્સ્વરોષન્ત્યઃ સ્વાપ્વોરદીર્ઘસ્સાવિસર્ગ ઇષ્ટઃ ॥
અસ્યાર્થઃ-રોહિણી રેવતી મઘા મૃગશીર્ષા જ્યેષ્ઠા તિત્રા-ઇત્યેતેષુ આદ્યક્ષરનિર્દિષ્ટેષુ આદૌ વૃદ્ધિર્બવતિ, ઽનક્ષત્રેભ્યો બહુલમ્, (પા.સૂ.4-3-37)ઇતિ બહુલગ્રહણાજ્જાતાર્થપ્રત્યયસ્ય ચ લુગભાવઃ ।
રૂપં ચ રૌહિણઃ રૈવતઃ માઘઃ માર્ગશીર્ષઃ જ્યૈષ્ઠઃ ચૈત્રઃ ઇતિ ।
ષ્ઠાત્પે ચ, પ્રોષ્ઠપદેત્યત્ર ષ્ઠકારાત્પરે પકારે ચ વૃદ્ધિઃ ।
"જે પ્રોષ્ઠપદાનામ્ઽ(પા.સુ.7-3-18)ઇત્યુત્તરપદવૃદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પૂર્વવચ્ચ લુગભાવઃ પ્રોષ્ઠપાદઃ ।
વાન્ત્યશ્રવશાશ્વયુક્ષુ ।
અન્ત્યમામ્નાનતઃ અપભરણીરિત્યર્થઃ ।
શ્રવઃ શ્રવણં શ-શતભિષક્ અશ્વયુક્ ઇત્યેતેષુ ચતુર્ષુ વા વિકલ્પેન વૃદ્ધિઃ ।
અત્ર ચ શ્રવણાપભરણ્યોઃ બહુલગ્રહણાદેવ લુકો વિકલ્પઃ ।
અશ્વયુક્છતભિષજોસ્તુ ઽવત્સશાલાભિજિદશ્વયુક્છ- તભિષજો વાઽ(પા.સૂ.4-3-36)
ઇતિ સૂત્રેણ ।
અપભરણઃ આપભરણઃ ।
શ્રવણઃ શ્રાવણઃ ।
શતભિષક્ શાતભિષજઃ ।
અશ્વયુક્ આશ્વયુજઃ ।
શેષેષુ ન ઉક્તાદન્યેષુ નક્ષત્રેષુ ન વૃદ્ધિઃ યતો ઽત્ર ઽશ્રવિષ્ઠાફલ્ગુન્યનૂરાધાસ્વાતિતિષ્યપુનર્વસુહસ્ત વિશાખાષાઢાબહુલાલ્લુક્ઽ; (પા.સૂ.4-3-34) ઇત્યનેન, નક્ષત્રેભ્યો બહુલમ્ઽઇત્યનેન ચ લુગ્વ ભવતિ ।
ઽલુક્તદ્ધિતલુકિઽ(પા.સૂ1-2-49) ઇતિ સ્ત્રીપ્રત્યયનિવૃત્તિઃ કૃત્તિકઃ તિષ્યઃ આશ્રેષઃ ફાલ્ગુનઃ હસ્તઃ વિશાખઃ અનૂરાધઃ આષાઢઃ શ્રવિષ્ઠઃ ।
આમ્વોઃ કપરઃ સ્વરો ઽન્ત્યઃ, આર્દ્રમૂલયોરન્ત્યઃ સ્વરઃ કશબ્દપરો ભવતિ ।
પૂર્વાઙ્ણાપરોહ્ણાર્દ્રઅમૂલાઽઇત્યાદિના વુન્પ્રત્યય ઇત્યર્થઃ ।
આર્દ્રકઃ મૂલકઃ ।
સ્વાપ્વોરદીર્ઘસ્સાવિસર્ગ ઇષ્ટઃ, સ્વાપ્વોઃ સ્વાતીપુનર્વસ્વોરન્ત્યસ્વરો ઽદીર્ઘસ્સવિસર્ગશ્ચેષ્ટઃ ।
ઽશ્રવિષ્ઠાફલ્ગુનીઽઇત્યાદિના લુક્ ।
સવિસર્ગત્વં ચ પૂર્વસ્ય સ્ત્રીપ્રત્યયસ્યનિવૃત્તૌ હલ્ઙ્યાદિલોપાભાવાત્ ।
ઉત્તરસ્યતુ તનુવદુકારાન્તત્વાત્ ।
સ્વાતિઃ પુનર્વસુઃ ।
એવં સર્વેષાં નક્ષત્રનામ્નાં પ્રથમયા નિર્દેશઃ સૂક્તવાકે ।
જાતકર્મણિ પુનસ્સમ્બુદ્ધ્યા

તદ્રહસ્યં ભવતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.3:
નક્ષત્રનામ રહસ્યં ભવતિ ।
યથા પરે ન જાનન્તિ તથા વક્તવ્યમિત્યર્થઃ સૂક્તવાકાદિષ્વપ્યેવમેવ

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.3:
નક્ષત્રનામ ચ રહસ્યં નિર્દિશતીતિ સૂત્રે પ્રણેતવ્યે સૂત્રાન્તરકરણાત્ યત્ નામનક્ષત્રનિબન્ધનં, યચ્ચ દશમ્યાં કૃતં તદુભયં જાતકર્મ સૂક્તવાકાન્નપ્રાશનાભિવાદનાદિષુ નિત્યં રહસ્યમેવ નિર્દેશ્યં ભવતિ

3 કુમારસ્ય મધુઘૃતપ્રાશનમ્, દધિઘૃતપ્રાશનં ચ ।
મધુ, ઘૃતમિતિ સંસૃજ્ય તસ્મિન્ દર્ભેણ હિરણ્યં નિષ્ટર્ક્ય બધ્વાવદાયોત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ કુમારં પ્રાશયિત્વોત્તરાભિઃ પઞ્ચભિસ્સ્નાપયિત્વા દધિ ઘૃતમિતિ સંસૃજ્ય કાંસ્યેન પૃષદાજ્યં વ્યાહૃતીભિરોઙ્ગારચતુર્થાભિઃ કુમારં પ્રાશયિત્વાદ્ભિશ્શેષં સંસૃજ્ય ગોષ્ઠે નિનયેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.4:
મધુઘૃતમિત્યેતદ્વયં વિષમપરિમાણં કાસ્યપાત્રે સંસૃજ્ય તસ્મિન્ હિરણ્યં દર્ભેણ, નિષ્ટર્ક્ય બધ્વાઽદધાતિ ।
નિષ્ટર્ક્યમિતિ બન્ધનવિશેષો લોકપ્રસિદ્ધઃ ।
તથા બદ્ધેન હિરણ્યેન તદ્રસદ્વયમાદાય તેનૈવ કુમારં પ્રાશયેત્ ।
ઉત્તરૈસ્ત્રિભિઃ ઽત્વયિ મેધાઽમિત્યાદિભિઃ પ્રતિમન્ત્રં પ્રાશનમ્ ।
તત ઉત્તરાભિઃ પઞ્ચભિઃ ઋગ્ભિઃ ઽક્ષેત્રિયૈ ત્વેઽત્યાદિભિઃ પ્રતિમન્ત્રં સ્ના#ઉયતિ ।
તતો ઽન્યસ્મિન્ કાંસ્યપાત્રે દધિ ઘૃતઞ્ચ સંસૃડ્ય તત્પૃષદાડ્યં તેનૈવ કાંસ્યેન પ્રાશયતિ ।
વ્યાહૃતીભિરેઙ્કારચતુર્થાભિઃ ભૂઃ સ્વાહેત્યાદિભિઃ પ્રતિમન્ત્રમ્ ।
તતશ્ શેષદ્વયમદ્ભિસ્સંસૃડ્ય ગેષ્ઠે નિનયેત્ ।
કુમારગ્રહણં અસમર્થસ્યાપિ કુમારસ્યૈવ પ્રાશનમુપાયેન યથા સ્યાદિતિ ।
તેન યત્નાભાવે"ધાનાઃ કુમારાન્ પ્રાશયન્તિ""ક્ષૈત્રપત્ત્યં ચ પ્રાશયન્તિ"ઇત્યાદૌ પ્રાશનમસમર્થાનાં ન ભવતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.4:
નિષ્ટકર્ય શિખાબન્ધનવત્ સરન્ધ્રેણ ગ્રન્થિના નિષ્ટર્ક્ય બધ્નાતિ;પ્રજાનાં પ્રડનનાયઽઇતિ લિઙ્ગાત્ ।
ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽમેધાં તે દેવસ્સવિતાઽઇત્યૃચા, ઽત્વયિ મેધાન્ઽઇતિ ત્રભિર્યજુર્ભિઃ ।
પ્રાશનં ચતુર્ણામન્તે સકૃદેવ હિરણ્યેન ગૃહાત્વા ।
"મન્ત્રવત્પ્રાશનં ચાસ્ય હિરણ્યમધુસર્પિષામ્ઽ; ।
(મનુ.2-29)
ઇતિ મનુવચનાત્ ।
ઉત્તરાભિઃ પઞ્ચભિઃ ઽક્ષેત્રિયૈ ત્વા નિઋત્યૈ ત્વાઽઇત્યાદિભિઃ ।
સ્નાપનમપિ પઞ્ચાનામન્તે સકૃદેવ ।
દધિ ધૃતમિતિવ સમસૃષ્ટં પૃષદા જ્યં ।
તચ્ચ યસ્મિન્ કાંસ્યે સંસૃજ્યતે તેનૈવ પ્રાશયેન્ન હસ્તેન ।
વ્યાહૃતી ભિરોઘ્કારચતુર્થાભિઃ ઽભૂઃ સ્વાહાઽ; ઇત્યાદિભિઃ ।
અત્રાપ્યન્તે સકૃત્પ્રાશનમ્ ।
પ્રાશિત શેષમદ્ભિસ્સંસૃજ્ય ગેષ્ઠે અધિકરણે ઽન્યો નિનયેત્ ।
કેચિત્-મધૃઘૃતસંસર્ગો ઽપિ કાસ્યે નિયતઃ ।
પ્રાશનદ્વયં સ્નાપનં ચ પ્રિતિમન્ત્રમિતિ

4 દક્ષિણસ્તનદાપનમ્ ।
ઉત્તરયા માતુરુપસ્થ આધાયોત્તરયા દક્ષિણં સ્તનં પ્રતિધાપ્યોત્તરાભ્યાં પૃથિવીમભિમૃશ્યોત્તરેણ યજુષા સંવિષ્ટમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.5:
અથ તં કુમારં ઽમા તે કુમારઽમિત્યેતયા માતુરુપસ્થ આદધાતિ ।
એતાવન્તં કાલં સ્વોપસ્થે ।
તસ્માત્ શેષનિનયનમ- પ્યન્યેન કારાયિતવ્યમ્ ।
તત ઉત્તરયર્ચા ઽઅયં કુમારઽઇત્યેતયા દક્ષિણં સ્તનં પ્રતિધાપ્ય તત ઉ ત્તરાભ્યાં ઋગ્ભ્યાં ઽયદ્ભૂમેર્હૃદયઽમિત્યેતાભ્યાં પ્રતિમન્ત્રં પૃથિવીમભિમૃશતિ ।
તતઃ તં કુમારં અભિમૃષાટાયાં ભૂમૌ સંવેશયતિ માતા ।
તં સંવિષ્ટમુત્તરેણ યજુષા ઽનામયતિ ન રુદતીઽત્યનેનાભિમૃશતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.5:
ઉત્તરયા ઽમા તે કુમારમ્ઽઇત્યેતયા કુમારં માતુરુપસ્થ આદધાતિ ।
ઇહ ચ માતૃગ્રહણાદિતઃ પૂર્વ સ્વોપસ્થ એવ ।
અત એવ ચ શેષનિનયનમન્યકર્તૃકમ્ ।
ઉત્તરયા ઽઅયં કમારઃ ઇત્યેતયા ધક્ષિણં સ્તનં પ્રતિધાપયતિ પાયયતિ ।
ઇદં ચ મન્ત્રસ્તન- નિયમયોર્વિધાનં પ્રથમસ્તનપાનવિષયમ્, પ્રથમાતિક્રમે કારણાભાવાત્ ।
તતશ્ચ જાતોષ્ટિઃ, ઽવૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ પુત્રે જાતે યદષ્ટકપાલો ભવતિ ગાયત્રિયૈવૈનં બ્રહ્મવર્ચસેન પુનાતિઽ(તૈ.સં.2-2-5) ઇત્યાદિના યદ્યપિ પુત્રજન્માખ્યાનિમિત્તસંયોગેન શ્રુતા તથાપિ ક્ષામવત્યાદિવન્ન નિમિત્તાદનન્તરં કર્તવ્યા ।
કુત એતત્?રાત્રિસત્રન્યાયેન આર્થવાદિકપુત્રગતબ્રહ્મવર્ચસાદિકામનાસંવલિતસ્યૈવ જન્મનો ઽધિકારહેતુત્વાભ્યુપગમાત્
જાતેષ્ઠિપ્રવૃત્તેશ્ચોત્કટજીવત્પુત્રગતપૂતતાદિફલરાગાધીનત્વાત્ દીર્ઘકાલસમાપ્યાયાં ચેષ્ટૌ કૃતાયાં પશ્ચાદ્વૈધસ્તનમાને સતિ કુમાર એવ શેષી શિષ્કણ્ઠતયા ન જીવેત્ ।
તતશ્ચેષ્ટેયાં રાગાધીનાયાં પ્રવૃત્તિરેવ ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્ જનનાનન્તરમેવ સંશાસનાન્તં જાતકર્મૈવ કર્તવ્યમ્ ।
ઇષ્ટિસ્તૂક્તેન ન્યાયેન નિમિત્તસ્વારસ્યભઙ્ગસ્ય દુર્નિવારત્વાત્ ચોદકાનુગ્રહાચ્ચાશૌચે ઽપગતે પર્વણ્યેવ કર્તવ્યા ।
ઉત્તરાભ્યાં ઽયદ્ભૂમેર્હૃદયંઽઇત્યેતાભ્યાં પૃથિવીં સકૃદ ભિમૃશતિ, યત્ર કુમારશ્શતં સંવિષ્ટં ઽ નામયતિ ન રુદતિઽઇતિ યજુષા ભિમૃશતિ

5 ફલીકરણહોમાઃ ।
ઉત્તરેણ યજુષા શિરસ્ત ઉદ્કુમ્ભં નિધાય સર્ષપાન્ ફલીકરણમિશ્રાનઞ્જલિનોત્તરૈસ્ત્રિસ્ત્રિઃ પ્રતિસ્વાહાકારં હુત્વા સંશાસ્તિ -પ્રવિષ્ટે પ્રવિષ્ટ એવ તૂષ્ણીમગ્નાવાવપતેતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.6:
તતસ્તસ્ય શિરસ્સમીપે ઉત્તરેણ યજુષા ઽઆપસ્સુપ્તેષ્વિઽત્યનેન ઉદકુમ્ભં નિદધાતિ ।
તતસ્સર્ષપાન્ ફલીકરણમિશ્રાનઞ્જલિ- ના જુહોતિ ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ અષ્ટાભિઃ ઽઅયં કલિઽમિત્યાદિભિઃ ।
તત્ર ચ પ્રતિસ્વાહાકારં ત્રિર્હોમઃ ।
સકૃન્મન્ત્રેણ દ્વિસ્તૂષ્ણીમ્ ।
દ્રવ્યં ચ પુનઃ પુનરાદેયમ્ ।
કેચિત્તુ સકૃદુપાત્તેનૈવ ત્રિર્જુહ્વતિ ।
ઉત્તરયોશ્ચ હોમયોઃ સ્વાહાકારમાત્રમાવર્તયન્તિ ।
હોમશ્ચાયમપૂર્વઃ તન્ત્રસ્યાવિધા- નાત્
પરિસ્તરણં તુ ભવતિ ।
પરિષેટનં સમન્તમુભયતઃ ।
હુત્વા તતસ્સંશાસ્તિ ।
કાન્ !યે સૂતિકાગારં પ્રવિશન્તિ ।
તત્ર સંશાસને એવકારઃ
એવમિત્યસ્યાર્થે ।
એતદુક્તં ભવતિ-અસ્ય સૂતિકાગારસ્ય યદા યદા પ્રવેશો યુષ્માભિઃ ક્રિયતે તદા તદા સર્ષપાન્ ફલીકરણ-
મિશ્રનસ્મિન્નગ્નાવેવં તૂષ્ણીમાવપત યથા મયોપ્તાઃ અઞ્જલિના ત્રિલ્ત્રિશ્ચેતિ ।
તત્ર તૂષ્ણીમિત્યતિદેશપ્રાપ્તસ્ય મન્ત્રસ્ય પ્રતિષેધઃ ।
યથાસંપ્રૈષં તે
કુર્વન્તિ ।
હોમશ્ચાયં કુમારસ્ય રક્ષાર્થઃ સંસ્કારઃ, ન માતુઃ, પ્રકરણાત્ ।
તેન યદ્યપિઽયસ્યૈ વિજાતાયાં મનઽઇતિ માતુરપિ રક્ષા પ્રતીયતે તથાપિ
તદર્થો હોમો ન ભવતિ ।
તતશ્ચ સ્ત્રીપ્રસવે દશાહમધ્યે પુત્રમૃતૌ ચ ન ભવતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.6:
ઉત્તરેણ ઽઆપસ્સુપ્તેષુઽઇત્યનેન યજુષા કુમારસ્ય શિરસ્સમીપે ઉદકસ્ય પૂર્ણકુમ્ભં નિધાય અથ ઽયત્ર ક્વ તાગ્નિમ્ઽ; (આય.ધ.2-1-23) ઇત્યાદિવિધિના શ્રોત્રિયાગારાદગ્નિમાહૃત્ય તમુપનિધાય ફલીકરણમિશ્રાન્ સર્ષપાન્ ઉત્તરૈઃ ઽઅયં કલિમ્ઽઇત્યાદિભિરષ્ટભિર્મન્ત્રૈઃ અઞ્જલિના પ્રતિમન્ત્રં ત્રિસ્રિર્જુહોતિ ।
તત્ર તુ દ્વિસ્તૂષ્ણીમ્ ।
તૂષ્ણીકેષ્વપિ સ્વાહાકારો ભવતિ, પ્રતિમન્ત્રમિતિ સિદ્ધે પ્રતિસ્વાહાકારમિત્યધિકાક્ષરાત્ ।
અથ સૂતિકાગૃહપાલાન્ સમશાસ્તિ-પ્રવિષ્ટે પ્રવિષ્ટ એવ તૂષ્ણીમગ્નાવાવપતેતિ ।
સમ્પ્રૈષસ્ય ચાયં વિવક્ષિતોર્ઽથઃ-- પ્રતિપ્રવેશં તદનન્તરમેવ સર્ષપાન્ ફલીકરણમિશ્રાન્ અઞ્જલિના અસ્મિન્નેવાગ્નૌ તૂષ્ણીં વાગ્યતા એવ આવપતેતિ ।
એવ કારાચ્ચ પ્રવેશાવાપયોર્મધ્યે ત્રુટિમાત્રસ્યાપિ કાલસ્ય ન ક્ષેપઃ ।
સર્ષપાણામેવાઞ્જલિના આવાપઃ;પ્રકૃતત્વાત્ ।
કેચિત્- એવકાર એવમિત્યર્થે ।
તૂષ્ણીમિતિ ચાતિદેશપ્રાપ્તમન્ત્રપ્રતિષેધાર્થમિતિ

(પ.6.,ખં.15-7)
એવમહરહરાનિર્દશતાયાઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.7:
વિજનનપ્રભૃતિ યાવત્ દશાહાનિ ન નિર્ગચ્છન્તિ તાવદેવ હોમઃ કર્તવ્યઃ સંશાનઞ્ચેત્યર્થઃ ।
સકૃચ્ચહોમાઃ, ન શાયમ્ ।
યદ્યપિ સંશાસનમનન્તરં તથાપિ તાવન્માત્રસ્યાયમતિદેશો ન ભવતિ ।
તસ્ય હોમાશેષત્વાત્ ।
નાપિ વાત્સપ્રાદેઃ ।
કૃત્સ્નસ્ય કલ્પાન્તરેષુ સર્વેષ્વપ્રસિદ્ધત્વાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.7:
યથૈતદનન્કરોક્તં તૂષ્ણીમાવપનં એવમહરહઃ અનિર્દશતાયાસ્સૂતિકાગૃહપાલૈઃ કર્તવ્યમ્ ।
આઙ્મર્યાદાયામ્ ।
નિર્દશા નિર્ગતા દશભ્યો ઽહોરાત્રેભ્યો યા રાત્રિસ્સા ।
આદશમ્યા રાત્રેરિત્યર્તઃ

એવં જાતકર્મોત્ત્ક્વા ક્રમપ્રાપ્તં નામકરણમાહ--
13 નામકરણમ્ -
6 તસ્ય કાલઃ ।
(પ.6.,ખં.15-8)
દશમ્યામુત્થિતાયાં સ્નાતાયાં પુત્રસ્ય નામ દધાતિ પિતા માતેતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.8:
ઉત્થાનં નામ સૂતિકાલિઙ્ગાનામગ્ન્યુદકુમ્ભાદીનામપનયનમ્ ।
ભર્તુશ્ચ નાપિતકર્મ ।
યચ્ચન્યત્ સ્ત્રિયો વિદુઃ તચ્ચ સર્વવર્માનાં દશમે ઽહનિ ભવતિ ।
દશમીશબ્દેન ન રાત્રિરુચ્યતે કિં તર્હિ ?અહોરાત્રસમુદાયઃ યથા"તસ્માત્ સદૃશીનાં રાત્રીણા"મિતિ ।
તત્ર પરિભાષાવશાદહન્યેવ કર્મ સ્નાનં ચ સતિ સમ્ભવે તસ્મિન્નેવાહનિ નિયમેન ભવતિ ।
પ્રકારણાદેવ સિદ્ધે પુત્રસ્યેતિ વચનં વક્ષ્યમાણો ઽનામ્નો લક્ષણવિશેષઃઽતસ્યૈવ યથા સ્યાત્ ।
તેન કુમાર્યાઃ ઽઅયુજાક્ષરં કુમાર્યાઃઽ(આપ.ગૃ.15-11) ઇત્યેતાવદેવ ભવતિ ।
ન ઽનામ- પૂર્વમાખ્યાતોત્તરઽમિત્યાદિ ।
પિતા માતેતિ તા ચ દદતુર્યદગ્રે"(તૈ.સં.1-5-10) ઇતિ ।
તત્ર પ્રયોગઃ શુચીન્ મન્ત્રવતસ્સર્વકૃત્યેષુ ભોજયે (આપ.ઘ.2-15-11) દિતિ બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વા પિતામાતા ચ નામાગ્રે ઽભિવ્યાહૃત્યાશીર્વચનં બ્રાહ્મણૈરભિવ્યાહારયેતામ્ ।
અમુષ્મૈ સ્વસ્તીતિ કલ્પાન્તરે દર્શનાત્ ।
કેચિત્ નામ કરિષ્યાવ સઙ્કલ્પમિચ્છન્તિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.8:
દશમ્યાં રાત્રૌ દશમે ઽહનિ ।
ઉત્થિતાયાં સૂતિકાગૃહાન્નિષ્ક્રાન્તાયાં પ્રસૂતિકાયાં સ્નાતાયાં ચ સત્યામ્ ।
એવં વદતા દશમે ઽહનિ નિષ્ક્રમ્ય સ્નાતવ્યમિત્યુક્તં ભવતિ ।
પુત્રસ્ય પિતા નામ દધાતિવ વ્યાવસ્થાપયતિ;ન તુ કરોતિ;શબ્દાર્થયોસ્સમ્બન્ધસ્ય નિત્યત્વાત્ ।
માતા ચ ।
ઇતિશબ્દશ્ચાર્થે, માતાપિતરૌ સહિતૌ નામ ધત્ત ઇતિ ।
ઇમમર્થ મન્ત્રવર્ણે ઽપ્યાહ"મમ નામ પ્રથમં જાતવેદઃ પિતા માતા ચ દધતુર્યદગ્રે" (તૈ.સં.1-5-100 ઇતિ

7 નામનિ પુંસો ઽક્ષરસંખ્યા ।
(પ.6.,ખં.15-9)
દ્વ્યક્ષરં ચતુરક્ષરં વા નામપૂર્વમાખ્યાતોત્તરં દીર્ઘાભિનિષ્ઠાનાન્તં ઘોષવદાદ્યન્તરન્તસ્થમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.9:
અથ નામ્નો લક્ષણવિશેષઃ ।
સવ્યઞ્જનો નિર્વ્યઞ્જનો વા સ્વરો ઽક્ષરં નામ દ્રવ્યપ્રધાનં, તત્પૂર્વપદં યત્ર તત્ નામપૂર્વ ક્રિયાનિમિત્તમાખ્યાતં, તદુત્તરપદં યત્ર તત્ આખ્યાતોત્તરં દીર્ઘાત્પરો ઽભિનિષ્ઠાનો વિસર્જનીયો ઽન્તે યસ્ય તત્ દીર્ઘાભિનિષ્ઠાનાન્તમ્ તથા ઘોષવદ્વ્યાઞ્જનમાદિભૂતં યસ્ય તત્ ઘોષવદાદિ અન્તર્મધ્યે અન્તસ્થા યસ્ય તત્ અન્તરન્તસ્થમ્ વર્ગાણાં તૃતીયચતુર્થૌ ઇકારશ્ચ ઘોષવન્તઃ ।
યરલવા અન્તસ્થાઃ ।
દિવં નયતીતિ દ્યુતિઃ ।
ગાઃ શ્રયતે ઇતિ ગોશ્રિઃ ।
ગાં પ્રીણતીતિ ગોપ્તીઃ ।
હિરણ્યઃ દદાતીતિ હિરણ્યદાઃ
ભૂરિદાઃ હરદત્ત ઇત્યાદીન્યુદાહરણાનિ ।
"ઋષ્યણૂકં દેવાતાણૂકં વા યથા વૈષાં પૂર્વપુરુષાણાં નામાનિ સ્યુ"રિતિ (બૌ.ગૃ.2 -2-28,29) બૌધાયનઃ ।
ઋષ્યણૂકં ઋષ્યભિધીયિ વસિષ્ઠો જમદગ્નિરિતિ ।
દેવતાણૂકં દેવતાભિધાયિ રુદ્રો વિષ્ણુરિતિ ।
પૂર્વપુરુષાઃ પિત્રાદયઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.9:
અથ વ્યવસ્થાપનીયસ્ય નામ્નો લક્ષણમુચ્યતે- દ્વ્યક્ષરં ચતુરક્ષરં વેતિ સમાસે ઽભિપ્રેતઃ, ન તુ રૂઢિઃ ઽનામપૂર્વમાખ્યાતેત્તરમ્ઽઇતિ પૂર્વોત્તરખણ્ડવ્યવસ્થાપનાત્ ।
નાપિ વાક્યમ્;તસ્ય દ્રવ્યવાચકત્વાભાવાત્ ।
કુતઃ પુનર્વાક્યસમાસયોરર્તવત્સમુદાયત્વાવિશેષેઽપિ સમાસ એવ દ્રવ્યવાચકો ન વાક્યમ્?ઇતિ ચેત્;ઽકૃત્તદ્ધિતમાસાશ્ચઽ(પા,સૂ.1-2-46) ઇતિ સમાસગ્રહણસ્ય નિયમાર્થત્વાત્ ।
નામપૂર્વ, દ્રવ્યવાચકં સુબન્તં પદં નામ, તત્પૂર્વ યસ્ય તન્નામપૂર્વમ્ ।
તથા આખ્યાતમુત્તરં પદં યસ્ય નામ્નસ્તદાખ્યાતોત્તરમ્ ।
આપ્ગ્સ્-તાત્_15.9:
નનુ-ઽસુપ્સુપાઽઇતિ સમાસનિયમાત્ આખ્યાતેન તિઙન્તેન નૈવ સમાસઃ?સત્યમ્;અત એવાત્ર આખ્યાતશબ્દેન આખ્યાત સદૃશં ક્વિબન્તં સુબન્તમેવ વિવક્ષિતમ્ ।
સાદૃશ્યં ચ ક્રિયાપ્રાધાન્યાભાવે ઽપિ ક્રિયાવાચિત્વમાત્રાત્, ઽક્વિબન્તો ધાતુત્વં ન જહાતિઽઇતિ ધાતુસંજ્ઞત્વાચ્ચ ।
દીર્ઘાભિનિષ્ઠાનાન્તં દીર્ઘશ્ચાભિનિષ્ઠાનશ્ચાન્તે યસ્ય નામ્નસ્તત્તથોક્તમ્ ।
અભિનિષ્ઠાન ઇતિ વિસર્જનીયસ્ય પૂર્વાચાર્યાણાં સંજ્ઞા ।
ઘોષવાન્ વર્ણ આદિર્યસ્ય નામ્નસ્તત્ ઘોષવદાદિ ।
ઘેષવર્ણાશ્ચ પ્રાતિસાખ્યસૂત્રે પ્રસિદ્દાઃ, ઽઊષ્મવિસર્જનીયપ્રથમદ્વિતીયા અઘોષાઃ
ન હકારઃ ।
વ્યઞ્જનશેષો ઘોષવાન્ઽઇતિ ।
અન્તરન્તસ્થં અન્તઃ મધ્યે યસ્ય નામ્નો ઽન્તસ્થાઃ યરલવાસ્તત્તથોક્તમ્ ।
દ્વ્યક્ષરસ્યોદા- હરણં-વાર્દાઃ
વાઃ ઉદકં દદાતીતિ વાર્દાઃ, ગિરં દદાતીતિ ગીર્દાઃ ઇત્યાદિ ।
ચતુરક્ષરસ્ય તુ ભાષ્યોક્તં ઽદ્રવિણોદાઃ વરિવોદાઃઽઇતિ ।
એતદ્દ્વયમપિ છાન્દસમ્ ।
અન્યદપિ હિરણ્યદા યુવતિદાઇત્યાદિ

8 ઽસુ ઽશબ્દઘટિતસ્ય નામ્નઃ પ્રાશસ્ત્યમ્ ।
(પ.6.,ખં.15-10)
અપિ વા યસ્મિન્ સ્વિત્યુપસર્ગસ્સ્યાત્ તદ્ધિ પ્રતિષ્ઠિતમિતિ હિ બ્રાહ્મણમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.10:
અપિ વા અયમપિ પક્ષઃયસ્મિન્નામ્નિ ઽસુઽઇત્યયમુપસર્ગઃ સ્યાત્ દેવતત્ર લક્ષણમ્ ।
નાન્યદ્વ્યક્ષરત્વાદિ ।
તદ્ધિ પ્રતિષ્ટિતામ્ ।
હિ શબ્દો ઽતિશયે ।
પૂર્વસ્માદપ્યતિશયેન પ્રતિષ્ઠિતં, તેન પૂર્વમપિ દ્વ્યક્ષરાદિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
તથાચ પૂર્વાસ્મિન્નેવ લક્ષણે સ્થિત્વા ભરદ્વાજ આહ-દ્વ્યક્ષરં ચતુરક્ષરં વા ઘોષવદાદ્યન્તરન્તસ્થં દીર્ઘાભિનિષ્ઠાનાન્તં તદ્ધિ પ્રસિદ્ધમિતિ વિજ્ઞાયતે ઇતિ ।
પ્રતિષ્ઠિતમિતિ ।
ધ્રુવમવિનાશ્યા યુષ્યમિત્યર્થઃ ।
સુભદ્રસ્સુમુખ ઇત્યાદ્યુદાહરણમ્ ।
ઉપસર્ગ ઇતિ વચનાત્સોમસુદિત્યાદિ પ્રતિષ્ઠિતં ન ભવતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.10:
અપિ વા યસ્મિન્નામ્નિ ઽસુઽઇત્યયુમુપસર્ગસ્સ્યાત્ તન્નામ પ્રતિષ્ઠિતં આયુષ્મદ્યજ્ઞાદિક્રિયાચ્ચ ભવતિ;યથા-સુજાતઃ સુદર્શન ઇત્યાદિ ।
ઇહ બ્રાહ્મણગ્રહણાત્ દ્વ્યક્ષરાદિવિશેષણૈઃ સ્વિતિ વિશેષણં વિકલ્પ્યતે ।
હિશબ્દો ઽનર્થકો નિપાતઃ, અનર્થકો મિતાક્ષરેષુઽઇતિ વચનાત્ ।
ઉપસર્ગગ્રહણમુસર્ગપ્રતિરૂપકાણાં સુપસોમેત્યાદીનાં વ્યુદાસાર્થમ્ ।
અત્ર બોધાયનો વિકલ્પાન્તરાણ્યાહ-ઽઋષ્યણૂકં દેવતાણૂકં વા યથા વૈષાં પૂર્વપુરુષાણાં નામાનિ સ્યુઃઽઇતિ ।
અણૂકમભિધાયકં, પ્રકરણાત્ ।
ઋષ્યણૂકં વસિષ્ઠઃ નારદઃ ઇત્યાદિ ।
દેવતાણૂકં વિષ્ણુઃ શિવઃ ઇતિ ।
પૂર્વપુરુષાણાં પિતૃપિતામહાદીનાં વા નામાનિ યજ્ઞશર્મા, સોમશર્મા ઇત્યાદિમિ

9 કુમાર્યા નામકરણમ્ ।
અયુજાક્ષરં કુમાર્યાઃ ॥ આ
(પ.6,ખં.15-11)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.11:
યા સ્ખ્યા અર્થવિમિતું ન શક્યતે સા અયુક્ સંખ્યા ।
અયુઞ્જિ અક્ષરાણિ યત્ર તત્ અયુજાક્ષરમ્-એકાક્ષરં ત્ર્યક્ષરમિત્યાદિ ।
એતાવદેવ કુમાર્યા નામલણમ્-ગૌઃ, વાક્, પૃથિવિ, પાર્વતીતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.11:
અયુગક્ષરં વિષમાક્ષરં કુમાર્યા નામ ભવતિ ।
અયુજાક્ષરમિતિ છાન્દસઃ ।
અયુગક્ષરત્વમેકમેવાત્ર વિશેષણમ્, દ્વ્યક્ષરાદીનામનેન નિર્વતિતત્વાત્ ।
તદ્વ્યથા-શ્રીઃ, ગૌઃ, ભારતી, કમલા, પતિવલ્લભા, કમલેક્ષણા, ઇત્યાદિ ।
કુમાર્યા અપિ જાતકાદયશ્ચૌલાન્તાઃ દેહંસસ્કારાર્થાઃ ક્રિયાસ્તૂષ્ણીં કર્તવ્યા એવ ।
"અમન્ત્રિકા તુ કાર્યેયં સ્ત્રીણામાવૃદશેષતઃ ॥
સંસ્કારાર્થ શરીરસ્ય યથાકાલં યથાક્રમમ્" ॥
(મ.સ્મૃ.2-66)
ઇતિ મનુવચનાત્ ।
ઇહ ચ દ્રવ્યનિષ્ઠા ભાવાર્થાઃ પ્રાશનવપનાદય એવ નિષ્કૃષ્ય કર્તવ્યાઃ, ન તુ હોમાઃ;એવમેવ શિષ્ટાચારાત્, સ્મૃત્યર્તસારે દૃષ્ટત્વાચ્ચ

10 પ્રવાસાદેત્ય પિત્રા પુત્રસ્ય મૂર્ધાવઘ્રાણાદિ ।
પ્રવાસાદેત્ય પુત્રસ્યોત્તરાભ્યામભિમન્ત્રણં મૂર્ધન્યવઘ્રાણં દક્ષિણે કર્ણ ઉત્તરાન્ મન્ત્રાન્ જપેત્ ॥ આ
(પ.6.,ખં.15-12)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.12:
પ્રવાસાદાગત્ય તુ ઉત્તરાભ્યામભિમન્ત્રણમવઘ્રાણં ચ ક્રમેણ કર્તવ્યમ્ ।
અઙ્ગાદઙ્ગાદિત્યભિમન્ત્રણં, ઽઅશ્મા ભવેઽત્યવઘ્રાણમ્ ।
નામનિર્દેશશ્ચાઽભિજિઘ્રામિ યજ્ઞશર્મઽન્નિતિ ।
મન્ત્રલિઙ્ગાત્ કુમાર્યા અભિમન્ત્રણાન્તરોપદેશાચ્ચ સિદ્ધે પુત્રગ્રહણં મૂર્ધન્યવઘ્રાણં દક્ષિણં કર્ણે જાપશ્ચ કુમાર્યા મા ભૂત્ ।
અન્યથા લિઙ્ગવિરોધાભાવાત્ ઉભયં કુમાર્યા અપિ સ્યાત્ ।
તસ્યા અપિ પ્રકૃતત્વાત્ ।
કુમારીમુત્તરેણેત્યયં ચ અભિમન્ત્રણસ્યૈવ પ્રત્યામ્નાયઃ સ્યાત્, નેતરયોઃ ।
ઉત્તરે મન્ત્રાઃ ઽઅગ્નિરાયુષ્માનિતિ પઞ્ચેઽત્યાદિષ્ટાઃ તાન્ પુત્રસ્ય દક્ષિણે કર્ણે જપેત્ ।
મન્ત્રગ્રહણં ક્રિયતે ઽઅગ્નિરાયુષ્માનિતિ પઞ્ચેઽત્યસ્ય પઞ્ચશબ્દસ્ય મન્ત્રેષુ વૃત્તિરિતિ પ્રજ્ઞાપનાર્થમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.12:
પ્રવાસાદાગત્યોત્તરાભ્યાં ઽઅઙ્ગાદઙ્ગાત્ઽઅશ્મા ભવઽઇત્યેતાભ્યાં પુત્રસ્યાભિમન્ત્રણં કર્તવ્યમ્ ।
તથૈતાભ્યામેવ મૂર્ધન્યવઘ્રાણમ્ ।
અસાવિત્યસ્ય સ્થાને દશમ્યાં કૃતં નામ સમ્બુદ્ધ્યા ગૃહ્ણાતિ ।
કેચિત્-ઽઅઙ્ગાદઙ્ગાદિત્યભિમન્ત્રણમ્ ।
ઽઽઅશ્મા ભવેઽત્યવઘ્રાણમિતિ ।
તથા સતિ એવં વિભજ્યૈવ વિનિયુઞ્જીત, ક્રમેણેતિ વા બ્રૂયાત્ ।
તતઃ પુત્રસ્ય દક્ષિણે કર્ણે ઉત્તરાન્ ઽઅગ્નિરાયુષ્માન્ સ વનસ્પતિભિઃઽઇત્યાદિકાન્ સાનુષઙ્ગાન્ પઞ્ચ મન્ત્રાન્ જપેત્ ।
એતચ્ચ ત્રયં પ્રતિપુત્રમાવર્તતે

11 એવં કુમાર્યા અપિ ।
કુમારીમુત્તરેણ યજુષાભિમન્ત્રયતે ॥ આ
(પ.6.,ખં.15-13)
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_15.13:
પ્રવાસાદેત્ય કુમારી સ્ત્રીપ્રજાં ઉત્તરેણ યજુષા ઽસર્વસ્માદાત્મનઃ સમ્ભૂતાસીઽત્યનેન અભ્મન્ત્રયતે ।
દુહિતરમિતિ કર્તવ્યે કુમારીમિતિ વચનં પ્રદાનાદૂર્ધ્વ માભૂદિતિ ।
પુત્રસ્ય તુ યાવજ્જીવં ભવતિ પુત્રે ઽપિ પ્રોષિતાગતે અભિમન્ત્રણાદિત્રયં ભવતિ ન્યાયસ્ય તુલ્યસ્ય તુલ્યત્વાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_15.13:
પ્રવાસાદેત્યેત્યનુવર્તતે ।
ઉત્તરેણ ઽસર્વસ્માદાત્મનઃઽઇત્યનેન યજુષા કુમારીં કન્યામપ્રત્તા મભિમન્ત્રયતે ।
કુમાર્યસ્ત્વેતાવદેવ, ન ત્વવઘ્રાણજપૌ;અવચનાત્, તત્ર પુત્રસ્યેતિ ગ્રહણાન્મન્ત્રસ્થપુલ્લિઙ્ગવિરોધાચ્ચ