Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 45
ĀpGs-Tāt_14.2:
iha brāhmaṇabhojanāśīrvacanayorvidhānaṃ upanayanavat kramārtham /
pātrāsādanakāle tu yathārtha śalalyādīni sakṛdevāsādyāni /
śamyāśca paridhyarthe /
uttarāḥ 'dhātā dadātu no rayim'iti catasro 'yastvā hṛdā kīriṇā'iti catasra ityaṣṭau /
śeṣaṃ sugamam
3 treṇyā śalalyā sīmantonnayanam /
pariṣecanāntaṃ kṛtvāpareṇāgniṃ prācīmupaveśya treṇyā śalalyā tribhirdarbhapuñjīlaiśśalāluglapsenetyūrdhva sīmantamunnayati vyāhṛtībhiruttarābhyāṃ ca // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.3:
prācīṃ prāṅmukhīṃ svayaṃ pratyaṅmukhaḥ /
triṣu pradeśeṣu enī śvetī treṇī /
ikāralopaśchāndaśaḥ /
ṇatvaṃ ca /
śalalī śalyakasya romasūcī /
saviśākhā nāḍī puñjīla mityucyate /
darbhasya puñjīlāni trīṇi bhavanti /
udumbarasya phalasaṅghātaviśeṣastaruṇaḥ śalāluglapsa ityucyate /
piśācodumbarasyetyanye /
etāni dravyāṇi yugapadgṛhītvā taissīmantamunnayati ū rdhvamudūhati bhūrbhuvassuvaritye- tābhiḥ
uttarābhyāṃ ca 'rākāmahaṃ, 'yāsterāka'ityetābhyām /
trayāṇāmante sakṛdunnayanam /
iha mantrasamāmnāye vyāhṛtīnāṃ pāṭho na kartavyaḥ /
vyāhṛtibhirityetenaiva siddhassampratyayaḥ /
yathā vyāhṛtīśca japitvā, vyāhṛtīrvihṛtāḥ, ityādau /
evaṃ siddhe vyāhṛtīnāṃ pāṭhaḥ samāmnāyārtham /
kiñcāsati pāṭhe vyāhṛtibhiruttarābhyāñcetyucyamāne yājamānasamāmnāyāt grahaṇaṃ prāpnoti-vyāhṛtibhiruttarābhyāñca mantrābhyāṃ 'ucchuṣmo agna'; ityetābhyāmiti /
tatra pāṭhasya prasiddhatvāt /
'rākāmahaṃ''yāste rāke'ityetayośca pradhānāhutitvaṃ vijñāyeta, viśeṣābhāvāt /
tasmādasmādeva samāmnāyadgrahaṇaṃ yathā syāditi vyāhṛtīnāmiha pāṭhaḥ
ĀpGs-Tāt_14.3:
prācīṃ prāṅmukhīṃ /
svayaṃ tu pratyaṅmukhaḥ /
treṇī trīṇyetāni śuklāni yasyāssā /
yadvā triṣu pradeśeṣu enī śvetā /
treṇīti ca rūpaṃ chāndasam /
śallī sūcyākāraṃ śalyaloma /
treṇīti śalalyā viśeṣaṇam /
darbhapuñjīlaṃ saviśākhā nāḍī /
śalālurgo ṣṭhodumbaraḥ, karapatrodumbaraḥ, piśācodumbaraityanarthāntaram /
glapsaḥ stabakaḥ;piśācodumbarasya taruṇaphalasaṅghātaviśeṣa ityarthaḥ /
ityetairdravyairyugapadgṛhītairūrdhva sīmantamunnayati śirasi madhye rekhāmudūhati /
kairmantraiḥ?'bhūrbhuvassuvaḥ''rākāmahaṃ suhavām''yāste rāke sumatayaḥ'; ityetairmantraiḥ /
cakāro bahumantrajñāpanārthaḥ
4 vīṇāgāthibhyāṃ vīṇāgānārtha saṃśāsanam /
gāyatamiti vīṇāgāthinau saṃśāsti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.4:
vīṇayā yo gāthāṃ gāyati sa vīṇagāthī /
tāvubhau prāgevānītau bhavataḥ /
tau saṃśāsti saṃpreṣyeti- gāyatamiti /
tau gāyataḥ /
tatraṛṅniyamaḥ
ĀpGs-Tāt_14.4:
vīṇayā gāthāṃ gāyata iti vīṇāgāthinau /
gāyatamiti saṃśāsti saṃpreṣyati
uttarayoḥ pūrvā sālvānāṃ brāhmaṇānāmitarā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.5:
uttarayoḥ ṛcoḥ yā pūrvā 'yaugandhari'tyeṣā /
sā sālvānāṃ sīmantakarmaṇi gāthā sālvadeśanivāsināṃ asyāmṛci gānaṃ kartavyamityarthaḥ /
sa deśo yamunātīre bhavati /
vaiśyāśca tatra bhūyiṣṭhaṃ bhavanti /
teṣāmeva rājā yaugandhariḥ
itarā 'soma eva no rāje'tyeṣā /
na sarveṣāṃ brāhmaṇānāmapi tu sālvānām
ĀpGs-Tāt_14.5:
uttarayoḥ ṛcoḥ vīṇāgāthinau gāyetām /
keṣāṃ katarā gāthā?ityata āha- pūrveti /
pūrvā 'yaugandhariḥ"ityeṣā /
sālvadeśīyānāṃ trayāṇāṃ varṇānāmapi gāthā;'sālavīḥ'ityaviśeṣaliṅgāt /
anyadeśavāsināṃ brāhmaṇānāmitarā 'soma eva no rājā'ityeṣā /
kṣatriyavaiśyānāṃ tu 'somomaeva no rājāvatu mānuṣīḥ prajāḥ (āśva.gṛ.1-12-7) ityāśvalāyanīye dṛṣṭāyāṃ sārvavarṇīkyā- mṛci gānaṃ kartavyam /
na tu gānābhāvaḥ /
gāyatamityaviśeṣeṇa saṃśāsanavidhānāt /
kecit-sālvānāmapi brāhmaṇānāmitareti
5 gāne nikaṭavartinyā nadyā nāmanirdeśaḥ /
nadīnirdeśaśca yasyāṃ vasanti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.6:
dvitīye mantre asau śabdasya sthāne nadyā nāma saṃbudhyā nirdeṣṭavyam /
yasyāṃ vasanti yāmupajīvantītya4thaḥ /
yathā-tīreṇa kāveri taveti /
kṣatriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ kalpāntaradṛṣṭāyāṃ sārvavarṇikyāmṛci gānaṃ bhavati /
"soma eva no rājetyāhurmānuṣīḥ prajāḥ /
vivṛttacakrā āsīnā" iti /
atrāpi nadīnirdeśassambudhyā
ĀpGs-Tāt_14.6:
'soma eva no rājā'ityasvāṃ asāvityasya sthāne 'kāveri''vegavati'iti sambudhyā nadīnirdesaśca bhavati /
kasyā nadyāḥ?iti cet ' yasyāṃ vasanti' samīpasaptamī ceyam /
yasyāssamīpe vasanti tasyā nirdeśa ityarthaḥ
6 yavāṅkarābandhanam, tato vāgyamaśca /
yavān virūḍhānābadhya vācaṃ yacchatyānakṣatrebhyaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.7:
virūḍhāt aṅkuritān sūtrabaddhānābadhnāti śirasi vadhvāḥ /
saiva vācaṃ yacchati /
evamupadeśo bhojanañcāsyāsminnahani necchanti /
yavāśca prāgeva vaptavyāḥ yathāsmin kāle virūḍhā bhavanti
ĀpGs-Tāt_14.7:
aṅkuritān sūtragrathitān yavān vadhvāśiśarasyābadhnāti /
śirasīti kutaḥ?ācārāt
7 nakṣatrodayānantaraṃ vaksānvārambhaṇaṃ, vāgvisargaśca /
uduteṣu nakṣatreṣu prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramya vatsamanvārabhya vyāhṛtīśca japitvā vācaṃ visṛjet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.8:
vatsaḥ pumān gauśca bhavati /
vyāhṛtayassamastāḥ yājamānasamāmnāyāt pratyetavyāḥ
ĀpGs-Tāt_14.8:
vispaṣṭārtham /
iha kecidadhyetāro 'yacchato''visṛjata'iti dvivacane paṭhanti /
tasmin pakṣe vāgyamanādipadārthapañcakamubhau jāyāpatī kurutaḥ /
kecit yavābandhanādi sarva vadhūreva;na patiriti
11 puṃsuvanam -
1 tasya kālaḥ /
puṃsuvanaṃ vyakte garbhe tiṣyeṇa // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.9:
pumān yena sūyate tatpuṃsuvanaṃ nāma karma /
uvaṅādeśaśchāndasaḥ /
mantradarśanāt puṃsuvanamasīti /
āśvalāyanastu guṇameva prāyuṅkta /
tat, vyakte garbhe kartavyam /
garbhavyaktiśca tṛtīye caturthe vā māsi /
yadāpi caturthe tadā sīmantāt pūrvameva puṃsavanam /
nimittasya pūrvatvāt /
paścādupadeśasya tu prayojanaṃ vakṣyāmaḥ /
tiṣyeṇa tacca tiṣye kartavyam /
'nakṣatre ca lupī'ti adhikaraṇe tṛtīyā
ĀpGs-Tāt_14.9:
puṃsuvanamityapi karmanāmadheyam, yena karmaṇā nimittena garbhiṇi pumāṃsameva sūte tatpuṃsavanam /
vyākhyāyata iti śeṣaḥ /
atra covaṅādeśaśchāndasaḥ /
āśvalāyanastu 'puṃsavanam'iti saguṇameva prāyuṅkta /
vyakte garbhe asti garbha iti niścite /
vyaktiśca tṛtīye caturthe vā māse;bahucādiṣu smṛtyantareṣūbhayathā darśanāt . yadi puṃsavanaṃ caturthe syāttadā pūrva sīmantaṃ kṛtvaiva /
kuta etat? puṃsavane paścātkriyamāṇe 'pi coditakālānatikramāt, paścānmantrāmnānasūtropadeśayorevaṃkramārthatvācca /
kecit-tṛtīyavaccaturthe 'pi sīmantātpūrva nimittasya pūrvatvāditi /
idamapi sīmantavatprathamagarbha eva, na tu pratigarbham;piṣṭapeṣaṇanyā- yadeva /
etacca pumāṃsaṃ janayatītyatra vivecayiṣyate /
tiṣyeṇa tiṣyanakṣatre puṃsa vanaṃ kartavyayamiti vyavāhitena sambandhaḥ;'prakaraṇāt pradhānasya'iti nyayāt /
śuṅgāharaṇe tvaniyamaḥ //
2 nyagrodhavṛkṣāt phalaviśiṣṭāgrāṅkurānayanam, sīmantavatpradhānāhutayo jayādayaśca /
nyagrodhasya yā prācyudīcīṃ vā śākhā tatassavṛṣaṇāṃ śuṅgāmāhṛtya sīmantavadagnerupasamādhānādi // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.10:
nyagrodhasya vṛkṣasya yā prācī śākhodīcī vā tasyāḥ śuṅgāmagrāṅkuraṃ savṛṣaṇāṃ phalaṃ vṛṣaṇamiti vyapadiśyate sādṛśyādeva /
tadvatīṃ śuṅgāmāhṛtya sīmantavadagnerupasamādhānādi pariṣecanāntaṃ karma pratipadyate /
agnerupasamādhānādivacanāt tataḥ pūrva brāhmaṇabhojanamāśīrvacanaṃ ca na bhavati /
ante tu bhavati"śucīnmantravatassarvakṛtyeṣu bhojaye"diti /
tathā yat pariṣecanādīrdhva saṃśāsanādi tadapi na bhavati /
apareṇāgniṃ prācīmiti punarihopadeśāt /
tatraprayogaḥ-pūrvadyurnāndīśrāddham /
aparejyuragnerupasamādhānādi sakṛtpātraprayogaḥ /
śuṅgayā saha paridhaya eva, na śamyāḥ /
ājyabhāgānte 'nvārabdhāyāṃ dhātā dadātu no rayi'miti catasro yastvā hṛdā kīriṇeti catasraḥ jayādi pratipadyate /
pariṣecanānte tato vakṣyamāṇaṃ karma
ĀpGs-Tāt_14.10:
savṛṣaṇāṃ vṛṣaṇākṛtikena phaladvaryena saṃyuktāṃ, śuṅgāṃ agraṅkuram /
vyaktamanyat /
atra ca sīmantavadagnerupasamādhānādītyatideśāt brāhmaṇabhojanamāśīrvacanaṃ ca tantrāt purastānnivartate /
karmānte tu bhavata eva /
śucīn mantravatarssavakṛtyeṣu bhojayena /
(āpa.dha.2-15-11) iti sāmānyavacanāt,'loke ca bhūtikarmasvetadādīnyeva vākyāni syuryathāpuṇyāhaṃ svastiṛdvimiti vācayitvā (āpa.dha.1-13-9) iti vacanācca /
pātraprayege ca śuṅgādīnāṃ karmopayuktānāṃ sakṛdeva sādanam /
tathātra paridhaya eva, na tu śamyāḥ 'śamyāḥ paridhyarthe'iti atra caulagodānagrahaṇāt /
tathaiva 'sīmantavadagnerupasamādhānādi'ityādinā pariṣecanāntakalpātideśasya vivakṣitatvādihāpi ta evāṣṭau pradhānahomāḥ
atha samāpte tantraśeṣe kartavyamāha--
3 tānaṅkurānanṛtumatyā kumāryā peṣayitvottānaṃ śāyitāyā garbhiṇyā dakṣiṇanāsāyāṃ niṣecanam /
anavasnātayā kumāryā dṛṣatputre dṛṣatputreṇa peṣayitvā pariplāvyāperaṇāgniṃ prācīmuttānāṃ nipātyottareṇa yajuṣāṅguṣṭhena dakṣiṇe nāsikācchidre 'pinayati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.11:
yasyāḥ prādurbhītaṃ rajaḥ sā avasnātā /
tadviparītā anavasnātā /
evaṃbhūtā kanyā kartrī peṣaṇasya /
prayojakaḥ patiḥ /
upalodṛṣatputraḥ /
dṛṣadarthe 'pi dṛṣatputra eva /
tatra śuṅgāṃ peṣayitvā vastreṇa pariplāvya apareṇāgniṃ prācīṃ prāṅmukhīṃ uttānāṃ ūrdhvamukhīṃ, nipātya śāyayitvā uttareṇa yajuṣā 'puṃsuvanamasī'tyanena taṃ rasaṃ aṅguṣṭhena tasyā nāsikācchidre dakṣiṇe apinayati apigamayati /
prāṅmukha eva /
(pidhāya nayanaṃ svayaṃ ca prāṅmukhaḥ)
ĀpGs-Tāt_14.11:
snānanimittasya rajaso 'nutpannatvāt yā na snātā tayā anavasnātayā kanyayā dṛṣadarthāpanne duṣatputre śuṅgāṃ nidhāpya dṛṣatputrāntareṇa peṣayitvā tadrasaṃvastreṇa plāvayitvā tato jāyāmapareṇāgniṃ prācīṃ prākchirasaṃ uttā nāmūrdhvamūkhīṃ, nipātya śāyayitvā /
'puṃsuvanamasi'iti yajuṣā dakṣiṇa nāsikāchidre aṅguṣṭhena karaṇabhūtena tadrasamapinayati garbha prāpayati /
sā rasaṃ na niṣṭhīvedityarthaḥ
4 tatphalakathanam /
pumāṃsaṃ janayati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.12:
evamanena karmaṇā saṃskṛtā strī pumāsaṃ janayati /
kecidarthavādamidaṃ manyante /
phalavidhau kāmasaṃyogena kriyāyā anityatvaprasaṅgāt /
yadyarthavādaḥ pratigarbhamāvṛttiprasaṅgaḥ /
evaṃ tarhi prathame garbhe ityanuvartate /
evamarthameva cāsya paścādupadeśaḥ /
vyaktaṃ caitat
chandogānāṃ-prathame garbhe tṛtīya māsi puṃsavanamiti /
anye phalavidhiṃ manyante /
tatra ca"eṣavā anṛṇo yaḥ putrī"ti (tai.saṃ-6-3-10) vacanāt putrasya sakṛdutpādanaṃ nityamiti yāvadekaḥ putra utpadyeta tāvadūgarbheṣu bhavati /
ūrdhva tu putrecchāyāṃ satyāṃ bhavati duhiturīpsāyāṃ na bhavati /
prathamagrahaṇaṃ ca nānuvartate, punarrgabhagrahaṇāt /
puṃsuvanasya tu paścādupadeśo yathā caturthe māsi tatkriyate tasya paścāt prayogārtha iti
ĀpGs-Tāt_14.12:
karmaṇīnena saṃskṛtā antarvatnī pumāṃsaṃ janayatītya rthavādaḥ nityatvātpuṃsuvanasya /
ethavā phalam;
sūtrakāreṇopadiṣṭatvāt;yathā
'sahasraṃ tena kāmadugho 'varundhe'iti /
phalamakṣe 'pi 'eṣa vā anṛṇo yaḥ putrī'ityādiva canaissakṛdapi putrotpādanasya avaśyaka- rtavyatvāt tadaṅgaṃ puṃsuvanaṃ prathame garbhe kartavyameva /
tata ūrdhva tu yatra yatra garbhe putrepsā tatra tatra kartavyaṃ nānyatra /
yastvatikrānta- codanaḥ strīreva janayeyamiti kāmayate tasya sakṛdapi na bhavati /
anye tu-pumāṃsaṃ janayatītyetadvacanaṃ garbhe garbhe 'sya kartavyatāparamiti
5 kṣiprasuvanaṃ karma /
kṣipraṃ suvanam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.13:
yena karmaṇā kṣipraṃ sūyate tat kṣipraṃsuvanaṃ nāma karmocyate
ĀpGs-Tāt_14.13:
yena kṣipraṃ śīghraṃ sūte 'ntarvatnī na ciraṃ kālaṃ pīḍyate tat kṣipraṃsuvanaṃ nāma iti karmopadiśyate
anāprītena śarāveṇānusrotasamudakamāhṛtya pattastūryantīṃ nidhāya mūrdhañchoṣyantīmuttareṇa yajuṣābhimṛśyaitābhiradbhiruttarābhiravokṣet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.14:
anāprītenā spṛṣṭodakenānusrotasaṃ udakasya prasnavato na pratīpaṃ /
pattaḥ pādayoradhastāt yasyāḥ śvetopamāni patrāṇi pītopa- māni puṣpāṇi yā ca madhyāṅṇe puṣyati sā tīryantī vaneṣu jāyate /
veṇupatropamāni ca yasyāḥ patrīṇi raktopamāni ca puṣpāṇi yāṃ cāgniśikhetyāhuḥ /
sā śoṣyantī tat oṣadhidvayaṃ samūlapatramādāya suṣliṣṭaṃ nidadhāti /
murdhan murdhanītyarthaḥ /
apare piṣṭivā ālimpanti /
atha tāmuttareṇa yajuṣā ' ābhiṣṭvāhaṃ daśabhirabhimṛśāmi'ityanenābhimṛśati /
daśabhiriti liṅgādubhābhyāṃ pāṇibhyāmabhimarśanam anulomaṃ mukhādārabhya tata etābhirāhṛtābhirevādbhistāmavokṣet /
uttarābhistisṛbhiḥ ṛgbhiḥ'yathaiva somaḥ pavata'ityetābhiḥ pratimantra mavokṣaṇam
ĀpGs-Tāt_14.14:
anāprītena anudakaliptena aspṛṣṭodakenetyarthaḥ /
tathābhūtena śarāveṇa /
anusrotasaṃ srotoṣanulobhaṃ na pratīpaṃ gṛhītamudamāhṛtya /
pattastasyāḥ pādayoḥ tūryantīṃ adhaḥpuṣpitākhyāmoṣadhiṃ nidhāya /
śoṣyantīṃ prasavapīḍayā śuṣyamāṇāṃ striyaṃ 'ābhiṣṭvāhaṃ daśabhirabhibhūmṛśāmi'iti yajuṣobhābhyāṃ hastābhyām /
vamūrdhan mūrdhanyabhimṛśya /
etābhirāhatābhiradbhiḥ uttarābhiḥ 'yathaiva somaḥ pavate'; ityādibhistisṛbhistāṃ sakṛdevāvokṣet /
kecit pratimantram;dṛṣṭopakāratvāditi /
tatra prathamāyā ṛcaḥ 'pratitiṣṭhatu'ityavasānam /
dvitīyāyāḥ 'tā kṛtam'iti /
tṛtīyāyāḥ 'sarasvatīḥ'iti /
anye tu-śoṣyantīti cauṣadhiḥ /
tāṃ mūrdhniṃ nidhāya striyaṃ yatra kvacābhimṛśediti /
tanna;śoṣyantīsaṃjñāyā oṣadheraprasiddhatvāt /
kecit-śoṣyantīnāmauṣadhiḥ yā vaneṣu jāyate, veṇupatropamāni ca yasyāḥ patrāṇi, puṣpāṇi ca raktopamāni, yāṃ cāgniśikhetyāhuriti /
tanna;yato vācyavācakabhāvo nepadśagamyaḥ, yathādurvārtikakārapādāḥ-
'vācyavācakabhāvo hi nācāryairupadiśyate /
anyathānupapattyā tu vyavahārātsa gamyate //
(taṃ.vā.1-3-9) iti /
iha tu vyavahārābhāvādeva vipratipattiḥ /
sā bhāṣyakārādapyāptatamapraṇītābhidhānakośeṣu śoṣyantīśabdasyāgniśikhāparaparyāyatayā pāṭhācchāmyati /
na ca tathā dṛśyate /
tasmādvaraṃ pūrvoktameva vyākhyānamiti
athānyadbhaiṣajyamāha-
6 jarāyupatanārtha karma /
yadi jarāyu na patedevaṃvihitābhirevādbhiruttarābhyāmavokṣet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_14.15:
jarāyu garbhāveṣṭhanaṃ, tadyadi na patet, tata uttaro vidhiḥ kartavyaḥ /
kaḥ punarasau?kṣipraṃsuvane yo vidhiścoditaḥ 'anāprītena śarāveṇe'tyādi ( evaṃ vihitābhiradbhiḥ uttarābhyāṃ mantrābhyāṃ"tisadeva padyasva, nirai tu pṛśni śevala'mityetābhyāṃ pratimantramavokṣet /
ete ca karmaṇī svabhāryāviṣayau)yakṣmagṛhītāmanyāṃ veti karmāntare yatnakaraṇāt /
anye punaraviśeṣeṇecchanti
ĀpGs-Tāt_14.15:
yadi prasūtāyāstasyā jarāyu garbhaprāvaraṇaṃ na patettadā 'anāprītena śarāveṇa'ityādividhinā'hṛtābhiradbhiḥ aitu garbhau akṣitaḥ'
ityetābhyāmṛgbhyāṃ tāmavokṣet /
kecit-pratimantram /
tathā pūrvasminnavokṣaṇe ṣaḍavasānāstisra ṛcaḥ /
iha tu 'tiladeva padyadeva padyasva'ityekā ṛk;'niraitu pṛśni'ityaparaṃ yajuriti
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0