આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 45

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.2:
ઇહ બ્રાહ્મણભોજનાશીર્વચનયોર્વિધાનં ઉપનયનવત્ ક્રમાર્થમ્ ।
પાત્રાસાદનકાલે તુ યથાર્થ શલલ્યાદીનિ સકૃદેવાસાદ્યાનિ ।
શમ્યાશ્ચ પરિધ્યર્થે ।
ઉત્તરાઃ ઽધાતા દદાતુ નો રયિમ્ઽઇતિ ચતસ્રો ઽયસ્ત્વા હૃદા કીરિણાઽઇતિ ચતસ્ર ઇત્યષ્ટૌ ।
શેષં સુગમમ્

3 ત્રેણ્યા શલલ્યા સીમન્તોન્નયનમ્ ।
પરિષેચનાન્તં કૃત્વાપરેણાગ્નિં પ્રાચીમુપવેશ્ય ત્રેણ્યા શલલ્યા ત્રિભિર્દર્ભપુઞ્જીલૈશ્શલાલુગ્લપ્સેનેત્યૂર્ધ્વ સીમન્તમુન્નયતિ વ્યાહૃતીભિરુત્તરાભ્યાં ચ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.3:
પ્રાચીં પ્રાઙ્મુખીં સ્વયં પ્રત્યઙ્મુખઃ ।
ત્રિષુ પ્રદેશેષુ એની શ્વેતી ત્રેણી ।
ઇકારલોપશ્છાન્દશઃ ।
ણત્વં ચ ।
શલલી શલ્યકસ્ય રોમસૂચી ।
સવિશાખા નાડી પુઞ્જીલ મિત્યુચ્યતે ।
દર્ભસ્ય પુઞ્જીલાનિ ત્રીણિ ભવન્તિ ।
ઉદુમ્બરસ્ય ફલસઙ્ઘાતવિશેષસ્તરુણઃ શલાલુગ્લપ્સ ઇત્યુચ્યતે ।
પિશાચોદુમ્બરસ્યેત્યન્યે ।
એતાનિ દ્રવ્યાણિ યુગપદ્ગૃહીત્વા તૈસ્સીમન્તમુન્નયતિ ઊ ર્ધ્વમુદૂહતિ ભૂર્ભુવસ્સુવરિત્યે- તાભિઃ
ઉત્તરાભ્યાં ચ ઽરાકામહં, ઽયાસ્તેરાકઽઇત્યેતાભ્યામ્ ।
ત્રયાણામન્તે સકૃદુન્નયનમ્ ।
ઇહ મન્ત્રસમામ્નાયે વ્યાહૃતીનાં પાઠો ન કર્તવ્યઃ ।
વ્યાહૃતિભિરિત્યેતેનૈવ સિદ્ધસ્સમ્પ્રત્યયઃ ।
યથા વ્યાહૃતીશ્ચ જપિત્વા, વ્યાહૃતીર્વિહૃતાઃ, ઇત્યાદૌ ।
એવં સિદ્ધે વ્યાહૃતીનાં પાઠઃ સમામ્નાયાર્થમ્ ।
કિઞ્ચાસતિ પાઠે વ્યાહૃતિભિરુત્તરાભ્યાઞ્ચેત્યુચ્યમાને યાજમાનસમામ્નાયાત્ ગ્રહણં પ્રાપ્નોતિ-વ્યાહૃતિભિરુત્તરાભ્યાઞ્ચ મન્ત્રાભ્યાં ઽઉચ્છુષ્મો અગ્નઽ; ઇત્યેતાભ્યામિતિ ।
તત્ર પાઠસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
ઽરાકામહંઽઽયાસ્તે રાકેઽઇત્યેતયોશ્ચ પ્રધાનાહુતિત્વં વિજ્ઞાયેત, વિશેષાભાવાત્ ।
તસ્માદસ્માદેવ સમામ્નાયદ્ગ્રહણં યથા સ્યાદિતિ વ્યાહૃતીનામિહ પાઠઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.3:
પ્રાચીં પ્રાઙ્મુખીં ।
સ્વયં તુ પ્રત્યઙ્મુખઃ ।
ત્રેણી ત્રીણ્યેતાનિ શુક્લાનિ યસ્યાસ્સા ।
યદ્વા ત્રિષુ પ્રદેશેષુ એની શ્વેતા ।
ત્રેણીતિ ચ રૂપં છાન્દસમ્ ।
શલ્લી સૂચ્યાકારં શલ્યલોમ ।
ત્રેણીતિ શલલ્યા વિશેષણમ્ ।
દર્ભપુઞ્જીલં સવિશાખા નાડી ।
શલાલુર્ગો ષ્ઠોદુમ્બરઃ, કરપત્રોદુમ્બરઃ, પિશાચોદુમ્બરૈત્યનર્થાન્તરમ્ ।
ગ્લપ્સઃ સ્તબકઃ;પિશાચોદુમ્બરસ્ય તરુણફલસઙ્ઘાતવિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યેતૈર્દ્રવ્યૈર્યુગપદ્ગૃહીતૈરૂર્ધ્વ સીમન્તમુન્નયતિ શિરસિ મધ્યે રેખામુદૂહતિ ।
કૈર્મન્ત્રૈઃ?ઽભૂર્ભુવસ્સુવઃઽઽરાકામહં સુહવામ્ઽઽયાસ્તે રાકે સુમતયઃઽ; ઇત્યેતૈર્મન્ત્રૈઃ ।
ચકારો બહુમન્ત્રજ્ઞાપનાર્થઃ

4 વીણાગાથિભ્યાં વીણાગાનાર્થ સંશાસનમ્ ।
ગાયતમિતિ વીણાગાથિનૌ સંશાસ્તિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.4:
વીણયા યો ગાથાં ગાયતિ સ વીણગાથી ।
તાવુભૌ પ્રાગેવાનીતૌ ભવતઃ ।
તૌ સંશાસ્તિ સંપ્રેષ્યેતિ- ગાયતમિતિ ।
તૌ ગાયતઃ ।
તત્રઋઙ્નિયમઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.4:
વીણયા ગાથાં ગાયત ઇતિ વીણાગાથિનૌ ।
ગાયતમિતિ સંશાસ્તિ સંપ્રેષ્યતિ

ઉત્તરયોઃ પૂર્વા સાલ્વાનાં બ્રાહ્મણાનામિતરા ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.5:
ઉત્તરયોઃ ઋચોઃ યા પૂર્વા ઽયૌગન્ધરિઽત્યેષા ।
સા સાલ્વાનાં સીમન્તકર્મણિ ગાથા સાલ્વદેશનિવાસિનાં અસ્યામૃચિ ગાનં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
સ દેશો યમુનાતીરે ભવતિ ।
વૈશ્યાશ્ચ તત્ર ભૂયિષ્ઠં ભવન્તિ ।
તેષામેવ રાજા યૌગન્ધરિઃ

ઇતરા ઽસોમ એવ નો રાજેઽત્યેષા ।
ન સર્વેષાં બ્રાહ્મણાનામપિ તુ સાલ્વાનામ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.5:
ઉત્તરયોઃ ઋચોઃ વીણાગાથિનૌ ગાયેતામ્ ।
કેષાં કતરા ગાથા?ઇત્યત આહ- પૂર્વેતિ ।
પૂર્વા ઽયૌગન્ધરિઃ"ઇત્યેષા ।
સાલ્વદેશીયાનાં ત્રયાણાં વર્ણાનામપિ ગાથા;ઽસાલવીઃઽઇત્યવિશેષલિઙ્ગાત્ ।
અન્યદેશવાસિનાં બ્રાહ્મણાનામિતરા ઽસોમ એવ નો રાજાઽઇત્યેષા ।
ક્ષત્રિયવૈશ્યાનાં તુ ઽસોમોમએવ નો રાજાવતુ માનુષીઃ પ્રજાઃ (આશ્વ.ગૃ.1-12-7) ઇત્યાશ્વલાયનીયે દૃષ્ટાયાં સાર્વવર્ણીક્યા- મૃચિ ગાનં કર્તવ્યમ્ ।
ન તુ ગાનાભાવઃ ।
ગાયતમિત્યવિશેષેણ સંશાસનવિધાનાત્ ।
કેચિત્-સાલ્વાનામપિ બ્રાહ્મણાનામિતરેતિ

5 ગાને નિકટવર્તિન્યા નદ્યા નામનિર્દેશઃ ।
નદીનિર્દેશશ્ચ યસ્યાં વસન્તિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.6:
દ્વિતીયે મન્ત્રે અસૌ શબ્દસ્ય સ્થાને નદ્યા નામ સંબુધ્યા નિર્દેષ્ટવ્યમ્ ।
યસ્યાં વસન્તિ યામુપજીવન્તીત્ય4થઃ ।
યથા-તીરેણ કાવેરિ તવેતિ ।
ક્ષત્રિયાણાં તુ સર્વેષાં કલ્પાન્તરદૃષ્ટાયાં સાર્વવર્ણિક્યામૃચિ ગાનં ભવતિ ।
"સોમ એવ નો રાજેત્યાહુર્માનુષીઃ પ્રજાઃ ।
વિવૃત્તચક્રા આસીના" ઇતિ ।
અત્રાપિ નદીનિર્દેશસ્સમ્બુધ્યા

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.6:
ઽસોમ એવ નો રાજાઽઇત્યસ્વાં અસાવિત્યસ્ય સ્થાને ઽકાવેરિઽઽવેગવતિઽઇતિ સમ્બુધ્યા નદીનિર્દેસશ્ચ ભવતિ ।
કસ્યા નદ્યાઃ?ઇતિ ચેત્ ઽ યસ્યાં વસન્તિઽ સમીપસપ્તમી ચેયમ્ ।
યસ્યાસ્સમીપે વસન્તિ તસ્યા નિર્દેશ ઇત્યર્થઃ

6 યવાઙ્કરાબન્ધનમ્, તતો વાગ્યમશ્ચ ।
યવાન્ વિરૂઢાનાબધ્ય વાચં યચ્છત્યાનક્ષત્રેભ્યઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.7:
વિરૂઢાત્ અઙ્કુરિતાન્ સૂત્રબદ્ધાનાબધ્નાતિ શિરસિ વધ્વાઃ ।
સૈવ વાચં યચ્છતિ ।
એવમુપદેશો ભોજનઞ્ચાસ્યાસ્મિન્નહનિ નેચ્છન્તિ ।
યવાશ્ચ પ્રાગેવ વપ્તવ્યાઃ યથાસ્મિન્ કાલે વિરૂઢા ભવન્તિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.7:
અઙ્કુરિતાન્ સૂત્રગ્રથિતાન્ યવાન્ વધ્વાશિશરસ્યાબધ્નાતિ ।
શિરસીતિ કુતઃ?આચારાત્

7 નક્ષત્રોદયાનન્તરં વક્સાન્વારમ્ભણં, વાગ્વિસર્ગશ્ચ ।
ઉદુતેષુ નક્ષત્રેષુ પ્રાચીમુદીચીં વા દિશમુપનિષ્ક્રમ્ય વત્સમન્વારભ્ય વ્યાહૃતીશ્ચ જપિત્વા વાચં વિસૃજેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.8:
વત્સઃ પુમાન્ ગૌશ્ચ ભવતિ ।
વ્યાહૃતયસ્સમસ્તાઃ યાજમાનસમામ્નાયાત્ પ્રત્યેતવ્યાઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.8:
વિસ્પષ્ટાર્થમ્ ।
ઇહ કેચિદધ્યેતારો ઽયચ્છતોઽઽવિસૃજતઽઇતિ દ્વિવચને પઠન્તિ ।
તસ્મિન્ પક્ષે વાગ્યમનાદિપદાર્થપઞ્ચકમુભૌ જાયાપતી કુરુતઃ ।
કેચિત્ યવાબન્ધનાદિ સર્વ વધૂરેવ;ન પતિરિતિ

11 પુંસુવનમ્ -
1 તસ્ય કાલઃ ।
પુંસુવનં વ્યક્તે ગર્ભે તિષ્યેણ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.9:
પુમાન્ યેન સૂયતે તત્પુંસુવનં નામ કર્મ ।
ઉવઙાદેશશ્છાન્દસઃ ।
મન્ત્રદર્શનાત્ પુંસુવનમસીતિ ।
આશ્વલાયનસ્તુ ગુણમેવ પ્રાયુઙ્ક્ત ।
તત્, વ્યક્તે ગર્ભે કર્તવ્યમ્ ।
ગર્ભવ્યક્તિશ્ચ તૃતીયે ચતુર્થે વા માસિ ।
યદાપિ ચતુર્થે તદા સીમન્તાત્ પૂર્વમેવ પુંસવનમ્ ।
નિમિત્તસ્ય પૂર્વત્વાત્ ।
પશ્ચાદુપદેશસ્ય તુ પ્રયોજનં વક્ષ્યામઃ ।
તિષ્યેણ તચ્ચ તિષ્યે કર્તવ્યમ્ ।
ઽનક્ષત્રે ચ લુપીઽતિ અધિકરણે તૃતીયા

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.9:
પુંસુવનમિત્યપિ કર્મનામધેયમ્, યેન કર્મણા નિમિત્તેન ગર્ભિણિ પુમાંસમેવ સૂતે તત્પુંસવનમ્ ।
વ્યાખ્યાયત ઇતિ શેષઃ ।
અત્ર ચોવઙાદેશશ્છાન્દસઃ ।
આશ્વલાયનસ્તુ ઽપુંસવનમ્ઽઇતિ સગુણમેવ પ્રાયુઙ્ક્ત ।
વ્યક્તે ગર્ભે અસ્તિ ગર્ભ ઇતિ નિશ્ચિતે ।
વ્યક્તિશ્ચ તૃતીયે ચતુર્થે વા માસે;બહુચાદિષુ સ્મૃત્યન્તરેષૂભયથા દર્શનાત્ . યદિ પુંસવનં ચતુર્થે સ્યાત્તદા પૂર્વ સીમન્તં કૃત્વૈવ ।
કુત એતત્? પુંસવને પશ્ચાત્ક્રિયમાણે ઽપિ ચોદિતકાલાનતિક્રમાત્, પશ્ચાન્મન્ત્રામ્નાનસૂત્રોપદેશયોરેવંક્રમાર્થત્વાચ્ચ ।
કેચિત્-તૃતીયવચ્ચતુર્થે ઽપિ સીમન્તાત્પૂર્વ નિમિત્તસ્ય પૂર્વત્વાદિતિ ।
ઇદમપિ સીમન્તવત્પ્રથમગર્ભ એવ, ન તુ પ્રતિગર્ભમ્;પિષ્ટપેષણન્યા- યદેવ ।
એતચ્ચ પુમાંસં જનયતીત્યત્ર વિવેચયિષ્યતે ।
તિષ્યેણ તિષ્યનક્ષત્રે પુંસ વનં કર્તવ્યયમિતિ વ્યવાહિતેન સમ્બન્ધઃ;ઽપ્રકરણાત્ પ્રધાનસ્યઽઇતિ ન્યયાત્ ।
શુઙ્ગાહરણે ત્વનિયમઃ ॥
2 ન્યગ્રોધવૃક્ષાત્ ફલવિશિષ્ટાગ્રાઙ્કુરાનયનમ્, સીમન્તવત્પ્રધાનાહુતયો જયાદયશ્ચ ।
ન્યગ્રોધસ્ય યા પ્રાચ્યુદીચીં વા શાખા તતસ્સવૃષણાં શુઙ્ગામાહૃત્ય સીમન્તવદગ્નેરુપસમાધાનાદિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.10:
ન્યગ્રોધસ્ય વૃક્ષસ્ય યા પ્રાચી શાખોદીચી વા તસ્યાઃ શુઙ્ગામગ્રાઙ્કુરં સવૃષણાં ફલં વૃષણમિતિ વ્યપદિશ્યતે સાદૃશ્યાદેવ ।
તદ્વતીં શુઙ્ગામાહૃત્ય સીમન્તવદગ્નેરુપસમાધાનાદિ પરિષેચનાન્તં કર્મ પ્રતિપદ્યતે ।
અગ્નેરુપસમાધાનાદિવચનાત્ તતઃ પૂર્વ બ્રાહ્મણભોજનમાશીર્વચનં ચ ન ભવતિ ।
અન્તે તુ ભવતિ"શુચીન્મન્ત્રવતસ્સર્વકૃત્યેષુ ભોજયે"દિતિ ।
તથા યત્ પરિષેચનાદીર્ધ્વ સંશાસનાદિ તદપિ ન ભવતિ ।
અપરેણાગ્નિં પ્રાચીમિતિ પુનરિહોપદેશાત્ ।
તત્રપ્રયોગઃ-પૂર્વદ્યુર્નાન્દીશ્રાદ્ધમ્ ।
અપરેજ્યુરગ્નેરુપસમાધાનાદિ સકૃત્પાત્રપ્રયોગઃ ।
શુઙ્ગયા સહ પરિધય એવ, ન શમ્યાઃ ।
આજ્યભાગાન્તે ઽન્વારબ્ધાયાં ધાતા દદાતુ નો રયિઽમિતિ ચતસ્રો યસ્ત્વા હૃદા કીરિણેતિ ચતસ્રઃ જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ।
પરિષેચનાન્તે તતો વક્ષ્યમાણં કર્મ

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.10:
સવૃષણાં વૃષણાકૃતિકેન ફલદ્વર્યેન સંયુક્તાં, શુઙ્ગાં અગ્રઙ્કુરમ્ ।
વ્યક્તમન્યત્ ।
અત્ર ચ સીમન્તવદગ્નેરુપસમાધાનાદીત્યતિદેશાત્ બ્રાહ્મણભોજનમાશીર્વચનં ચ તન્ત્રાત્ પુરસ્તાન્નિવર્તતે ।
કર્માન્તે તુ ભવત એવ ।
શુચીન્ મન્ત્રવતર્સ્સવકૃત્યેષુ ભોજયેન ।
(આપ.ધ.2-15-11) ઇતિ સામાન્યવચનાત્,ઽલોકે ચ ભૂતિકર્મસ્વેતદાદીન્યેવ વાક્યાનિ સ્યુર્યથાપુણ્યાહં સ્વસ્તિઋદ્વિમિતિ વાચયિત્વા (આપ.ધ.1-13-9) ઇતિ વચનાચ્ચ ।
પાત્રપ્રયેગે ચ શુઙ્ગાદીનાં કર્મોપયુક્તાનાં સકૃદેવ સાદનમ્ ।
તથાત્ર પરિધય એવ, ન તુ શમ્યાઃ ઽશમ્યાઃ પરિધ્યર્થેઽઇતિ અત્ર ચૌલગોદાનગ્રહણાત્ ।
તથૈવ ઽસીમન્તવદગ્નેરુપસમાધાનાદિઽઇત્યાદિના પરિષેચનાન્તકલ્પાતિદેશસ્ય વિવક્ષિતત્વાદિહાપિ ત એવાષ્ટૌ પ્રધાનહોમાઃ

અથ સમાપ્તે તન્ત્રશેષે કર્તવ્યમાહ--
3 તાનઙ્કુરાનનૃતુમત્યા કુમાર્યા પેષયિત્વોત્તાનં શાયિતાયા ગર્ભિણ્યા દક્ષિણનાસાયાં નિષેચનમ્ ।
અનવસ્નાતયા કુમાર્યા દૃષત્પુત્રે દૃષત્પુત્રેણ પેષયિત્વા પરિપ્લાવ્યાપેરણાગ્નિં પ્રાચીમુત્તાનાં નિપાત્યોત્તરેણ યજુષાઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષિણે નાસિકાચ્છિદ્રે ઽપિનયતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.11:
યસ્યાઃ પ્રાદુર્ભીતં રજઃ સા અવસ્નાતા ।
તદ્વિપરીતા અનવસ્નાતા ।
એવંભૂતા કન્યા કર્ત્રી પેષણસ્ય ।
પ્રયોજકઃ પતિઃ ।
ઉપલોદૃષત્પુત્રઃ ।
દૃષદર્થે ઽપિ દૃષત્પુત્ર એવ ।
તત્ર શુઙ્ગાં પેષયિત્વા વસ્ત્રેણ પરિપ્લાવ્ય અપરેણાગ્નિં પ્રાચીં પ્રાઙ્મુખીં ઉત્તાનાં ઊર્ધ્વમુખીં, નિપાત્ય શાયયિત્વા ઉત્તરેણ યજુષા ઽપુંસુવનમસીઽત્યનેન તં રસં અઙ્ગુષ્ઠેન તસ્યા નાસિકાચ્છિદ્રે દક્ષિણે અપિનયતિ અપિગમયતિ ।
પ્રાઙ્મુખ એવ ।
(પિધાય નયનં સ્વયં ચ પ્રાઙ્મુખઃ)

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.11:
સ્નાનનિમિત્તસ્ય રજસો ઽનુત્પન્નત્વાત્ યા ન સ્નાતા તયા અનવસ્નાતયા કન્યયા દૃષદર્થાપન્ને દુષત્પુત્રે શુઙ્ગાં નિધાપ્ય દૃષત્પુત્રાન્તરેણ પેષયિત્વા તદ્રસંવસ્ત્રેણ પ્લાવયિત્વા તતો જાયામપરેણાગ્નિં પ્રાચીં પ્રાક્છિરસં ઉત્તા નામૂર્ધ્વમૂખીં, નિપાત્ય શાયયિત્વા ।
ઽપુંસુવનમસિઽઇતિ યજુષા દક્ષિણ નાસિકાછિદ્રે અઙ્ગુષ્ઠેન કરણભૂતેન તદ્રસમપિનયતિ ગર્ભ પ્રાપયતિ ।
સા રસં ન નિષ્ઠીવેદિત્યર્થઃ

4 તત્ફલકથનમ્ ।
પુમાંસં જનયતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.12:
એવમનેન કર્મણા સંસ્કૃતા સ્ત્રી પુમાસં જનયતિ ।
કેચિદર્થવાદમિદં મન્યન્તે ।
ફલવિધૌ કામસંયોગેન ક્રિયાયા અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદ્યર્થવાદઃ પ્રતિગર્ભમાવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
એવં તર્હિ પ્રથમે ગર્ભે ઇત્યનુવર્તતે ।
એવમર્થમેવ ચાસ્ય પશ્ચાદુપદેશઃ ।
વ્યક્તં ચૈતત્
છન્દોગાનાં-પ્રથમે ગર્ભે તૃતીય માસિ પુંસવનમિતિ ।
અન્યે ફલવિધિં મન્યન્તે ।
તત્ર ચ"એષવા અનૃણો યઃ પુત્રી"તિ (તૈ.સં-6-3-10) વચનાત્ પુત્રસ્ય સકૃદુત્પાદનં નિત્યમિતિ યાવદેકઃ પુત્ર ઉત્પદ્યેત તાવદૂગર્ભેષુ ભવતિ ।
ઊર્ધ્વ તુ પુત્રેચ્છાયાં સત્યાં ભવતિ દુહિતુરીપ્સાયાં ન ભવતિ ।
પ્રથમગ્રહણં ચ નાનુવર્તતે, પુનર્ર્ગભગ્રહણાત્ ।
પુંસુવનસ્ય તુ પશ્ચાદુપદેશો યથા ચતુર્થે માસિ તત્ક્રિયતે તસ્ય પશ્ચાત્ પ્રયોગાર્થ ઇતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.12:
કર્મણીનેન સંસ્કૃતા અન્તર્વત્ની પુમાંસં જનયતીત્ય ર્થવાદઃ નિત્યત્વાત્પુંસુવનસ્ય ।
એથવા ફલમ્;
સૂત્રકારેણોપદિષ્ટત્વાત્;યથા
ઽસહસ્રં તેન કામદુઘો ઽવરુન્ધેઽઇતિ ।
ફલમક્ષે ઽપિ ઽએષ વા અનૃણો યઃ પુત્રીઽઇત્યાદિવ ચનૈસ્સકૃદપિ પુત્રોત્પાદનસ્ય અવશ્યક- ર્તવ્યત્વાત્ તદઙ્ગં પુંસુવનં પ્રથમે ગર્ભે કર્તવ્યમેવ ।
તત ઊર્ધ્વ તુ યત્ર યત્ર ગર્ભે પુત્રેપ્સા તત્ર તત્ર કર્તવ્યં નાન્યત્ર ।
યસ્ત્વતિક્રાન્ત- ચોદનઃ સ્ત્રીરેવ જનયેયમિતિ કામયતે તસ્ય સકૃદપિ ન ભવતિ ।
અન્યે તુ-પુમાંસં જનયતીત્યેતદ્વચનં ગર્ભે ગર્ભે ઽસ્ય કર્તવ્યતાપરમિતિ

5 ક્ષિપ્રસુવનં કર્મ ।
ક્ષિપ્રં સુવનમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.13:
યેન કર્મણા ક્ષિપ્રં સૂયતે તત્ ક્ષિપ્રંસુવનં નામ કર્મોચ્યતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.13:
યેન ક્ષિપ્રં શીઘ્રં સૂતે ઽન્તર્વત્ની ન ચિરં કાલં પીડ્યતે તત્ ક્ષિપ્રંસુવનં નામ ઇતિ કર્મોપદિશ્યતે

અનાપ્રીતેન શરાવેણાનુસ્રોતસમુદકમાહૃત્ય પત્તસ્તૂર્યન્તીં નિધાય મૂર્ધઞ્છોષ્યન્તીમુત્તરેણ યજુષાભિમૃશ્યૈતાભિરદ્ભિરુત્તરાભિરવોક્ષેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.14:
અનાપ્રીતેના સ્પૃષ્ટોદકેનાનુસ્રોતસં ઉદકસ્ય પ્રસ્નવતો ન પ્રતીપં ।
પત્તઃ પાદયોરધસ્તાત્ યસ્યાઃ શ્વેતોપમાનિ પત્રાણિ પીતોપ- માનિ પુષ્પાણિ યા ચ મધ્યાઙ્ણે પુષ્યતિ સા તીર્યન્તી વનેષુ જાયતે ।
વેણુપત્રોપમાનિ ચ યસ્યાઃ પત્રીણિ રક્તોપમાનિ ચ પુષ્પાણિ યાં ચાગ્નિશિખેત્યાહુઃ ।
સા શોષ્યન્તી તત્ ઓષધિદ્વયં સમૂલપત્રમાદાય સુષ્લિષ્ટં નિદધાતિ ।
મુર્ધન્ મુર્ધનીત્યર્થઃ ।
અપરે પિષ્ટિવા આલિમ્પન્તિ ।
અથ તામુત્તરેણ યજુષા ઽ આભિષ્ટ્વાહં દશભિરભિમૃશામિઽઇત્યનેનાભિમૃશતિ ।
દશભિરિતિ લિઙ્ગાદુભાભ્યાં પાણિભ્યામભિમર્શનમ્ અનુલોમં મુખાદારભ્ય તત એતાભિરાહૃતાભિરેવાદ્ભિસ્તામવોક્ષેત્ ।
ઉત્તરાભિસ્તિસૃભિઃ ઋગ્ભિઃઽયથૈવ સોમઃ પવતઽઇત્યેતાભિઃ પ્રતિમન્ત્ર મવોક્ષણમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.14:
અનાપ્રીતેન અનુદકલિપ્તેન અસ્પૃષ્ટોદકેનેત્યર્થઃ ।
તથાભૂતેન શરાવેણ ।
અનુસ્રોતસં સ્રોતોષનુલોભં ન પ્રતીપં ગૃહીતમુદમાહૃત્ય ।
પત્તસ્તસ્યાઃ પાદયોઃ તૂર્યન્તીં અધઃપુષ્પિતાખ્યામોષધિં નિધાય ।
શોષ્યન્તીં પ્રસવપીડયા શુષ્યમાણાં સ્ત્રિયં ઽઆભિષ્ટ્વાહં દશભિરભિભૂમૃશામિઽઇતિ યજુષોભાભ્યાં હસ્તાભ્યામ્ ।
વમૂર્ધન્ મૂર્ધન્યભિમૃશ્ય ।
એતાભિરાહતાભિરદ્ભિઃ ઉત્તરાભિઃ ઽયથૈવ સોમઃ પવતેઽ; ઇત્યાદિભિસ્તિસૃભિસ્તાં સકૃદેવાવોક્ષેત્ ।
કેચિત્ પ્રતિમન્ત્રમ્;દૃષ્ટોપકારત્વાદિતિ ।
તત્ર પ્રથમાયા ઋચઃ ઽપ્રતિતિષ્ઠતુઽઇત્યવસાનમ્ ।
દ્વિતીયાયાઃ ઽતા કૃતમ્ઽઇતિ ।
તૃતીયાયાઃ ઽસરસ્વતીઃઽઇતિ ।
અન્યે તુ-શોષ્યન્તીતિ ચૌષધિઃ ।
તાં મૂર્ધ્નિં નિધાય સ્ત્રિયં યત્ર ક્વચાભિમૃશેદિતિ ।
તન્ન;શોષ્યન્તીસંજ્ઞાયા ઓષધેરપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
કેચિત્-શોષ્યન્તીનામૌષધિઃ યા વનેષુ જાયતે, વેણુપત્રોપમાનિ ચ યસ્યાઃ પત્રાણિ, પુષ્પાણિ ચ રક્તોપમાનિ, યાં ચાગ્નિશિખેત્યાહુરિતિ ।
તન્ન;યતો વાચ્યવાચકભાવો નેપદ્શગમ્યઃ, યથાદુર્વાર્તિકકારપાદાઃ-
ઽવાચ્યવાચકભાવો હિ નાચાર્યૈરુપદિશ્યતે ।
અન્યથાનુપપત્ત્યા તુ વ્યવહારાત્સ ગમ્યતે ॥
(તં.વા.1-3-9) ઇતિ ।
ઇહ તુ વ્યવહારાભાવાદેવ વિપ્રતિપત્તિઃ ।
સા ભાષ્યકારાદપ્યાપ્તતમપ્રણીતાભિધાનકોશેષુ શોષ્યન્તીશબ્દસ્યાગ્નિશિખાપરપર્યાયતયા પાઠાચ્છામ્યતિ ।
ન ચ તથા દૃશ્યતે ।
તસ્માદ્વરં પૂર્વોક્તમેવ વ્યાખ્યાનમિતિ

અથાન્યદ્ભૈષજ્યમાહ-
6 જરાયુપતનાર્થ કર્મ ।
યદિ જરાયુ ન પતેદેવંવિહિતાભિરેવાદ્ભિરુત્તરાભ્યામવોક્ષેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_14.15:
જરાયુ ગર્ભાવેષ્ઠનં, તદ્યદિ ન પતેત્, તત ઉત્તરો વિધિઃ કર્તવ્યઃ ।
કઃ પુનરસૌ?ક્ષિપ્રંસુવને યો વિધિશ્ચોદિતઃ ઽઅનાપ્રીતેન શરાવેણેઽત્યાદિ ( એવં વિહિતાભિરદ્ભિઃ ઉત્તરાભ્યાં મન્ત્રાભ્યાં"તિસદેવ પદ્યસ્વ, નિરૈ તુ પૃશ્નિ શેવલઽમિત્યેતાભ્યાં પ્રતિમન્ત્રમવોક્ષેત્ ।
એતે ચ કર્મણી સ્વભાર્યાવિષયૌ)યક્ષ્મગૃહીતામન્યાં વેતિ કર્માન્તરે યત્નકરણાત્ ।
અન્યે પુનરવિશેષેણેચ્છન્તિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_14.15:
યદિ પ્રસૂતાયાસ્તસ્યા જરાયુ ગર્ભપ્રાવરણં ન પતેત્તદા ઽઅનાપ્રીતેન શરાવેણઽઇત્યાદિવિધિનાઽહૃતાભિરદ્ભિઃ ઐતુ ગર્ભૌ અક્ષિતઃઽ
ઇત્યેતાભ્યામૃગ્ભ્યાં તામવોક્ષેત્ ।
કેચિત્-પ્રતિમન્ત્રમ્ ।
તથા પૂર્વસ્મિન્નવોક્ષણે ષડવસાનાસ્તિસ્ર ઋચઃ ।
ઇહ તુ ઽતિલદેવ પદ્યદેવ પદ્યસ્વઽઇત્યેકા ઋક્;ઽનિરૈતુ પૃશ્નિઽઇત્યપરં યજુરિતિ