Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 39
ĀpGs-Tāt_12.2:
asminnahani yāvadastamayaṃ mūtrapurīṣotsarjanārthamapyasau maṇḍapādbahirna nirgacchet ityarthaḥ
2 vapanamupanayanavat /
madhyandine 'gnerupasamādhānādyājyabhāgānte pālāśīṃ samidhamuttarayā'dhāyāpareṇāgniṃ kaṭa erakāyāṃ vopaviśyottarayā kṣuramabhimantryottareṇa yajuṣā vaptre pradāyāpāṃ saṃsarjanādyākeśanidhānāt samānam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_12.3:
atha tasminnahani madhyandine karma pratipadyate /
agnerupasamādhānādi /
śamyāḥ /
sakṛtpābhāṇi kṣurādibhissaha /
svayameva kartā nācāryaḥ /
ājyabhāgāntavacanaṃ samidādhānāderuttarasya karmaṇaḥ kālopadeśārtham /
anenaiva tantraprāptāvapi siddhāyāṃ aghnerupasamādhānādivacanaṃ tantrārambhaseyaiva madhyandinaniyamaḥ, na kṛtsnasya karmaṇaḥ /
uttarayarcā 'imaṃ stoma'mityetayā /
na svāhākāraḥ, juhoticodanābhāvāt /
kaṭaḥ prasiddhaḥ erakā tatprakṛtibhūtaṃ tṛṇam /
kaśipvityanye /
uttarayarcā' tryāyuṣa'mityetayā /
kṣuramabhimantrya /
uttareṇa yajuṣā ' śivo nāmāsī'tyanena /
vaptā nāpitaḥ nācāryaḥ /
tasmai kṣuraṃ pradāya tataḥ 'uṣṇāḥ śītāsvānīye'tyādi yadapāṃ saṃsarjanādi karma keśanidhānāntaṃ tadupanayanena samānam /
kiṃ? kāra yatītyadhāyāhāraḥ /
kena kārayati?ācāryeṇa yadyapyācāryakulādayaṃ nivṛttaḥ, tathāpi snāna kāle vivāhakāle ca samavaityācāryaḥ /
samānavacanasāmarthyāt /
yo 'syāpacitastamitarayā (āpa.gṛ.3-9) iti ca darśanāt /
spaṣṭaṃ cāśvalāyanake-athaitānyupakalpayati samāvartamānarḥ (tyamāne) (āśva.gṛ.3-7-1) ityādi /
anye tvācāryakula eva samāvartamicchanti /
tatrācāryassaṃsarjanondane kṛtvā kṣuraṃ nāpitādapādāya pratidiśaṃ pravāpya punastasmai pradāya taṃ ca vapantamuttarayānumantrayate /
evamantamācāryakarma
ĀpGs-Tāt_12.3:
yathā madhyandine pradhānahemā bhavanti tathā karma kuryāt /
atra tu tantropadeśo 'syājyapradhāna haviṣṭvāt /
'ājyabhāgānte'iti ca kramārtham /
ājyabhāgānte kṛte samidādhānameva, na punararthakṛtyamapīti /
atra ca pātraprayege darvyādīni dvandvam, kṣurakaṭādīni sakṛdeva, śamyāśca paridhyarthe /
kecit-darvyādīnyapi sakṛdeveti /
pālāśī palā śavṛkṣāvayavabhūtām uttarayā 'imaṃ stomam'ityetayā /
kaṭaḥ prasiddhastṛṇamayaḥ /
erakā kaṭaprakṛtibhūtaṃ paṅktikaṭākhyaṃ tṛṇam /
kecit-kaśipviti /
uttarayār trkayāyuṣam ityetayā uttareṇa yajuṣā 'śivo nāmāsi'ityanena /
vaptre vapanakartre kasmaicinmantravide brāhmaṇāya tat kṣuraṃ prayacchati /
kecit- ihāpyācāryo vapanaṃ prārabhate, nāpitastu vaptā asmai prayacchatīti /
tadayuktam;ihācāryasyaivābhāvāt, nāpitasyāmantrajñatvācca /
athānuvākasya prathamena yajuṣā'ityārabhya 'tasmin keśānupayamyottarayodumbaramūle darbhastambe vā nidadhāti'(āpa.gṛ.10-8)
ityevamantamupanayanena samānaṃ, bhavatīti śeṣaḥ
3 mekhalāyā brahmacāriṇe dānam /
jaghanārdhe vrajasyopaviśya vistrasya mekhalāṃ brahmacāriṇe prayacchati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_12.4:
athoptakeśaśmaśrunakho vrajasya jaghanārdhe paścārdhe upaviśya mekhalā visrasya vimucya, kasmaicitbrahmacāriṇe prayacchati
ĀpGs-Tāt_12.4:
athoptakeśādiko vrajasya jaghanārdhe paścārdhe upaviśyetyādi karoti
4 tena tasyāḥ darbhastambe nidhānam /
tāṃ sa uttareṇa yajuṣodumbaramūle darbhastambe vopagūhati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_12.5:
pracchādayati /
uttareṇa yajuṣā 'idamahamamuṣyāmuṣye'tyādinā tatrādaśsabdeṣu nāmagrahaṇam-idamahaṃ yajñaśarmaṇo gārgyasya pāpmānamapagūhāmyuttaro yajñaśarmā dviṣadbhya iti /
atha yadi vā syāt yajñaśarmaṇo gārgyāyaṇeti /
daṇḍājinayorapyasmin kāle tyāgaḥ /
ĀpGs-Tāt_12.5:
sa tu brahmacārī tāṃ mekhalāṃ sūtroktadeśe upagūhati aprakāśāṃ karoti 'idamahaṃ viṣṇuśarmaṇo gautamasya pāpmānamupagūhāmyuttaro viṣṇuśarmā dviṣadbhyaḥ'ityanena yajuṣā /
atra ca snāturnāmagotre grāhye
5 snānaṃ udumbarakāṣṭhena dantadhāvanaṃ ca /
evaṃ vihitābhirevādbhiruttarābhiṣṣaṅbhissnātvottarayodumbareṇa dato dhāvate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_12.6:
evaṃvihitābhiḥ pūrvavatsaṃsṛṣṭābhiḥ śītoṣṇābhirityarthaḥ /
tatra saṃsarjane mantrasya lopaḥ ṛgbhiḥ āpohiṣṭhīyābhiḥ hiraṇyavarṇī yābhiśca /
tatra 'yāsu jāta'ityāsāṃ grahaṇam /
pratimantraṃ cābhiṣekaḥ /
dato dhāvate dantebhyo malamapanayati /
uttarayarcā 'annādyāya vyūhadhva'mityetayā
ĀpGs-Tāt_12.6:
evaṃvihitābhistūṣṇīṃ miśritābhiśśī toṣṇābhiradbhiḥ /
'keśān vapatu'iti mantraliṅgavirodhāt evakārācca na miśraṇamantraḥ /
uttarābhiṣṣaṅbhiḥ 'āpo hi ṣṭhā iti tisṛbhiśca /
snāti abhiṣiñcati /
etacca ṣaṇṇāmante sakṛdeva /
kecit-pratyṛcamiti /
tanna ;guṇārtha pradhānābhyāsakalpanamayuktamityuktvāt /
athodimbareṇa kāṣṭhena dantebhyo malaṃ 'annādyāya vyūhadhvam'ityanayā apanayati
6 snānīyadravyairācchādya punaḥ snānaṃ, ahatasyāntarasya vāsasaḥ paridhānaṃ, candanānulepanaṃ, grīvāsu maṇerābandhanaṃ, bādaramaṇessavyapāṇāvābandhanaṃ, uttarasya vāsasaḥ paridhānañca /
snānīyocchāditassnātaḥ // Ā
uttareṇa yajuṣāhatamantaraṃ vāsaḥ paridhāya sārvasurabhiṇā candanenottarairdevatābhyaḥ pradāyottarayānulipya maṇiṃ sauvarṇaṃ sopadhānaṃ sūtrotamuttarayodapātre triḥ pradakṣiṇaṃ pariplāvyottarayā grīvasvābadhyaivameva bādaraṃ maṇiṃ mantravarja savye pāṇāvābadhyāhatamuttaraṃ vāso 'revatīstveti'samānam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_12.8:
tataḥ snānīyaiḥ snānārhaaiḥ klītakādibhiḥ ucchāditaḥ udvartitaḥ apakṛṣṭamalaḥ punarapi tabhirevādbhiḥ snātaḥ uttareṇa yajuṣā 'somasya tanūrasi'ityanena ahatamantaraṃ vāsaḥ yena kaṭiḥ pracchadyate tadantaramityucyate /
yena bahirnīvi pracchādanaṃ upavītaṃ vā kriyate tadittaramiti /
tayorantaraṃ vāsaḥ paridhāya caturthyānulepanaṃ karoti /
kena?candanena /
kīdṛśena ? /
sarvasurabhiṇā sarvāṇi surabhi- dravyāṇi yatra bhavanti tat sarvasurabhi /
sārvasurabhiṇeti pāṭhe rūpasiddhirmṛgyā /
tatra pūrvamuttarairmantraistribhirdevatābhyaḥ prayacchati 'namo grahāya'cetyevamādibhiḥ /
tata uttarayā 'apsarassuyo gandhaḥ'ityetayā ātmano 'nulepanam /
'mukhamagre brāhmaṇo 'nulimpet bāhū rājanya-, udaraṃvaiśyaḥ, (āśva.gṛ.3-7-10-12) ityāśvalāyanaḥ /
atha maṇimābadhnāti grīvāsu pratimuñcati /
sa ca maṇiḥ sauvarṇo bhavati /
upadānena ca vaiḍūryādinopahitaḥ /
sūtrotaḥ sūtreṇotaḥ /
sapāśa ityarthaḥ /
taṃ maṇiṃ uttarayarcā 'iyamoṣadhe''tyetayā udapātre triḥ pariplāvayati /
sakṛdeva mantraḥ /
atha taṃ uttarayarcā 'apāśo 'syura'ityetayā grīvāsvābadhnāti /
grīvāśabdo 'yaṃ dhamanivacanaḥ bahuvacāntaḥ tadhyogāt kaṇṭhe prayujyate /
asyāmṛci pṛthivī stūyate /
tasmādiyamoṣadhistrāyamāṇeti bhavitavyam /
sakāralopacchāndasaḥ /
atha bādaraṃ badurībījena kalpitamevameva sūtrotamudapātre triḥ pradakṣiṇaṃ pariplāvya savye pāṇāvābadhnāti /
tūṣṇāmeva pariplāvane ca bandhane ca mantrapratiṣedhaḥ /
punarmaṇigrahaṇādupadhānamasya na bhavati /
sūtrotastu bhavati /
ābadhya maṇiṃ tata uttaraṃ vāsaḥ karoti āhatameva /
tatra revatīstvetyevamādi karma samānamupanayanenaiva pratyetavyam /
revatīstvetyetābhiriti vā uttarābhirityeva vā siddhe samānavacanamupanayanavate prayogārtham /
tena uttarābhyāmabhimantreyotyādi parihitānumantraṇāntaṃ guroḥ karma
ĀpGs-Tāt_12.8:
snānopakaraṇaiḥ klītakamadhūkacūrṇādibhiḥ udvartitadehaḥ āmala kapiṣṭādibhiḥ snānīyaissnātaśca bhavati
'somasya tanūrasi'ityanena yajuṣā ahatamantaraṃ vāsaḥ antarvāso 'ntarīyamityarthaḥ /
tat paridadhāti /
anena sūtreṇāta ūrdhva snātakasya nityamantarvāso vidhīyate /
yajuḥ punaḥ karmārthameva, makāraṇāmnānāt /
tatassārvasurabhiṇā sarvaiḥ kastūrikādibhirgamdhadravyairvāsitena candanena anulimpatīti vyavahitena sambandhaḥ /
kathamanulimpati ?ityatrāha-uttarairityādi /
'namo grahāya ca'; ityādibhistribhirmantraiḥ devatābhyaścandanaṃ pūrva pradāya, paścāt 'apsarassu yo gandhaḥ'ityanayā ātmāna manulimpati /
mukhasya cāgre 'nulepaḥ, 'mukhamagre brāhmaṇo limpet'(āśva.gṛ.3-7-10) ityāśvalāyanagṛhyāt . devatābhyaḥ pradānaṃ ca namaśsabdena, na tu mantrāntena;namaskārasyāpi pradānārthatvāt /
maṇiṃ kīdṛśaṃ? sauvarṇa suvarṇavikāram /
sopadhānaṃ vajravaiḍūryādinā ubhayataḥ parigṛhītam /
sītrotaṃ sūtraprotam 'iyamoṣadhe trāyamāṇā'ityetayā sakṛduccaritayā udapātre pradakṣiṇa mavirataṃ triḥ pariplāvya, uttarayā 'apāśo 'syuro me'ityādikayā 'puṇyāya'ityantayā tryavasānayā taṃ maṇiṃ grīvasu kaṇṭhe ābadhya, badarībījamayaṃ bādaraṃ sūtrotameva maṇimevamevodapātre triḥ pradakṣiṇaṃ tūṣṇīṃ pariplāvya, tūṣṇīmeva savye pāṇāvābadhnāti /
ahatamuttaraṃ vāsaḥ paridhānīyameva, na tu uttarīyam /
tadupanayanena samānam /
svayaṃ paridadhāti, ihācāryābhāvāt /
tataśca 'revatīstvā'; iti dvābhyāṃ paridhānīyaṃ vāso 'bhimantrya 'yā akṛntan'iti tisṛbhiḥ paridhāya 'parīdaṃ vāsaḥ'ityanumantrayate /
'revatīstve ti samānam'iti vacanabalācca mantrasthayuṣmadarthaliṅgabādha eva /
yadvā anyo vidvān brāhmaṇaḥ revatīstveti samānaṃ karoti /
kutaḥ punaḥ 'ahatamuttaraṃ vāsaḥ'ityanenāpi paridhānamevocyate nottarīyam?ucyate-rovatīstveti samānamupanayaneneti vacanāt upanayane ca 'tisṛbhiḥ paridhāpya parihtamuttarayā, (āpa.gṛ.10-10)iti paridhānārthavāso 'vagamāt /
pūrvasya 'ahatamantaraṃ vāsaḥ'iti coditatvācca /
uttarīyaṃ tu 'nityamuttaraṃ kāryam (āpa.dha.2-4-21) ityādidharmaśāstravacanādatrāpi siddhameva vāsaḥ /
kecit ihottarīyaṃ vidhīyate naiva paridhānīyam;uttaramiti vacanāt /
tathā ācārya eva 'revatāstvā ityādyupanayanena samānaṃ karotīti /
tanna;paridhāpya,parihitam'ityanupapattereva /
tathā ācāryakulānnivṛttenedaṃ snānaṃ kriyate /
tatrācāryakartṛkatvā prasaktireva
7 vāsaso 'nte kuṇḍale badhvā tadviśiṣṭayā darvyā pradhānahomāḥ, jayādayaśca /
tasya daśāyāṃ pravṛrtau prabadhya darvyāmādhāyājyenābhyānāyannuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_12.9:
tasyo ttarasya vāsaso daśāyāṃ pravartau karṇālaṅkārau sauvarṇau prabadhya darvyāmādhāyājyena uttarā aṣṭau pradhānāhutiḥ juhoti /
abhyānāyan pravartayoruparyājyenānayanaṃ kārayannityarthaḥ /
abhyānayan iti vā pāṭhaḥ /
asmin pakṣe savyena pāṇinābhyā- nayanam /
abhyānāyamiti ṇamulantasya yuktaḥ /
abyānīyābhyānīyetyarthaḥ /
sarvathā pravartayoruparyāsiktenājyena pradhānahomaḥ /
jayādinacanaṃ pravartāvapanīya yatāsiddhaṃ pratipadyetetyevamartham
ĀpGs-Tāt_12.9:
tasya anantaraprakṛtasya vāsaso daśāyāṃ pravṛrtau kuṇḍale sauvarṇe prabadhya tāvupāyena darvyā agre sthāpayitvā /
ājyene- ti paribhāṣāprāptānuvādobhyānayanāvidhānārthaḥ /
abhyānāyamiti ṇamulantor'thapāṭhaḥ /
tataśca svayameva savyena hastena sthāpitayoḥ pravartayorupari
ājyamānīya tenaivājyena uttarāḥ 'āyuṣyaṃ varcasyam'ityādyā aṣṭau prādhānāhutīrhutvā, tato darvyā agrāttāvapanīya yathāprasiddhaṃ jayādi pratipadyate /
sūcanātsūtramiti nirvacanācca sūtre sarvatrānekārthavidhinibandhano /
vākyabhedo 'pi naiva doṣa ityuktam 'agnimidhvā'(āpa.gṛ.1-12) ityatra /
kecit savyena hastena abhyānāyannanyena vābhyānāyanniti pāṭhena bhavitavyamityācakṣate
8 tayoḥ karṇayorābandhanam /
pariṣecanāntaṃ kṛtvaitābhireva dakṣiṇe karṇa ābadhnītaitābhissavye // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_12.10:
pariṣecanāntavacanamānantaryārtham /
tenāsyāhani bhojanaṃ na bhavati /
etābhirevāhutibhiḥ āhutyarthairmantrairityarthaḥ /
vacanādekaṃ karma bahumantraṃ svāhākāravāṃśca mantraḥ prayojyaḥ /
savye cetyucmāne mnatrāṇāṃ vibhajya viniyogaḥ syāt /
tasmāt punaretābhirittyuktam
ĀpGs-Tāt_12.10:
pariṣecanāntarameva etābhireva 'āyuṣyaṃ varcasyam'ityaṣṭābhireva dakṣiṇe karṇe pravartayorekaṃ ābadhrīta pratimuñcet /
tathānya-
metābhireva savye karṇe /
atra ca homamantrāṇāmeva ābandhanakaraṇatvena sūtravākyasādṛśyānumitayā śrutyaiva coditatvāttairābandhanamapi gauṇyā vṛttyā prakāśya maindrīvat /
tathaitābhiriti strīliṅganirdeśo bahutvādṛcāṃ brāhmaṇagrāmavat /
na cātra homārthānāmeva ābandhanārthatvenāpi viniyoge devadattīyeyaṃ gauryajñadattīyetivadvirodha- /
'puroḍāśakapālena tuṣānupavapati'ityādivadadhiṣṭhānalakṣaṇayā viniyuktākāramatirodhāyāpi viniyogopapatteḥ, ṛṅmantraviṣaye tvanekārthatvamapi nāyuktamityāgneyyadhikaraṇe uktatvācca /
kecit-etābhirityanena prakṛtāhutiparāmarśādāhutyarthā mantrā lakṣyante 'pitṝṇāṃ yājyānuvākyābhirupatiṣṭhate'itivaditi /
maivam;yataḥ pūrvatrottarāhutīriti lakṣaṇayā prakṛtānāṃ mantrāṇāmapi parāmarśo varam;natvihāpi vākye lakṣaṇā
9 śirasi srajo dhāraṇaṃ, akṣṇorañjanaṃ, ādarśāvekṣaṇaṃ, upānahorupamuñcanaṃ, chatradaṇyordhāraṇaṃ ca /
evamuttarairyathāliṅgaṃ srajaśśirasyāñjanamādarśavekṣaṇamupānahau chatraṃ daṇḍamiti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_12.11:
evamuttarairapi mantrairyathāliṅgaṃ snāgādīni ṣaṭ dravyāṇyupayuñjīta yathārham /
tatra 'śubhike śira'iti dvābhyāṃ srajaśśirasi bandhanam /
yathāliṅgavacanāt dvābhyāmimāṃ tāmapinahye'iti)sraja iti ṣaṣṭhyekavacanam, na prathamāyā dvitīyāyā vā bahuvacanam /
imāṃ tāmityakevacanāt /
śirasīti vacanāt asayorna bhavati /
"na māloktām /
māle cet brūyuḥ, sragityabhidhāpayīta"(āśva.gṛ.3.8-12) ityāśvalāyanaḥ /
atha 'yadāñjanaṃ traikakuda'miti dvābhyāmañjanaṃ akṣṇorupayuñjīta /
tatra dvābhyāmapi mantrābhyāṃ pūrva dakṣiṇasyāñjanam /
atha tābhyāmeva savyasya /
yadyapi 'tena vāmāñje'iti mantre dvivacanaṃ bhavati /
tathāpi evamityatideśasāmarthyāt pravartayorābandhanavat kriyābhyāvṛttiḥ
mantrābhyāvṛttiśca bhavati /
tatra sānnāyyakumabhīvat dvivacanaṃ, yathā"aprasnasaṃsāyayajñasyokhe upadadhāmyaha"miti /
athādarśasyāvekṣaṇaṃ 'yanme varca'ityetayā /
avekṣaṇamityanucyamāne ādānameva syādasmin kāle;'idaṃ tatpunarādada'; itiliṅgāt tasmādavekṣaṇagrahaṇam /
tataḥ upānahāvupamuñcate 'pratiṣṭe stha'iti yajuṣā /
āñjanavat kriyāvṛttirmantrasyāvṛttiśca bhavati /
tataśchatramādāyātmānamācchādayati 'prajāpateśśaraṇamasī'ti yajuṣā /
devasya tveti yajuṣā daṇḍamādatte /
vaiṇavamityāśvalāyanaḥ //
(āśva.gṛ.3-7-15)
ĀpGs-Tāt_12.11:
yathā karmamadhye samantrakaṃ pravartau hi baddhau, evamuttarairmantrairyathāliṅgaṃ mantraliṅgānusāreṇa sragādiṣaṭkaṃ ābadhnīta kartavyam ityādi yathārha vākyaśeṣaḥ /
tatra 'śubhike śiraḥ'ityanayaikayaiva śirasi srajamābadhnīta /
'yāmāharat'ityeṣā vikalpārthā;'ekamantraṇi karmāṇi'; /
'avaśiṣṭā vikalpārthāḥ'(āpa.pa.1-41;4-12) iti paribhāṣāvacanāt /
sraja iti dvitīyaikavacanārthe;'śubhike śira āroha'; 'yāmāharat'; ityādyekavacanaliṅgāt /
ṣaṣṭhyekavacanaṃ vā /
tathā sati, sraja ābandhanaṃ kartavyamiti śeṣaḥ /
tathā 'yadāñjanaṃ traikakudam'ityekayaiva sakṛduccaritayā trikakutpavartajātāñjanena yugapadakṣṇorañjanaṃ kartavyam /
atrāpi 'mayi parvata'ityādīni catvāri yajūṣi vikalpārthānyeva /
na cākṣṇoḥ paryāyeṇāñjanam;'tena vām'iti dvivacanaliṅgavirodhāt /
tathaiva 'yanme varcaḥ parāgatam'ityetayā ādarśāvekṣaṇaṃ kartavyam /
tathaiva 'pratiṣṭhe sthaḥ'ityanena yajuṣopānahau yugapadupamuñcate;'pratiṣṭhe sthaḥ'iti dvivacanaliṅgāt /
tathaiva tūṣṇīṃ chatramādāya 'prajāpateḥ śaraṇamasi'iti yajuṣā ātmānamabhicchādayati /
tathaiva daṇḍaṃ vaiṇavaṃ 'devasya tvā'ityādiyajuṣā ādatte /
iti etāni ṣaṭdravyāṇītyarthaḥ /
kecit-'śubhike śira āroha''yāmāharat'iti dvābhyāmapi sraja ābandhanam /
tathā 'yadāñjanaṃ''mayi parvata pūruṣam'iti dvābhyām apyāvṛttābhyāṃ dakṣiṇasavyayorakṣaṇoḥ krameṇāñjanam;'evamuttarairyathāliṅgam'iti vacanabalāt /
tataśca 'tena vām'iti liṅgamapi vidhibalādvādhyameva /
yathaikasyāṃ sānnāyyakumbhyāṃ 'ukhe upadhāmyaham'iti dvivacanaliṅgam /
upānahorupamocane 'pyañjanavadeva vyākhyeti /
tadasat, 'ekamantrāṇi'(āpa.pa.1-41) ityādiparibhāṣāviruddhatvāt /
'evamuttarairyathāliṅgam'ityasya ca pūrvavyākhyāne 'pyupapatteḥ /
'mayi parvata pūruṣam'ityatra pāṭhe praśliṣṭe 'pi vibhāge nirākāṅkṣatvāt, vākyabhedāvagateśca
10 vāgyamaḥ, digupasthānaṃ, nakṣatrāṇāṃ candramasaścopasthānam /
vācaṃ yacchatyānakṣatrebhyaḥ // Ā
uditeṣu nakṣatreṣu prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramyottareṇārrdhacena diśa upasthāyottareṇa nakṣatrāṇi candramasamiti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_12.13:
tataḥ uttareṇārdarcena 'devīṣṣaḍurvī'rityanena prāṅmukha- prāñjaliḥ sarvā diśo manasi kṛtvā mantrāntena pradakṣiṇamāvṛtya samanuvīkṣate /
ṣaḍeva diśaḥ ,ḍurvīriti liṅgāt /
prācyādyāścatasraḥ ūrdhvā adharā ceti /
tata ḍattareṇārrdhacena 'mā hāsmahī'tyanena nakṣatrāṇi candramasaṃ ca sahopatiṣṭhate
ĀpGs-Tāt_12.13:
idaṃ ca vyākhyātam
u ttareṇārrdhacena 'devāṣṣaḍurvīḥ ityanena diśaḥ avācīṣaṣṭhā upasthāya, uttareṇa 'mā hāsmahi'ityarrdhacena nakṣatrāṇi candramasaṃ copatiṣṭhate /
śrutibalācca 'mā hāsmahi'ityatra nakṣatrāṇītyadhyāhṛtya tāni prakāśyānyeva
11 mitreṇa sambhāṣaṇaṃ, yatheṣṭagamanaṃ ca /
rātinā sambhāṣya yathārtha gacchati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_12.14:
rātinā bandhunā saṃbhāṣya kiṃ mayā kartavyam?ka āśramaḥ pratipattavyaḥ?iti saṃbhāṣaṇaṃ kṛtvā tena rātinā saha gacchati anadhṛtamāśramaṃ pratinadyata ityartha- /
'budhvā karmāṇi yat kāmayeta tadārabhete'(āpa.dha.2-21-5) tyanenaiva siddhe punarvacanaṃ pravrajate 'pi saṃbhāṣaṇāntaṃ snānakarma yathā syāditi
ĀpGs-Tāt_12.14:
rātiḥ mitraṃ ramayatīti vyutpatyā /
tena saha visrabdhassambhāṣya ātmaśaktyādyanurūpaṃ dharmādikaṃ vicārya niścitya /
yathārtha gacchati tena rātinā saha yor'tho dharmo mokṣo vā sādhyatvenāvadhṛta-, tadanurūpamāśramaṃ gārhasthayaṃ maunaṃ vā pratipadyate /
evaṃ ca brahmacaryādeva pravrajato 'pi sambhāṣaṇāntaṃ snānaṃ kṛtvaiva pravrajyāt
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0