આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 39

આપ્ગ્સ્-તાત્_12.2:
અસ્મિન્નહનિ યાવદસ્તમયં મૂત્રપુરીષોત્સર્જનાર્થમપ્યસૌ મણ્ડપાદ્બહિર્ન નિર્ગચ્છેત્ ઇત્યર્થઃ

2 વપનમુપનયનવત્ ।
મધ્યન્દિને ઽગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્તે પાલાશીં સમિધમુત્તરયાઽધાયાપરેણાગ્નિં કટ એરકાયાં વોપવિશ્યોત્તરયા ક્ષુરમભિમન્ત્ર્યોત્તરેણ યજુષા વપ્ત્રે પ્રદાયાપાં સંસર્જનાદ્યાકેશનિધાનાત્ સમાનમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_12.3:
અથ તસ્મિન્નહનિ મધ્યન્દિને કર્મ પ્રતિપદ્યતે ।
અગ્નેરુપસમાધાનાદિ ।
શમ્યાઃ ।
સકૃત્પાભાણિ ક્ષુરાદિભિસ્સહ ।
સ્વયમેવ કર્તા નાચાર્યઃ ।
આજ્યભાગાન્તવચનં સમિદાધાનાદેરુત્તરસ્ય કર્મણઃ કાલોપદેશાર્થમ્ ।
અનેનૈવ તન્ત્રપ્રાપ્તાવપિ સિદ્ધાયાં અઘ્નેરુપસમાધાનાદિવચનં તન્ત્રારમ્ભસેયૈવ મધ્યન્દિનનિયમઃ, ન કૃત્સ્નસ્ય કર્મણઃ ।
ઉત્તરયર્ચા ઽઇમં સ્તોમઽમિત્યેતયા ।
ન સ્વાહાકારઃ, જુહોતિચોદનાભાવાત્ ।
કટઃ પ્રસિદ્ધઃ એરકા તત્પ્રકૃતિભૂતં તૃણમ્ ।
કશિપ્વિત્યન્યે ।
ઉત્તરયર્ચાઽ ત્ર્યાયુષઽમિત્યેતયા ।
ક્ષુરમભિમન્ત્ર્ય ।
ઉત્તરેણ યજુષા ઽ શિવો નામાસીઽત્યનેન ।
વપ્તા નાપિતઃ નાચાર્યઃ ।
તસ્મૈ ક્ષુરં પ્રદાય તતઃ ઽઉષ્ણાઃ શીતાસ્વાનીયેઽત્યાદિ યદપાં સંસર્જનાદિ કર્મ કેશનિધાનાન્તં તદુપનયનેન સમાનમ્ ।
કિં? કાર યતીત્યધાયાહારઃ ।
કેન કારયતિ?આચાર્યેણ યદ્યપ્યાચાર્યકુલાદયં નિવૃત્તઃ, તથાપિ સ્નાન કાલે વિવાહકાલે ચ સમવૈત્યાચાર્યઃ ।
સમાનવચનસામર્થ્યાત્ ।
યો ઽસ્યાપચિતસ્તમિતરયા (આપ.ગૃ.3-9) ઇતિ ચ દર્શનાત્ ।
સ્પષ્ટં ચાશ્વલાયનકે-અથૈતાન્યુપકલ્પયતિ સમાવર્તમાનર્ઃ (ત્યમાને) (આશ્વ.ગૃ.3-7-1) ઇત્યાદિ ।
અન્યે ત્વાચાર્યકુલ એવ સમાવર્તમિચ્છન્તિ ।
તત્રાચાર્યસ્સંસર્જનોન્દને કૃત્વા ક્ષુરં નાપિતાદપાદાય પ્રતિદિશં પ્રવાપ્ય પુનસ્તસ્મૈ પ્રદાય તં ચ વપન્તમુત્તરયાનુમન્ત્રયતે ।
એવમન્તમાચાર્યકર્મ

આપ્ગ્સ્-તાત્_12.3:
યથા મધ્યન્દિને પ્રધાનહેમા ભવન્તિ તથા કર્મ કુર્યાત્ ।
અત્ર તુ તન્ત્રોપદેશો ઽસ્યાજ્યપ્રધાન હવિષ્ટ્વાત્ ।
ઽઆજ્યભાગાન્તેઽઇતિ ચ ક્રમાર્થમ્ ।
આજ્યભાગાન્તે કૃતે સમિદાધાનમેવ, ન પુનરર્થકૃત્યમપીતિ ।
અત્ર ચ પાત્રપ્રયેગે દર્વ્યાદીનિ દ્વન્દ્વમ્, ક્ષુરકટાદીનિ સકૃદેવ, શમ્યાશ્ચ પરિધ્યર્થે ।
કેચિત્-દર્વ્યાદીન્યપિ સકૃદેવેતિ ।
પાલાશી પલા શવૃક્ષાવયવભૂતામ્ ઉત્તરયા ઽઇમં સ્તોમમ્ઽઇત્યેતયા ।
કટઃ પ્રસિદ્ધસ્તૃણમયઃ ।
એરકા કટપ્રકૃતિભૂતં પઙ્ક્તિકટાખ્યં તૃણમ્ ।
કેચિત્-કશિપ્વિતિ ।
ઉત્તરયાર્ ત્ર્કયાયુષમ્ ઇત્યેતયા ઉત્તરેણ યજુષા ઽશિવો નામાસિઽઇત્યનેન ।
વપ્ત્રે વપનકર્ત્રે કસ્મૈચિન્મન્ત્રવિદે બ્રાહ્મણાય તત્ ક્ષુરં પ્રયચ્છતિ ।
કેચિત્- ઇહાપ્યાચાર્યો વપનં પ્રારભતે, નાપિતસ્તુ વપ્તા અસ્મૈ પ્રયચ્છતીતિ ।
તદયુક્તમ્;ઇહાચાર્યસ્યૈવાભાવાત્, નાપિતસ્યામન્ત્રજ્ઞત્વાચ્ચ ।
અથાનુવાકસ્ય પ્રથમેન યજુષાઽઇત્યારભ્ય ઽતસ્મિન્ કેશાનુપયમ્યોત્તરયોદુમ્બરમૂલે દર્ભસ્તમ્બે વા નિદધાતિઽ(આપ.ગૃ.10-8)
ઇત્યેવમન્તમુપનયનેન સમાનં, ભવતીતિ શેષઃ

3 મેખલાયા બ્રહ્મચારિણે દાનમ્ ।
જઘનાર્ધે વ્રજસ્યોપવિશ્ય વિસ્ત્રસ્ય મેખલાં બ્રહ્મચારિણે પ્રયચ્છતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_12.4:
અથોપ્તકેશશ્મશ્રુનખો વ્રજસ્ય જઘનાર્ધે પશ્ચાર્ધે ઉપવિશ્ય મેખલા વિસ્રસ્ય વિમુચ્ય, કસ્મૈચિત્બ્રહ્મચારિણે પ્રયચ્છતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_12.4:
અથોપ્તકેશાદિકો વ્રજસ્ય જઘનાર્ધે પશ્ચાર્ધે ઉપવિશ્યેત્યાદિ કરોતિ

4 તેન તસ્યાઃ દર્ભસ્તમ્બે નિધાનમ્ ।
તાં સ ઉત્તરેણ યજુષોદુમ્બરમૂલે દર્ભસ્તમ્બે વોપગૂહતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_12.5:
પ્રચ્છાદયતિ ।
ઉત્તરેણ યજુષા ઽઇદમહમમુષ્યામુષ્યેઽત્યાદિના તત્રાદશ્સબ્દેષુ નામગ્રહણમ્-ઇદમહં યજ્ઞશર્મણો ગાર્ગ્યસ્ય પાપ્માનમપગૂહામ્યુત્તરો યજ્ઞશર્મા દ્વિષદ્ભ્ય ઇતિ ।
અથ યદિ વા સ્યાત્ યજ્ઞશર્મણો ગાર્ગ્યાયણેતિ ।
દણ્ડાજિનયોરપ્યસ્મિન્ કાલે ત્યાગઃ ।
આપ્ગ્સ્-તાત્_12.5:
સ તુ બ્રહ્મચારી તાં મેખલાં સૂત્રોક્તદેશે ઉપગૂહતિ અપ્રકાશાં કરોતિ ઽઇદમહં વિષ્ણુશર્મણો ગૌતમસ્ય પાપ્માનમુપગૂહામ્યુત્તરો વિષ્ણુશર્મા દ્વિષદ્ભ્યઃઽઇત્યનેન યજુષા ।
અત્ર ચ સ્નાતુર્નામગોત્રે ગ્રાહ્યે

5 સ્નાનં ઉદુમ્બરકાષ્ઠેન દન્તધાવનં ચ ।
એવં વિહિતાભિરેવાદ્ભિરુત્તરાભિષ્ષઙ્ભિસ્સ્નાત્વોત્તરયોદુમ્બરેણ દતો ધાવતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_12.6:
એવંવિહિતાભિઃ પૂર્વવત્સંસૃષ્ટાભિઃ શીતોષ્ણાભિરિત્યર્થઃ ।
તત્ર સંસર્જને મન્ત્રસ્ય લોપઃ ઋગ્ભિઃ આપોહિષ્ઠીયાભિઃ હિરણ્યવર્ણી યાભિશ્ચ ।
તત્ર ઽયાસુ જાતઽઇત્યાસાં ગ્રહણમ્ ।
પ્રતિમન્ત્રં ચાભિષેકઃ ।
દતો ધાવતે દન્તેભ્યો મલમપનયતિ ।
ઉત્તરયર્ચા ઽઅન્નાદ્યાય વ્યૂહધ્વઽમિત્યેતયા

આપ્ગ્સ્-તાત્_12.6:
એવંવિહિતાભિસ્તૂષ્ણીં મિશ્રિતાભિશ્શી તોષ્ણાભિરદ્ભિઃ ।
ઽકેશાન્ વપતુઽઇતિ મન્ત્રલિઙ્ગવિરોધાત્ એવકારાચ્ચ ન મિશ્રણમન્ત્રઃ ।
ઉત્તરાભિષ્ષઙ્ભિઃ ઽઆપો હિ ષ્ઠા ઇતિ તિસૃભિશ્ચ ।
સ્નાતિ અભિષિઞ્ચતિ ।
એતચ્ચ ષણ્ણામન્તે સકૃદેવ ।
કેચિત્-પ્રત્યૃચમિતિ ।
તન્ન ;ગુણાર્થ પ્રધાનાભ્યાસકલ્પનમયુક્તમિત્યુક્ત્વાત્ ।
અથોદિમ્બરેણ કાષ્ઠેન દન્તેભ્યો મલં ઽઅન્નાદ્યાય વ્યૂહધ્વમ્ઽઇત્યનયા અપનયતિ

6 સ્નાનીયદ્રવ્યૈરાચ્છાદ્ય પુનઃ સ્નાનં, અહતસ્યાન્તરસ્ય વાસસઃ પરિધાનં, ચન્દનાનુલેપનં, ગ્રીવાસુ મણેરાબન્ધનં, બાદરમણેસ્સવ્યપાણાવાબન્ધનં, ઉત્તરસ્ય વાસસઃ પરિધાનઞ્ચ ।
સ્નાનીયોચ્છાદિતસ્સ્નાતઃ ॥ આ
ઉત્તરેણ યજુષાહતમન્તરં વાસઃ પરિધાય સાર્વસુરભિણા ચન્દનેનોત્તરૈર્દેવતાભ્યઃ પ્રદાયોત્તરયાનુલિપ્ય મણિં સૌવર્ણં સોપધાનં સૂત્રોતમુત્તરયોદપાત્રે ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં પરિપ્લાવ્યોત્તરયા ગ્રીવસ્વાબધ્યૈવમેવ બાદરં મણિં મન્ત્રવર્જ સવ્યે પાણાવાબધ્યાહતમુત્તરં વાસો ઽરેવતીસ્ત્વેતિઽસમાનમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_12.8:
તતઃ સ્નાનીયૈઃ સ્નાનાર્હઐઃ ક્લીતકાદિભિઃ ઉચ્છાદિતઃ ઉદ્વર્તિતઃ અપકૃષ્ટમલઃ પુનરપિ તભિરેવાદ્ભિઃ સ્નાતઃ ઉત્તરેણ યજુષા ઽસોમસ્ય તનૂરસિઽઇત્યનેન અહતમન્તરં વાસઃ યેન કટિઃ પ્રચ્છદ્યતે તદન્તરમિત્યુચ્યતે ।
યેન બહિર્નીવિ પ્રચ્છાદનં ઉપવીતં વા ક્રિયતે તદિત્તરમિતિ ।
તયોરન્તરં વાસઃ પરિધાય ચતુર્થ્યાનુલેપનં કરોતિ ।
કેન?ચન્દનેન ।
કીદૃશેન ? ।
સર્વસુરભિણા સર્વાણિ સુરભિ- દ્રવ્યાણિ યત્ર ભવન્તિ તત્ સર્વસુરભિ ।
સાર્વસુરભિણેતિ પાઠે રૂપસિદ્ધિર્મૃગ્યા ।
તત્ર પૂર્વમુત્તરૈર્મન્ત્રૈસ્ત્રિભિર્દેવતાભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ઽનમો ગ્રહાયઽચેત્યેવમાદિભિઃ ।
તત ઉત્તરયા ઽઅપ્સરસ્સુયો ગન્ધઃઽઇત્યેતયા આત્મનો ઽનુલેપનમ્ ।
ઽમુખમગ્રે બ્રાહ્મણો ઽનુલિમ્પેત્ બાહૂ રાજન્ય-, ઉદરંવૈશ્યઃ, (આશ્વ.ગૃ.3-7-10-12) ઇત્યાશ્વલાયનઃ ।
અથ મણિમાબધ્નાતિ ગ્રીવાસુ પ્રતિમુઞ્ચતિ ।
સ ચ મણિઃ સૌવર્ણો ભવતિ ।
ઉપદાનેન ચ વૈડૂર્યાદિનોપહિતઃ ।
સૂત્રોતઃ સૂત્રેણોતઃ ।
સપાશ ઇત્યર્થઃ ।
તં મણિં ઉત્તરયર્ચા ઽઇયમોષધેઽઽત્યેતયા ઉદપાત્રે ત્રિઃ પરિપ્લાવયતિ ।
સકૃદેવ મન્ત્રઃ ।
અથ તં ઉત્તરયર્ચા ઽઅપાશો ઽસ્યુરઽઇત્યેતયા ગ્રીવાસ્વાબધ્નાતિ ।
ગ્રીવાશબ્દો ઽયં ધમનિવચનઃ બહુવચાન્તઃ તધ્યોગાત્ કણ્ઠે પ્રયુજ્યતે ।
અસ્યામૃચિ પૃથિવી સ્તૂયતે ।
તસ્માદિયમોષધિસ્ત્રાયમાણેતિ ભવિતવ્યમ્ ।
સકારલોપચ્છાન્દસઃ ।
અથ બાદરં બદુરીબીજેન કલ્પિતમેવમેવ સૂત્રોતમુદપાત્રે ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં પરિપ્લાવ્ય સવ્યે પાણાવાબધ્નાતિ ।
તૂષ્ણામેવ પરિપ્લાવને ચ બન્ધને ચ મન્ત્રપ્રતિષેધઃ ।
પુનર્મણિગ્રહણાદુપધાનમસ્ય ન ભવતિ ।
સૂત્રોતસ્તુ ભવતિ ।
આબધ્ય મણિં તત ઉત્તરં વાસઃ કરોતિ આહતમેવ ।
તત્ર રેવતીસ્ત્વેત્યેવમાદિ કર્મ સમાનમુપનયનેનૈવ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
રેવતીસ્ત્વેત્યેતાભિરિતિ વા ઉત્તરાભિરિત્યેવ વા સિદ્ધે સમાનવચનમુપનયનવતે પ્રયોગાર્થમ્ ।
તેન ઉત્તરાભ્યામભિમન્ત્રેયોત્યાદિ પરિહિતાનુમન્ત્રણાન્તં ગુરોઃ કર્મ

આપ્ગ્સ્-તાત્_12.8:
સ્નાનોપકરણૈઃ ક્લીતકમધૂકચૂર્ણાદિભિઃ ઉદ્વર્તિતદેહઃ આમલ કપિષ્ટાદિભિઃ સ્નાનીયૈસ્સ્નાતશ્ચ ભવતિ

ઽસોમસ્ય તનૂરસિઽઇત્યનેન યજુષા અહતમન્તરં વાસઃ અન્તર્વાસો ઽન્તરીયમિત્યર્થઃ ।
તત્ પરિદધાતિ ।
અનેન સૂત્રેણાત ઊર્ધ્વ સ્નાતકસ્ય નિત્યમન્તર્વાસો વિધીયતે ।
યજુઃ પુનઃ કર્માર્થમેવ, મકારણામ્નાનાત્ ।
તતસ્સાર્વસુરભિણા સર્વૈઃ કસ્તૂરિકાદિભિર્ગમ્ધદ્રવ્યૈર્વાસિતેન ચન્દનેન અનુલિમ્પતીતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
કથમનુલિમ્પતિ ?ઇત્યત્રાહ-ઉત્તરૈરિત્યાદિ ।
ઽનમો ગ્રહાય ચઽ; ઇત્યાદિભિસ્ત્રિભિર્મન્ત્રૈઃ દેવતાભ્યશ્ચન્દનં પૂર્વ પ્રદાય, પશ્ચાત્ ઽઅપ્સરસ્સુ યો ગન્ધઃઽઇત્યનયા આત્માન મનુલિમ્પતિ ।
મુખસ્ય ચાગ્રે ઽનુલેપઃ, ઽમુખમગ્રે બ્રાહ્મણો લિમ્પેત્ઽ(આશ્વ.ગૃ.3-7-10) ઇત્યાશ્વલાયનગૃહ્યાત્ . દેવતાભ્યઃ પ્રદાનં ચ નમશ્સબ્દેન, ન તુ મન્ત્રાન્તેન;નમસ્કારસ્યાપિ પ્રદાનાર્થત્વાત્ ।
મણિં કીદૃશં? સૌવર્ણ સુવર્ણવિકારમ્ ।
સોપધાનં વજ્રવૈડૂર્યાદિના ઉભયતઃ પરિગૃહીતમ્ ।
સીત્રોતં સૂત્રપ્રોતમ્ ઽઇયમોષધે ત્રાયમાણાઽઇત્યેતયા સકૃદુચ્ચરિતયા ઉદપાત્રે પ્રદક્ષિણ મવિરતં ત્રિઃ પરિપ્લાવ્ય, ઉત્તરયા ઽઅપાશો ઽસ્યુરો મેઽઇત્યાદિકયા ઽપુણ્યાયઽઇત્યન્તયા ત્ર્યવસાનયા તં મણિં ગ્રીવસુ કણ્ઠે આબધ્ય, બદરીબીજમયં બાદરં સૂત્રોતમેવ મણિમેવમેવોદપાત્રે ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં તૂષ્ણીં પરિપ્લાવ્ય, તૂષ્ણીમેવ સવ્યે પાણાવાબધ્નાતિ ।
અહતમુત્તરં વાસઃ પરિધાનીયમેવ, ન તુ ઉત્તરીયમ્ ।
તદુપનયનેન સમાનમ્ ।
સ્વયં પરિદધાતિ, ઇહાચાર્યાભાવાત્ ।
તતશ્ચ ઽરેવતીસ્ત્વાઽ; ઇતિ દ્વાભ્યાં પરિધાનીયં વાસો ઽભિમન્ત્ર્ય ઽયા અકૃન્તન્ઽઇતિ તિસૃભિઃ પરિધાય ઽપરીદં વાસઃઽઇત્યનુમન્ત્રયતે ।
ઽરેવતીસ્ત્વે તિ સમાનમ્ઽઇતિ વચનબલાચ્ચ મન્ત્રસ્થયુષ્મદર્થલિઙ્ગબાધ એવ ।
યદ્વા અન્યો વિદ્વાન્ બ્રાહ્મણઃ રેવતીસ્ત્વેતિ સમાનં કરોતિ ।
કુતઃ પુનઃ ઽઅહતમુત્તરં વાસઃઽઇત્યનેનાપિ પરિધાનમેવોચ્યતે નોત્તરીયમ્?ઉચ્યતે-રોવતીસ્ત્વેતિ સમાનમુપનયનેનેતિ વચનાત્ ઉપનયને ચ ઽતિસૃભિઃ પરિધાપ્ય પરિહ્તમુત્તરયા, (આપ.ગૃ.10-10)ઇતિ પરિધાનાર્થવાસો ઽવગમાત્ ।
પૂર્વસ્ય ઽઅહતમન્તરં વાસઃઽઇતિ ચોદિતત્વાચ્ચ ।
ઉત્તરીયં તુ ઽનિત્યમુત્તરં કાર્યમ્ (આપ.ધ.2-4-21) ઇત્યાદિધર્મશાસ્ત્રવચનાદત્રાપિ સિદ્ધમેવ વાસઃ ।
કેચિત્ ઇહોત્તરીયં વિધીયતે નૈવ પરિધાનીયમ્;ઉત્તરમિતિ વચનાત્ ।
તથા આચાર્ય એવ ઽરેવતાસ્ત્વા ઇત્યાદ્યુપનયનેન સમાનં કરોતીતિ ।
તન્ન;પરિધાપ્ય,પરિહિતમ્ઽઇત્યનુપપત્તેરેવ ।
તથા આચાર્યકુલાન્નિવૃત્તેનેદં સ્નાનં ક્રિયતે ।
તત્રાચાર્યકર્તૃકત્વા પ્રસક્તિરેવ

7 વાસસો ઽન્તે કુણ્ડલે બધ્વા તદ્વિશિષ્ટયા દર્વ્યા પ્રધાનહોમાઃ, જયાદયશ્ચ ।
તસ્ય દશાયાં પ્રવૃર્તૌ પ્રબધ્ય દર્વ્યામાધાયાજ્યેનાભ્યાનાયન્નુત્તરા આહુતીર્હુત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_12.9:
તસ્યો ત્તરસ્ય વાસસો દશાયાં પ્રવર્તૌ કર્ણાલઙ્કારૌ સૌવર્ણૌ પ્રબધ્ય દર્વ્યામાધાયાજ્યેન ઉત્તરા અષ્ટૌ પ્રધાનાહુતિઃ જુહોતિ ।
અભ્યાનાયન્ પ્રવર્તયોરુપર્યાજ્યેનાનયનં કારયન્નિત્યર્થઃ ।
અભ્યાનયન્ ઇતિ વા પાઠઃ ।
અસ્મિન્ પક્ષે સવ્યેન પાણિનાભ્યા- નયનમ્ ।
અભ્યાનાયમિતિ ણમુલન્તસ્ય યુક્તઃ ।
અબ્યાનીયાભ્યાનીયેત્યર્થઃ ।
સર્વથા પ્રવર્તયોરુપર્યાસિક્તેનાજ્યેન પ્રધાનહોમઃ ।
જયાદિનચનં પ્રવર્તાવપનીય યતાસિદ્ધં પ્રતિપદ્યેતેત્યેવમર્થમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_12.9:
તસ્ય અનન્તરપ્રકૃતસ્ય વાસસો દશાયાં પ્રવૃર્તૌ કુણ્ડલે સૌવર્ણે પ્રબધ્ય તાવુપાયેન દર્વ્યા અગ્રે સ્થાપયિત્વા ।
આજ્યેને- તિ પરિભાષાપ્રાપ્તાનુવાદોભ્યાનયનાવિધાનાર્થઃ ।
અભ્યાનાયમિતિ ણમુલન્તોર્ઽથપાઠઃ ।
તતશ્ચ સ્વયમેવ સવ્યેન હસ્તેન સ્થાપિતયોઃ પ્રવર્તયોરુપરિ
આજ્યમાનીય તેનૈવાજ્યેન ઉત્તરાઃ ઽઆયુષ્યં વર્ચસ્યમ્ઽઇત્યાદ્યા અષ્ટૌ પ્રાધાનાહુતીર્હુત્વા, તતો દર્વ્યા અગ્રાત્તાવપનીય યથાપ્રસિદ્ધં જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ।
સૂચનાત્સૂત્રમિતિ નિર્વચનાચ્ચ સૂત્રે સર્વત્રાનેકાર્થવિધિનિબન્ધનો ।
વાક્યભેદો ઽપિ નૈવ દોષ ઇત્યુક્તમ્ ઽઅગ્નિમિધ્વાઽ(આપ.ગૃ.1-12) ઇત્યત્ર ।
કેચિત્ સવ્યેન હસ્તેન અભ્યાનાયન્નન્યેન વાભ્યાનાયન્નિતિ પાઠેન ભવિતવ્યમિત્યાચક્ષતે

8 તયોઃ કર્ણયોરાબન્ધનમ્ ।
પરિષેચનાન્તં કૃત્વૈતાભિરેવ દક્ષિણે કર્ણ આબધ્નીતૈતાભિસ્સવ્યે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_12.10:
પરિષેચનાન્તવચનમાનન્તર્યાર્થમ્ ।
તેનાસ્યાહનિ ભોજનં ન ભવતિ ।
એતાભિરેવાહુતિભિઃ આહુત્યર્થૈર્મન્ત્રૈરિત્યર્થઃ ।
વચનાદેકં કર્મ બહુમન્ત્રં સ્વાહાકારવાંશ્ચ મન્ત્રઃ પ્રયોજ્યઃ ।
સવ્યે ચેત્યુચ્માને મ્નત્રાણાં વિભજ્ય વિનિયોગઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ પુનરેતાભિરિત્ત્યુક્તમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_12.10:
પરિષેચનાન્તરમેવ એતાભિરેવ ઽઆયુષ્યં વર્ચસ્યમ્ઽઇત્યષ્ટાભિરેવ દક્ષિણે કર્ણે પ્રવર્તયોરેકં આબધ્રીત પ્રતિમુઞ્ચેત્ ।
તથાન્ય-
મેતાભિરેવ સવ્યે કર્ણે ।
અત્ર ચ હોમમન્ત્રાણામેવ આબન્ધનકરણત્વેન સૂત્રવાક્યસાદૃશ્યાનુમિતયા શ્રુત્યૈવ ચોદિતત્વાત્તૈરાબન્ધનમપિ ગૌણ્યા વૃત્ત્યા પ્રકાશ્ય મૈન્દ્રીવત્ ।
તથૈતાભિરિતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશો બહુત્વાદૃચાં બ્રાહ્મણગ્રામવત્ ।
ન ચાત્ર હોમાર્થાનામેવ આબન્ધનાર્થત્વેનાપિ વિનિયોગે દેવદત્તીયેયં ગૌર્યજ્ઞદત્તીયેતિવદ્વિરોધ- ।
ઽપુરોડાશકપાલેન તુષાનુપવપતિઽઇત્યાદિવદધિષ્ઠાનલક્ષણયા વિનિયુક્તાકારમતિરોધાયાપિ વિનિયોગોપપત્તેઃ, ઋઙ્મન્ત્રવિષયે ત્વનેકાર્થત્વમપિ નાયુક્તમિત્યાગ્નેય્યધિકરણે ઉક્તત્વાચ્ચ ।
કેચિત્-એતાભિરિત્યનેન પ્રકૃતાહુતિપરામર્શાદાહુત્યર્થા મન્ત્રા લક્ષ્યન્તે ઽપિતૄણાં યાજ્યાનુવાક્યાભિરુપતિષ્ઠતેઽઇતિવદિતિ ।
મૈવમ્;યતઃ પૂર્વત્રોત્તરાહુતીરિતિ લક્ષણયા પ્રકૃતાનાં મન્ત્રાણામપિ પરામર્શો વરમ્;નત્વિહાપિ વાક્યે લક્ષણા

9 શિરસિ સ્રજો ધારણં, અક્ષ્ણોરઞ્જનં, આદર્શાવેક્ષણં, ઉપાનહોરુપમુઞ્ચનં, છત્રદણ્યોર્ધારણં ચ ।
એવમુત્તરૈર્યથાલિઙ્ગં સ્રજશ્શિરસ્યાઞ્જનમાદર્શવેક્ષણમુપાનહૌ છત્રં દણ્ડમિતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_12.11:
એવમુત્તરૈરપિ મન્ત્રૈર્યથાલિઙ્ગં સ્નાગાદીનિ ષટ્ દ્રવ્યાણ્યુપયુઞ્જીત યથાર્હમ્ ।
તત્ર ઽશુભિકે શિરઽઇતિ દ્વાભ્યાં સ્રજશ્શિરસિ બન્ધનમ્ ।
યથાલિઙ્ગવચનાત્ દ્વાભ્યામિમાં તામપિનહ્યેઽઇતિ)સ્રજ ઇતિ ષષ્ઠ્યેકવચનમ્, ન પ્રથમાયા દ્વિતીયાયા વા બહુવચનમ્ ।
ઇમાં તામિત્યકેવચનાત્ ।
શિરસીતિ વચનાત્ અસયોર્ન ભવતિ ।
"ન માલોક્તામ્ ।
માલે ચેત્ બ્રૂયુઃ, સ્રગિત્યભિધાપયીત"(આશ્વ.ગૃ.3.8-12) ઇત્યાશ્વલાયનઃ ।
અથ ઽયદાઞ્જનં ત્રૈકકુદઽમિતિ દ્વાભ્યામઞ્જનં અક્ષ્ણોરુપયુઞ્જીત ।
તત્ર દ્વાભ્યામપિ મન્ત્રાભ્યાં પૂર્વ દક્ષિણસ્યાઞ્જનમ્ ।
અથ તાભ્યામેવ સવ્યસ્ય ।
યદ્યપિ ઽતેન વામાઞ્જેઽઇતિ મન્ત્રે દ્વિવચનં ભવતિ ।
તથાપિ એવમિત્યતિદેશસામર્થ્યાત્ પ્રવર્તયોરાબન્ધનવત્ ક્રિયાભ્યાવૃત્તિઃ
મન્ત્રાભ્યાવૃત્તિશ્ચ ભવતિ ।
તત્ર સાન્નાય્યકુમભીવત્ દ્વિવચનં, યથા"અપ્રસ્નસંસાયયજ્ઞસ્યોખે ઉપદધામ્યહ"મિતિ ।
અથાદર્શસ્યાવેક્ષણં ઽયન્મે વર્ચઽઇત્યેતયા ।
અવેક્ષણમિત્યનુચ્યમાને આદાનમેવ સ્યાદસ્મિન્ કાલે;ઽઇદં તત્પુનરાદદઽ; ઇતિલિઙ્ગાત્ તસ્માદવેક્ષણગ્રહણમ્ ।
તતઃ ઉપાનહાવુપમુઞ્ચતે ઽપ્રતિષ્ટે સ્થઽઇતિ યજુષા ।
આઞ્જનવત્ ક્રિયાવૃત્તિર્મન્ત્રસ્યાવૃત્તિશ્ચ ભવતિ ।
તતશ્છત્રમાદાયાત્માનમાચ્છાદયતિ ઽપ્રજાપતેશ્શરણમસીઽતિ યજુષા ।
દેવસ્ય ત્વેતિ યજુષા દણ્ડમાદત્તે ।
વૈણવમિત્યાશ્વલાયનઃ ॥
(આશ્વ.ગૃ.3-7-15)

આપ્ગ્સ્-તાત્_12.11:
યથા કર્મમધ્યે સમન્ત્રકં પ્રવર્તૌ હિ બદ્ધૌ, એવમુત્તરૈર્મન્ત્રૈર્યથાલિઙ્ગં મન્ત્રલિઙ્ગાનુસારેણ સ્રગાદિષટ્કં આબધ્નીત કર્તવ્યમ્ ઇત્યાદિ યથાર્હ વાક્યશેષઃ ।
તત્ર ઽશુભિકે શિરઃઽઇત્યનયૈકયૈવ શિરસિ સ્રજમાબધ્નીત ।
ઽયામાહરત્ઽઇત્યેષા વિકલ્પાર્થા;ઽએકમન્ત્રણિ કર્માણિઽ; ।
ઽઅવશિષ્ટા વિકલ્પાર્થાઃઽ(આપ.પ.1-41;4-12) ઇતિ પરિભાષાવચનાત્ ।
સ્રજ ઇતિ દ્વિતીયૈકવચનાર્થે;ઽશુભિકે શિર આરોહઽ; ઽયામાહરત્ઽ; ઇત્યાદ્યેકવચનલિઙ્ગાત્ ।
ષષ્ઠ્યેકવચનં વા ।
તથા સતિ, સ્રજ આબન્ધનં કર્તવ્યમિતિ શેષઃ ।
તથા ઽયદાઞ્જનં ત્રૈકકુદમ્ઽઇત્યેકયૈવ સકૃદુચ્ચરિતયા ત્રિકકુત્પવર્તજાતાઞ્જનેન યુગપદક્ષ્ણોરઞ્જનં કર્તવ્યમ્ ।
અત્રાપિ ઽમયિ પર્વતઽઇત્યાદીનિ ચત્વારિ યજૂષિ વિકલ્પાર્થાન્યેવ ।
ન ચાક્ષ્ણોઃ પર્યાયેણાઞ્જનમ્;ઽતેન વામ્ઽઇતિ દ્વિવચનલિઙ્ગવિરોધાત્ ।
તથૈવ ઽયન્મે વર્ચઃ પરાગતમ્ઽઇત્યેતયા આદર્શાવેક્ષણં કર્તવ્યમ્ ।
તથૈવ ઽપ્રતિષ્ઠે સ્થઃઽઇત્યનેન યજુષોપાનહૌ યુગપદુપમુઞ્ચતે;ઽપ્રતિષ્ઠે સ્થઃઽઇતિ દ્વિવચનલિઙ્ગાત્ ।
તથૈવ તૂષ્ણીં છત્રમાદાય ઽપ્રજાપતેઃ શરણમસિઽઇતિ યજુષા આત્માનમભિચ્છાદયતિ ।
તથૈવ દણ્ડં વૈણવં ઽદેવસ્ય ત્વાઽઇત્યાદિયજુષા આદત્તે ।
ઇતિ એતાનિ ષટ્દ્રવ્યાણીત્યર્થઃ ।
કેચિત્-ઽશુભિકે શિર આરોહઽઽયામાહરત્ઽઇતિ દ્વાભ્યામપિ સ્રજ આબન્ધનમ્ ।
તથા ઽયદાઞ્જનંઽઽમયિ પર્વત પૂરુષમ્ઽઇતિ દ્વાભ્યામ્ અપ્યાવૃત્તાભ્યાં દક્ષિણસવ્યયોરક્ષણોઃ ક્રમેણાઞ્જનમ્;ઽએવમુત્તરૈર્યથાલિઙ્ગમ્ઽઇતિ વચનબલાત્ ।
તતશ્ચ ઽતેન વામ્ઽઇતિ લિઙ્ગમપિ વિધિબલાદ્વાધ્યમેવ ।
યથૈકસ્યાં સાન્નાય્યકુમ્ભ્યાં ઽઉખે ઉપધામ્યહમ્ઽઇતિ દ્વિવચનલિઙ્ગમ્ ।
ઉપાનહોરુપમોચને ઽપ્યઞ્જનવદેવ વ્યાખ્યેતિ ।
તદસત્, ઽએકમન્ત્રાણિઽ(આપ.પ.1-41) ઇત્યાદિપરિભાષાવિરુદ્ધત્વાત્ ।
ઽએવમુત્તરૈર્યથાલિઙ્ગમ્ઽઇત્યસ્ય ચ પૂર્વવ્યાખ્યાને ઽપ્યુપપત્તેઃ ।
ઽમયિ પર્વત પૂરુષમ્ઽઇત્યત્ર પાઠે પ્રશ્લિષ્ટે ઽપિ વિભાગે નિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્, વાક્યભેદાવગતેશ્ચ

10 વાગ્યમઃ, દિગુપસ્થાનં, નક્ષત્રાણાં ચન્દ્રમસશ્ચોપસ્થાનમ્ ।
વાચં યચ્છત્યાનક્ષત્રેભ્યઃ ॥ આ
ઉદિતેષુ નક્ષત્રેષુ પ્રાચીમુદીચીં વા દિશમુપનિષ્ક્રમ્યોત્તરેણાર્ર્ધચેન દિશ ઉપસ્થાયોત્તરેણ નક્ષત્રાણિ ચન્દ્રમસમિતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_12.13:
તતઃ ઉત્તરેણાર્દર્ચેન ઽદેવીષ્ષડુર્વીઽરિત્યનેન પ્રાઙ્મુખ- પ્રાઞ્જલિઃ સર્વા દિશો મનસિ કૃત્વા મન્ત્રાન્તેન પ્રદક્ષિણમાવૃત્ય સમનુવીક્ષતે ।
ષડેવ દિશઃ ,ડુર્વીરિતિ લિઙ્ગાત્ ।
પ્રાચ્યાદ્યાશ્ચતસ્રઃ ઊર્ધ્વા અધરા ચેતિ ।
તત ડત્તરેણાર્ર્ધચેન ઽમા હાસ્મહીઽત્યનેન નક્ષત્રાણિ ચન્દ્રમસં ચ સહોપતિષ્ઠતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_12.13:
ઇદં ચ વ્યાખ્યાતમ્

ઉ ત્તરેણાર્ર્ધચેન ઽદેવાષ્ષડુર્વીઃ ઇત્યનેન દિશઃ અવાચીષષ્ઠા ઉપસ્થાય, ઉત્તરેણ ઽમા હાસ્મહિઽઇત્યર્ર્ધચેન નક્ષત્રાણિ ચન્દ્રમસં ચોપતિષ્ઠતે ।
શ્રુતિબલાચ્ચ ઽમા હાસ્મહિઽઇત્યત્ર નક્ષત્રાણીત્યધ્યાહૃત્ય તાનિ પ્રકાશ્યાન્યેવ

11 મિત્રેણ સમ્ભાષણં, યથેષ્ટગમનં ચ ।
રાતિના સમ્ભાષ્ય યથાર્થ ગચ્છતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_12.14:
રાતિના બન્ધુના સંભાષ્ય કિં મયા કર્તવ્યમ્?ક આશ્રમઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ?ઇતિ સંભાષણં કૃત્વા તેન રાતિના સહ ગચ્છતિ અનધૃતમાશ્રમં પ્રતિનદ્યત ઇત્યર્થ- ।
ઽબુધ્વા કર્માણિ યત્ કામયેત તદારભેતેઽ(આપ.ધ.2-21-5) ત્યનેનૈવ સિદ્ધે પુનર્વચનં પ્રવ્રજતે ઽપિ સંભાષણાન્તં સ્નાનકર્મ યથા સ્યાદિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_12.14:
રાતિઃ મિત્રં રમયતીતિ વ્યુત્પત્યા ।
તેન સહ વિસ્રબ્ધસ્સમ્ભાષ્ય આત્મશક્ત્યાદ્યનુરૂપં ધર્માદિકં વિચાર્ય નિશ્ચિત્ય ।
યથાર્થ ગચ્છતિ તેન રાતિના સહ યોર્ઽથો ધર્મો મોક્ષો વા સાધ્યત્વેનાવધૃત-, તદનુરૂપમાશ્રમં ગાર્હસ્થયં મૌનં વા પ્રતિપદ્યતે ।
એવં ચ બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજતો ઽપિ સમ્ભાષણાન્તં સ્નાનં કૃત્વૈવ પ્રવ્રજ્યાત્