Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 36

36.2

śravaṇāpakṣe śravaṇasya māsasya pūrvapakṣa ityarthaḥ /
oṣadhīṣu jātāsu pravarṣaṇādrūḍhāsu hastena nakṣatreṇa paurṇamāsyāṃ vā śrāvaṇasya kartavyamityarthaḥ /
adhyāyasyopākaraṇaṃ adhyāyopākarmaprārambha ityarthaḥ /
oṣadhīṣu jātāsviti vacanādājātāsvoṣadhīṣu proṣṭhapadyāṃ bhavati /
tathā ca kalpāntaraṃ-śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ proṣṭhapadyāmāṣāḍhyāṃ veti

36.3

2 kāṇḍaṛṣyādibhyo homaḥ /
agnerupasamādhānādyājyabhāgānte 'vārabdheṣu kāṇḍaṛṣibhyo juhoti sadasaspataye sāvitryā ṛgvedāya yajurvedāya sāmavedāyātharvaṇavedāyeti hutvā
upahome vedāhutīnāmupariṣṭātsadasaspatimityeke

36.3

COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.24:
evamupākaraṇasya kāla uktaḥ /
atha prayogaḥ-agnerupasamādhānādi tantraṃ pratipadyate /
agniśca śrotriyāgārādvāhāryaḥ, manthyo vā, na tvaupāsano bahūnāmatra sahatvābhāvāt /
bhāryāyāśca sahatvābhāvāt vacanamatraprayoga? /
vidyāsaṃskārā4thamidaṃ karma vedasaṃyuktam /
tatrājyabhāgānte 'nvārabdheṣu śiṣyeṣu pradhānāhutīrjuhoti /
kāṇḍaṛṣibhyaḥ prajāpatissomo 'gnirviśvadevā brahmā svayaṃbhū- iti pañca kāṇḍaṛṣayaḥ /
tatra prajāpataye svāheti homaḥ /
prajāpataye kāṇḍaṛṣaye svāhetyanye /
'sadasaspatimadbhuta'mityanena sadasaspataye juhoti /
'tatsavitu'rityetayā sāvitrye, kalpāntare tathā darśanāt /
ṛgvedāya yajurvedāya sāmavedāyātharvaṇavedāyeti catasro vedāhutayaḥ
tata upahomāḥ /
jayādi pratipadyate ityarthaḥ /
eka ācāryā vedāhutīnāmupariṣṭāt sadasaspatiṃ hotavyaṃ manyante

36.4

3 āditastrayāṇāmanuvākānāṃ prathamottamayorvādhyayanam /
pariṣecanāntaṃ kṛtvā trīnanuvakānādito 'dhīyīran

36.4

tantraśeṣaṃ samāpya vedasyā ditaḥ trīnanuvākānadhīyīran 'iṣe tvorjetvā''āpa undantu''uddhanyānaṃ''anumatyai puroḍāśamaṣṭākapālaṃ- nirvapati dhenurdakṣiṇā'; /
ete prājāpatyasaumyāgneyavaiśvadevānāmāditaścatvāro 'nuvākāḥ /
'saha vai devānāṃ cāsurāṇāṃ ce'ti svayaṃbhuvaḥ /
eteṣāṃ vā pañcānāṃ anuvākānāṃ adhyayanam

36.5

prathamottamāvanuvākau vā

36.5

yadi vā vedasya prathamottamau anuvākāvadhīyīran 'iṣe tvā''bhṛgurvaivāruṇi'riti

36.6

tryahamekāhaṃ vā kṣamyādhīyīran

36.6

yasminnahannyupākaraṇaṃ kṛtaṃ tata āraṇya tryahamekāhaṃ vā kṣamya viramyādhīryīran /
upākṛte tryahamekāhaṃ vānadhyāya ityarthaḥ /
tatra kāṇḍopakaraṇe ekāha- pārāyaṇopākaraṇe tryahaḥ /
adhīyīranniti vacanaṃ upākṛtyatryahādūrdhva niyamenādhyayanaṃ yathā syāditi

36.7

yathopākaraṇamadhyāyaḥ

36.8

yena prakereṇopākaraṇaṃ kṛtaṃ tathādhyayanaṃ kartavyam /
yadi sarvebhyaḥ kāṇḍaṛṣibhyo hutvā vedādau trayāṇāmanuvākānāmārambhaḥ kṛtaḥ prathamottamayorvā tathā sati yathādhyāyamadhyayanaṃ kartavyam /
yadi tu kāṇḍādīnāṃ sarveṣāmārambhaḥ tathā sati yathākāṇḍamadhyetavyam /
yastu kṛtsnaṃ vedamaraṇye 'nuvākyāni parihāpya prāgutsarjanādadhyetuṃ na śaknoti tasya pṛthakvāmḍopākaraṇam /
tatra tasyaiva kāṇḍasyaika ṛṣiḥ sadasaspatiḥ sāvitrī vedāhutaya upahomāḥ pariṣcanānte tasyaiva kāṇḍasyānuvākaṃ ekāhamanadhyāyaḥ tasyaiva kāṇḍasyādhyayanam //
4 utsargakālaḥ /
taiṣīpakṣasya rohiṇyāṃ paurṇamāsyāṃ votsargaḥ

36.8

evamupākṛtyānadhyāyavarja vedaṃ kāṇḍaṃ vāraṇye 'nuvākyāni parihāpyādhīyānasya rohiṇyāmutsargaḥ kartavyaḥ /
paurṇamāsyāṃ vā taiṣīpakṣasyaiva /
tatrāsminkarmaṇi homo 'pi bhavati /
kathaṃ bhavati ?upākaraṇavat samānavidhānādupākaraṇavadgṛhe hutvaiva kṣamyamāṇaṃ karma pratipadyate /
hiraṇyakeśināṃ tu tarpaṇādūrdhva udakānte homaḥ

36.9

5 tatra tarpaṇīyebhya ṛṣibhya āsanaparikalpanam /
prācīmudīcīṃ vā sagaṇo diśamupaniṣkramya yatrāpaḥ purastāt sukhāḥ sukhāvagāhā avakinyaḥ śaṅkhinyaḥ tāsāmantaṃ gatvābhiṣekān kṛtvā surabhimatyābliṅgābhirvāruṇībhirhiraṇyavarṇābhiḥ pāvamānībhiriti mārjayitvāntarjalagato 'ghamarṣaṇena trīn prāṇāyāmān dhārāyitvottīryā'camyopotthāya darbhānanyonyasmai sampradāya śucau deśe prākkūlairdarbhairāsanāni kalpayanti

36.9

sagaṇa saśiṣyaḥ yatrāpaḥ purastaditi yatra deśe pūrvasyāṃ diśi apaḥpaśyatītyarthaḥ /
sukhāḥ sukhasparśāḥ /
sukhāvagāhāḥ sutīrthāḥ
yāsvavakā bhavanti tāḥ avakinyaḥ tathā śaṃkhinyaḥ tāsāmantaṃ samīpaṃ gatvā biṣekān kuṃbhaiḥ kṛtvā tataḥ surabhimatyā dadhikrāvamṇa itye tayābliṅgābhiḥ 'āpohi ṣṭhā mayo bhuva'iti tisṛbhiḥ vāruṇībhiḥ avate heḍa uduttamamimaṃ me varuṇa tatvāyīmītyetābhiḥ
hiraṇyavarṇīyābhiḥ ' hiraṇyavarṇāśśucayaḥ pāvakā' iti catasṛbhiḥ pāvamānībhiḥ pavamānaḥ suvarjana, ityetenānuvākena mārjayitvā
abhyukṣya pratimtraṃ kriyābhyāvṛttiḥ pratipādamityanye /
tato 'ntarjalagataḥ jalasyāntarnimagno 'ghamarṣaṇena tṛcena 'ṛtaṃ ca satyaṃ ce'tyaghamarṣaṇadṛṣṭena trīn prāṇāyāmān dhārayati /
sarvatra sagaṇa ityeva /
apsu nimaḍyaitamanuvākaṃ sakṛjjapati sa ekaḥ prāṇāyāmaḥ /
evaṃ trirdhārayitvottīrya gṛhyāntaradarśanāt prakṣālitopadātānyākliṣṭāni vāsāṃsi paridhāyācamyotthāya dvau saṃbhūya darbhānanyonyasmai saṃpradāya tataḥ śucau deśe udakānta eva sthaṇḍilāni pṛthakkṛtvā darbhaiḥ prāgagraiḥ āsanāni kalpayanti

36.10

kebhyaḥ?devebhyaḥ pitṛbhyaḥ ṛṣibhyaśca /
brahmaṇe prajāpataye bṛhaspataye 'gnaye vāyave sūryāya candramase nakṣatrebhyaḥ ṛtubhyassaṃvatsarāya indrāya rājñe somāya rājñe yamāya rājñe vaiśravaṇāya rājñe vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo devebhyassādhyebhyo marudbhya ṛbhubhyo bhṛgubhyo 'ṅgirobhya iti devagaṇānām

36.10

devagaṇa iti devānāṃ ca tadgaṇānāṃ cetyarthaḥ /
atra brahmādi daśa devatāḥ /
indrādayaḥ pañca rājānaḥ /
vasvādayaḥ daśa devagaṇāḥ /
sarvānte kalpayantīti vacanāt sarvatra kalpayāmītyasya sambandhaḥ /
brahmaṇe kalpayāmi prajāpataye kalpayāmīti /
etāni pañcaviṃśatirāsanānyudagapavargāṇi /
tarpaṇaṃ caiṣāṃ devena tīrthena bhavati

36.11

6 tarpayitavyāḥ devagaṇāḥ ṛṣigaṇāśca /
atharṣayaḥ -- viśvāmitro jamadagnirbharadvājo gautamo 'trirvasiṣṭhaḥ kaśyapa ityete saptarṣayaḥ, saptarṣibhyaḥ kalpayitvā dakṣiṇato 'gastyāya kalpayanti

36.11

devānāmuttarataḥ saptarṣīṇāmāsanāni, dakṣiṇato 'gastyāya, kaśyapādūrdhvamarundhatyāḥ, gṛhyāntaradarśanāt

36.12

tato yāvadekavaidyantaiḥ kalpayanti

36.12

tataḥ anantaraṃ yāvantaḥ ekavedyantā samānavedyantāḥ?saptarṣibhiḥ, tebhyaḥ kalpayanti /
ke punaste?kṛṣṇadvaipāyanādaya ṛṣayaḥ /
etaduktaṃ bhavati-kṛṣṇadvaipāyanāya jītūkarṇyāya tarukṣāya tṛṇībindave somaśuṣmiṇe somaśuṣkāya varmiṇe sanadvājāya bṛhadukthāya vāmadevāya vācaratnāya haritayajvanaḥ udamayāya gautamāya ṛṇañjayāya kṛtjayāya babhrave tryaruṇāya tridhātave trivarṣāya śibintāya parāśarāya vasiṣṭāyendrāya mṛtyave kartre tvaṣṭre dhātre savitre bhṛtaśravase sāvitryai vedebhyaśceti pṛthak /
ete kṛṣṇadvaipāyanādayaṃścatustriṃśadṛṣayaḥ /
vedāścatvāra ityaṣṭātriṃśadekavedyantāḥ saptarṣibhiḥ /
kecidatharvāṅgirasa itihāsapurāṇāni sa4padevajanān sarvabhūtānītyeteṣāmapi vedagrahaṇena grahaṇamicchanti; kalpāntare tathā darśanāt

36.13

prācīnāvītāni kṛtvā dakṣiṇato vaiśampāyanāya paiṅgaye tittiraye ukhāyātreyāya padākārāya,kauṇḍinyāya vṛttikārāya,baudhāyanāya pravacanakārāya, āpastambāya sūtrakārāya, bharadvājāya sūtrakārāya, satyāṣāḍhāya hiraṇyakeśāya, ācāryebhya ūrdhvaretobhya, ekapatnībhyo vānaprasthebhyaḥ kalpayāmīti

36.13

tataḥ sarve prācīnāvītāni kṛtvā vaiśampāyanādibhyo dvādaśabhya āsānāni kalpayanta dakṣiṇato devānāmagastyasya ta /
tatra dakṣiṇāpravaṇadeśe dakṣiṇāgraiḥ pratyagapavarga(sagṛ.2-19-7) miti kalpāntaram

36.14

7tarpaṇīyānāṃ pitṝṇāmāsanaparikalpanam /
atha yathāsvaṃ pitṛbhyaḥ kalpayanti mātāmahebhyaśca pṛthak

36.14

yathāsvaṃ yasya ye pitaraḥ pitāmāhāḥ prapitāmahā mātāmahāśca māturye pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ sarvebhya ubhayebhyaḥkalpayantītyarthaḥ /
prācīnāvītāni kṛtvā dakṣiṇata iti cānuvartate /
tatra yathāsvaṃ pitrādīnāṃ nāmabhiḥ kalpanaṃ-rudraśarmaṇe viṣṇuśarmaṇa iti /
anye pitṛbhya ityeva kalpayanti /
kimartha tarhi yathāsvamiti?jīvapitṛkāṇāmihāpi piṇḍadānavadupāyaviśeṣapratītyarthaḥ

36.15

yajñopavītāni kṛtvā teṣveva deśeṣu tayaivānupūrvyā taireva nāmābhirdevānṛṣīṃśca tarpayanti vaiśampāyanaprabhṛtīṃstu mātuḥ prapitāmahaparyantān prācīnāvītinastarpayanti - amuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmīti

36.15

atha kalpāntare dṛṣṭo viśeṣaḥ-amuṣmai namo 'muṣmai nama iti gandhapuṣpadhūpadīpaiḥ, amuṣmai svāhāmuṣmai svāhetyannena, amuṃ tarpayāṇyamuṃ tarpayāmīti phalodakeneti(bhā.gṛ.3-11) (sa.gṛ.2-10-5,6,7)

36.16

abhipyante vānyonyam

36.16

āpnoteretadrūpam /
abhipyā prārthanā /
ihotsarjane karmaṇi śiṣyāṇāmupādhyāyasya ca snānādiṣu karmasu saha pravṛttiścoditā /
sarvatra vahuvacananirdeśāt-abhiṣekān kṛtvā'sanāni kalpayantīti /
tatrāyaṃ viśeṣo vaikalpika upadiśyate anyonyamabhipyante vā dvau dvau sambhūyānyo 'nyaṃ prārthayante vāsaḥ pravṛtyartha na sarve saheti /
adhītsanta iti pāṭhe ṛdhyateretadrīpam /
upasargavaśācca sa evārthaḥ /
ye tvadhiśabdāt paraṃ takāramevādhīyate na rarephamapi teṣāṃ dhāturma-gyārtha eva

36.17

8 teṣāṃ kramaśastarpaṇam / 9 pūrvavaddhyayanam /
yajñoparvātāni kṛtvā trīnādito 'nuvākānadhīyīran

36.17

adhyayanaprakāra upākaraṇena vyākhyātaḥ

36.18

kāṇḍādīn prathamottamau vā

36.18

ayamapi vikalpa upākaraṇe vyākhyātaḥ

36.19

10 jalasamīpe dūrvāropaṇam /
'kāṇḍāt kāṇḍāt prarohantī'ti dvābhyāmupodake dūrvā ropayanti

36.19

atha samūlaṃ dūrvāstambamāhṛtya tamudakasya samīpe ropayat /
yathā dūrvā prarohati tathā nikhananti 'kāṇḍāt kāṇḍāt prarohantī'ti dvābhyāmṛgbhyāmā /
tatra dūrvā ityekavacanaśravaṇāt eka eva mukhyo nikhanati tamitare 'nvārabheran /
anye pratipūruṣamucchanti

36.20

11 jalasya kṣobhaṇam, jalāduttīryā'jidhāvanam /
apaḥ pragāhyodadhiṃ kurvanti

36.20

athāpaḥ praviśya tatrodadhiṃ kurvanti /
udadhiḥ samudraḥ tamiva kṣobhayantītyarthaḥ

36.21

kathaṃ tadityāha--
sarvataḥ parivāryormimantaḥ kurvanti

36.21

bahubhiḥ parivārya sarvata ssannirudhya yathormayastatrotpadyante tathā kūrvantītyartaḥ /
evaṃ triḥ kurvanti

36.22

udgāhyā'tamitorājiṃ dhāvanti

36.22

udgāhya uttīrya ātamito- āśramajananāt ājiṃ dhāvanti /
prācīmudīcīṃ vā diśamabhidhāvanti /
tathāpavargaḥ

36.23

12 brāhmaṇabhojanam /
pratyetyābhidānādi saktubhirodaneneti brāhmaṇān bhojayitvā vācayati

36.23

pratyetya gṛhān praviśyetyarthaḥ /
īśiṣaḥ puṇyāhādyāḥ puṇyāhaṃ svastyṛdhyatāmiti vācayitveti

36.24

evaṃ pārāyaṇasamāptau ca kāṇḍādi dūrvāropaṇodadhidhāvanavarjam

36.24

yathāsmin vārṣike 'pyadhyāye samāpte utsargaścoditaḥ evameva pārāyaṇasamāptāvapi kartavyam /
tatra varjyāṇi-kāṇḍādanimadhyayanaṃ, dūrvāropaṇamudhikaraṇamājijhāvanaṃ ceti

36.25

pratyetya brāhmaṇabhojanādi karma pratipadyate

36.25

kāṇḍādigrahaṇāt pārāyaṇādhyayane yathākāṇḍamevādhyayanam, na tu sambhinnasya pāṭhasyeti kecit /
anye tu kāṇḍādigrahaṇasyopalakṣaṇatvāt sarvaprakārasyānuvākādhyayanasya pratiṣedhaḥ /
pārāyaṇe ca yathārucyadhyayanāmityāhuḥ

36.26

evamevādbhiraharahardevānṛṣīn pitṝṃśca tarpayet

36.26

adbhiriti vacanāt aharahastarpaṇamādbhireva /
tenotsargakarmaṇi pūrvoktānāṃ gandhādīnāmapi pravṛttiḥ /
aharahastarpaṇaṃ brahmajñānantaram, kalpāntare darśanāt

Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc