Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 36
śravaṇāpakṣe śravaṇasya māsasya pūrvapakṣa ityarthaḥ /
oṣadhīṣu jātāsu pravarṣaṇādrūḍhāsu hastena nakṣatreṇa paurṇamāsyāṃ vā śrāvaṇasya kartavyamityarthaḥ /
adhyāyasyopākaraṇaṃ adhyāyopākarmaprārambha ityarthaḥ /
oṣadhīṣu jātāsviti vacanādājātāsvoṣadhīṣu proṣṭhapadyāṃ bhavati /
tathā ca kalpāntaraṃ-śrāvaṇyāṃ paurṇamāsyāṃ proṣṭhapadyāmāṣāḍhyāṃ veti
2 kāṇḍaṛṣyādibhyo homaḥ /
agnerupasamādhānādyājyabhāgānte 'vārabdheṣu kāṇḍaṛṣibhyo juhoti sadasaspataye sāvitryā ṛgvedāya yajurvedāya sāmavedāyātharvaṇavedāyeti hutvā
upahome vedāhutīnāmupariṣṭātsadasaspatimityeke
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.24:
evamupākaraṇasya kāla uktaḥ /
atha prayogaḥ-agnerupasamādhānādi tantraṃ pratipadyate /
agniśca śrotriyāgārādvāhāryaḥ, manthyo vā, na tvaupāsano bahūnāmatra sahatvābhāvāt /
bhāryāyāśca sahatvābhāvāt vacanamatraprayoga? /
vidyāsaṃskārā4thamidaṃ karma vedasaṃyuktam /
tatrājyabhāgānte 'nvārabdheṣu śiṣyeṣu pradhānāhutīrjuhoti /
kāṇḍaṛṣibhyaḥ prajāpatissomo 'gnirviśvadevā brahmā svayaṃbhū- iti pañca kāṇḍaṛṣayaḥ /
tatra prajāpataye svāheti homaḥ /
prajāpataye kāṇḍaṛṣaye svāhetyanye /
'sadasaspatimadbhuta'mityanena sadasaspataye juhoti /
'tatsavitu'rityetayā sāvitrye, kalpāntare tathā darśanāt /
ṛgvedāya yajurvedāya sāmavedāyātharvaṇavedāyeti catasro vedāhutayaḥ
tata upahomāḥ /
jayādi pratipadyate ityarthaḥ /
eka ācāryā vedāhutīnāmupariṣṭāt sadasaspatiṃ hotavyaṃ manyante
3 āditastrayāṇāmanuvākānāṃ prathamottamayorvādhyayanam /
pariṣecanāntaṃ kṛtvā trīnanuvakānādito 'dhīyīran
tantraśeṣaṃ samāpya vedasyā ditaḥ trīnanuvākānadhīyīran 'iṣe tvorjetvā''āpa undantu''uddhanyānaṃ''anumatyai puroḍāśamaṣṭākapālaṃ- nirvapati dhenurdakṣiṇā'; /
ete prājāpatyasaumyāgneyavaiśvadevānāmāditaścatvāro 'nuvākāḥ /
'saha vai devānāṃ cāsurāṇāṃ ce'ti svayaṃbhuvaḥ /
eteṣāṃ vā pañcānāṃ anuvākānāṃ adhyayanam
prathamottamāvanuvākau vā
yadi vā vedasya prathamottamau anuvākāvadhīyīran 'iṣe tvā''bhṛgurvaivāruṇi'riti
tryahamekāhaṃ vā kṣamyādhīyīran
yasminnahannyupākaraṇaṃ kṛtaṃ tata āraṇya tryahamekāhaṃ vā kṣamya viramyādhīryīran /
upākṛte tryahamekāhaṃ vānadhyāya ityarthaḥ /
tatra kāṇḍopakaraṇe ekāha- pārāyaṇopākaraṇe tryahaḥ /
adhīyīranniti vacanaṃ upākṛtyatryahādūrdhva niyamenādhyayanaṃ yathā syāditi
yathopākaraṇamadhyāyaḥ
yena prakereṇopākaraṇaṃ kṛtaṃ tathādhyayanaṃ kartavyam /
yadi sarvebhyaḥ kāṇḍaṛṣibhyo hutvā vedādau trayāṇāmanuvākānāmārambhaḥ kṛtaḥ prathamottamayorvā tathā sati yathādhyāyamadhyayanaṃ kartavyam /
yadi tu kāṇḍādīnāṃ sarveṣāmārambhaḥ tathā sati yathākāṇḍamadhyetavyam /
yastu kṛtsnaṃ vedamaraṇye 'nuvākyāni parihāpya prāgutsarjanādadhyetuṃ na śaknoti tasya pṛthakvāmḍopākaraṇam /
tatra tasyaiva kāṇḍasyaika ṛṣiḥ sadasaspatiḥ sāvitrī vedāhutaya upahomāḥ pariṣcanānte tasyaiva kāṇḍasyānuvākaṃ ekāhamanadhyāyaḥ tasyaiva kāṇḍasyādhyayanam //
4 utsargakālaḥ /
taiṣīpakṣasya rohiṇyāṃ paurṇamāsyāṃ votsargaḥ
evamupākṛtyānadhyāyavarja vedaṃ kāṇḍaṃ vāraṇye 'nuvākyāni parihāpyādhīyānasya rohiṇyāmutsargaḥ kartavyaḥ /
paurṇamāsyāṃ vā taiṣīpakṣasyaiva /
tatrāsminkarmaṇi homo 'pi bhavati /
kathaṃ bhavati ?upākaraṇavat samānavidhānādupākaraṇavadgṛhe hutvaiva kṣamyamāṇaṃ karma pratipadyate /
hiraṇyakeśināṃ tu tarpaṇādūrdhva udakānte homaḥ
5 tatra tarpaṇīyebhya ṛṣibhya āsanaparikalpanam /
prācīmudīcīṃ vā sagaṇo diśamupaniṣkramya yatrāpaḥ purastāt sukhāḥ sukhāvagāhā avakinyaḥ śaṅkhinyaḥ tāsāmantaṃ gatvābhiṣekān kṛtvā surabhimatyābliṅgābhirvāruṇībhirhiraṇyavarṇābhiḥ pāvamānībhiriti mārjayitvāntarjalagato 'ghamarṣaṇena trīn prāṇāyāmān dhārāyitvottīryā'camyopotthāya darbhānanyonyasmai sampradāya śucau deśe prākkūlairdarbhairāsanāni kalpayanti
sagaṇa saśiṣyaḥ yatrāpaḥ purastaditi yatra deśe pūrvasyāṃ diśi apaḥpaśyatītyarthaḥ /
sukhāḥ sukhasparśāḥ /
sukhāvagāhāḥ sutīrthāḥ
yāsvavakā bhavanti tāḥ avakinyaḥ tathā śaṃkhinyaḥ tāsāmantaṃ samīpaṃ gatvā biṣekān kuṃbhaiḥ kṛtvā tataḥ surabhimatyā dadhikrāvamṇa itye tayābliṅgābhiḥ 'āpohi ṣṭhā mayo bhuva'iti tisṛbhiḥ vāruṇībhiḥ avate heḍa uduttamamimaṃ me varuṇa tatvāyīmītyetābhiḥ
hiraṇyavarṇīyābhiḥ ' hiraṇyavarṇāśśucayaḥ pāvakā' iti catasṛbhiḥ pāvamānībhiḥ pavamānaḥ suvarjana, ityetenānuvākena mārjayitvā
abhyukṣya pratimtraṃ kriyābhyāvṛttiḥ pratipādamityanye /
tato 'ntarjalagataḥ jalasyāntarnimagno 'ghamarṣaṇena tṛcena 'ṛtaṃ ca satyaṃ ce'tyaghamarṣaṇadṛṣṭena trīn prāṇāyāmān dhārayati /
sarvatra sagaṇa ityeva /
apsu nimaḍyaitamanuvākaṃ sakṛjjapati sa ekaḥ prāṇāyāmaḥ /
evaṃ trirdhārayitvottīrya gṛhyāntaradarśanāt prakṣālitopadātānyākliṣṭāni vāsāṃsi paridhāyācamyotthāya dvau saṃbhūya darbhānanyonyasmai saṃpradāya tataḥ śucau deśe udakānta eva sthaṇḍilāni pṛthakkṛtvā darbhaiḥ prāgagraiḥ āsanāni kalpayanti
kebhyaḥ?devebhyaḥ pitṛbhyaḥ ṛṣibhyaśca /
brahmaṇe prajāpataye bṛhaspataye 'gnaye vāyave sūryāya candramase nakṣatrebhyaḥ ṛtubhyassaṃvatsarāya indrāya rājñe somāya rājñe yamāya rājñe vaiśravaṇāya rājñe vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo devebhyassādhyebhyo marudbhya ṛbhubhyo bhṛgubhyo 'ṅgirobhya iti devagaṇānām
devagaṇa iti devānāṃ ca tadgaṇānāṃ cetyarthaḥ /
atra brahmādi daśa devatāḥ /
indrādayaḥ pañca rājānaḥ /
vasvādayaḥ daśa devagaṇāḥ /
sarvānte kalpayantīti vacanāt sarvatra kalpayāmītyasya sambandhaḥ /
brahmaṇe kalpayāmi prajāpataye kalpayāmīti /
etāni pañcaviṃśatirāsanānyudagapavargāṇi /
tarpaṇaṃ caiṣāṃ devena tīrthena bhavati
6 tarpayitavyāḥ devagaṇāḥ ṛṣigaṇāśca /
atharṣayaḥ -- viśvāmitro jamadagnirbharadvājo gautamo 'trirvasiṣṭhaḥ kaśyapa ityete saptarṣayaḥ, saptarṣibhyaḥ kalpayitvā dakṣiṇato 'gastyāya kalpayanti
devānāmuttarataḥ saptarṣīṇāmāsanāni, dakṣiṇato 'gastyāya, kaśyapādūrdhvamarundhatyāḥ, gṛhyāntaradarśanāt
tato yāvadekavaidyantaiḥ kalpayanti
tataḥ anantaraṃ yāvantaḥ ekavedyantā samānavedyantāḥ?saptarṣibhiḥ, tebhyaḥ kalpayanti /
ke punaste?kṛṣṇadvaipāyanādaya ṛṣayaḥ /
etaduktaṃ bhavati-kṛṣṇadvaipāyanāya jītūkarṇyāya tarukṣāya tṛṇībindave somaśuṣmiṇe somaśuṣkāya varmiṇe sanadvājāya bṛhadukthāya vāmadevāya vācaratnāya haritayajvanaḥ udamayāya gautamāya ṛṇañjayāya kṛtjayāya babhrave tryaruṇāya tridhātave trivarṣāya śibintāya parāśarāya vasiṣṭāyendrāya mṛtyave kartre tvaṣṭre dhātre savitre bhṛtaśravase sāvitryai vedebhyaśceti pṛthak /
ete kṛṣṇadvaipāyanādayaṃścatustriṃśadṛṣayaḥ /
vedāścatvāra ityaṣṭātriṃśadekavedyantāḥ saptarṣibhiḥ /
kecidatharvāṅgirasa itihāsapurāṇāni sa4padevajanān sarvabhūtānītyeteṣāmapi vedagrahaṇena grahaṇamicchanti; kalpāntare tathā darśanāt
prācīnāvītāni kṛtvā dakṣiṇato vaiśampāyanāya paiṅgaye tittiraye ukhāyātreyāya padākārāya,kauṇḍinyāya vṛttikārāya,baudhāyanāya pravacanakārāya, āpastambāya sūtrakārāya, bharadvājāya sūtrakārāya, satyāṣāḍhāya hiraṇyakeśāya, ācāryebhya ūrdhvaretobhya, ekapatnībhyo vānaprasthebhyaḥ kalpayāmīti
tataḥ sarve prācīnāvītāni kṛtvā vaiśampāyanādibhyo dvādaśabhya āsānāni kalpayanta dakṣiṇato devānāmagastyasya ta /
tatra dakṣiṇāpravaṇadeśe dakṣiṇāgraiḥ pratyagapavarga(sagṛ.2-19-7) miti kalpāntaram
7tarpaṇīyānāṃ pitṝṇāmāsanaparikalpanam /
atha yathāsvaṃ pitṛbhyaḥ kalpayanti mātāmahebhyaśca pṛthak
yathāsvaṃ yasya ye pitaraḥ pitāmāhāḥ prapitāmahā mātāmahāśca māturye pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ sarvebhya ubhayebhyaḥkalpayantītyarthaḥ /
prācīnāvītāni kṛtvā dakṣiṇata iti cānuvartate /
tatra yathāsvaṃ pitrādīnāṃ nāmabhiḥ kalpanaṃ-rudraśarmaṇe viṣṇuśarmaṇa iti /
anye pitṛbhya ityeva kalpayanti /
kimartha tarhi yathāsvamiti?jīvapitṛkāṇāmihāpi piṇḍadānavadupāyaviśeṣapratītyarthaḥ
yajñopavītāni kṛtvā teṣveva deśeṣu tayaivānupūrvyā taireva nāmābhirdevānṛṣīṃśca tarpayanti vaiśampāyanaprabhṛtīṃstu mātuḥ prapitāmahaparyantān prācīnāvītinastarpayanti - amuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmyamuṃ tarpayāmīti
atha kalpāntare dṛṣṭo viśeṣaḥ-amuṣmai namo 'muṣmai nama iti gandhapuṣpadhūpadīpaiḥ, amuṣmai svāhāmuṣmai svāhetyannena, amuṃ tarpayāṇyamuṃ tarpayāmīti phalodakeneti(bhā.gṛ.3-11) (sa.gṛ.2-10-5,6,7)
abhipyante vānyonyam
āpnoteretadrūpam /
abhipyā prārthanā /
ihotsarjane karmaṇi śiṣyāṇāmupādhyāyasya ca snānādiṣu karmasu saha pravṛttiścoditā /
sarvatra vahuvacananirdeśāt-abhiṣekān kṛtvā'sanāni kalpayantīti /
tatrāyaṃ viśeṣo vaikalpika upadiśyate anyonyamabhipyante vā dvau dvau sambhūyānyo 'nyaṃ prārthayante vāsaḥ pravṛtyartha na sarve saheti /
adhītsanta iti pāṭhe ṛdhyateretadrīpam /
upasargavaśācca sa evārthaḥ /
ye tvadhiśabdāt paraṃ takāramevādhīyate na rarephamapi teṣāṃ dhāturma-gyārtha eva
8 teṣāṃ kramaśastarpaṇam / 9 pūrvavaddhyayanam /
yajñoparvātāni kṛtvā trīnādito 'nuvākānadhīyīran
adhyayanaprakāra upākaraṇena vyākhyātaḥ
kāṇḍādīn prathamottamau vā
ayamapi vikalpa upākaraṇe vyākhyātaḥ
10 jalasamīpe dūrvāropaṇam /
'kāṇḍāt kāṇḍāt prarohantī'ti dvābhyāmupodake dūrvā ropayanti
atha samūlaṃ dūrvāstambamāhṛtya tamudakasya samīpe ropayat /
yathā dūrvā prarohati tathā nikhananti 'kāṇḍāt kāṇḍāt prarohantī'ti dvābhyāmṛgbhyāmā /
tatra dūrvā ityekavacanaśravaṇāt eka eva mukhyo nikhanati tamitare 'nvārabheran /
anye pratipūruṣamucchanti
11 jalasya kṣobhaṇam, jalāduttīryā'jidhāvanam /
apaḥ pragāhyodadhiṃ kurvanti
athāpaḥ praviśya tatrodadhiṃ kurvanti /
udadhiḥ samudraḥ tamiva kṣobhayantītyarthaḥ
kathaṃ tadityāha--
sarvataḥ parivāryormimantaḥ kurvanti
bahubhiḥ parivārya sarvata ssannirudhya yathormayastatrotpadyante tathā kūrvantītyartaḥ /
evaṃ triḥ kurvanti
udgāhyā'tamitorājiṃ dhāvanti
udgāhya uttīrya ātamito- āśramajananāt ājiṃ dhāvanti /
prācīmudīcīṃ vā diśamabhidhāvanti /
tathāpavargaḥ
12 brāhmaṇabhojanam /
pratyetyābhidānādi saktubhirodaneneti brāhmaṇān bhojayitvā vācayati
pratyetya gṛhān praviśyetyarthaḥ /
īśiṣaḥ puṇyāhādyāḥ puṇyāhaṃ svastyṛdhyatāmiti vācayitveti
evaṃ pārāyaṇasamāptau ca kāṇḍādi dūrvāropaṇodadhidhāvanavarjam
yathāsmin vārṣike 'pyadhyāye samāpte utsargaścoditaḥ evameva pārāyaṇasamāptāvapi kartavyam /
tatra varjyāṇi-kāṇḍādanimadhyayanaṃ, dūrvāropaṇamudhikaraṇamājijhāvanaṃ ceti
pratyetya brāhmaṇabhojanādi karma pratipadyate
kāṇḍādigrahaṇāt pārāyaṇādhyayane yathākāṇḍamevādhyayanam, na tu sambhinnasya pāṭhasyeti kecit /
anye tu kāṇḍādigrahaṇasyopalakṣaṇatvāt sarvaprakārasyānuvākādhyayanasya pratiṣedhaḥ /
pārāyaṇe ca yathārucyadhyayanāmityāhuḥ
evamevādbhiraharahardevānṛṣīn pitṝṃśca tarpayet
adbhiriti vacanāt aharahastarpaṇamādbhireva /
tenotsargakarmaṇi pūrvoktānāṃ gandhādīnāmapi pravṛttiḥ /
aharahastarpaṇaṃ brahmajñānantaram, kalpāntare darśanāt
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0