આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 36

શ્રવણાપક્ષે શ્રવણસ્ય માસસ્ય પૂર્વપક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
ઓષધીષુ જાતાસુ પ્રવર્ષણાદ્રૂઢાસુ હસ્તેન નક્ષત્રેણ પૌર્ણમાસ્યાં વા શ્રાવણસ્ય કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
અધ્યાયસ્યોપાકરણં અધ્યાયોપાકર્મપ્રારમ્ભ ઇત્યર્થઃ ।
ઓષધીષુ જાતાસ્વિતિ વચનાદાજાતાસ્વોષધીષુ પ્રોષ્ઠપદ્યાં ભવતિ ।
તથા ચ કલ્પાન્તરં-શ્રાવણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં પ્રોષ્ઠપદ્યામાષાઢ્યાં વેતિ

2 કાણ્ડઋષ્યાદિભ્યો હોમઃ ।
અગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્તે ઽવારબ્ધેષુ કાણ્ડઋષિભ્યો જુહોતિ સદસસ્પતયે સાવિત્ર્યા ઋગ્વેદાય યજુર્વેદાય સામવેદાયાથર્વણવેદાયેતિ હુત્વા
ઉપહોમે વેદાહુતીનામુપરિષ્ટાત્સદસસ્પતિમિત્યેકે

ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.24:
એવમુપાકરણસ્ય કાલ ઉક્તઃ ।
અથ પ્રયોગઃ-અગ્નેરુપસમાધાનાદિ તન્ત્રં પ્રતિપદ્યતે ।
અગ્નિશ્ચ શ્રોત્રિયાગારાદ્વાહાર્યઃ, મન્થ્યો વા, ન ત્વૌપાસનો બહૂનામત્ર સહત્વાભાવાત્ ।
ભાર્યાયાશ્ચ સહત્વાભાવાત્ વચનમત્રપ્રયોગ? ।
વિદ્યાસંસ્કારા4થમિદં કર્મ વેદસંયુક્તમ્ ।
તત્રાજ્યભાગાન્તે ઽન્વારબ્ધેષુ શિષ્યેષુ પ્રધાનાહુતીર્જુહોતિ ।
કાણ્ડઋષિભ્યઃ પ્રજાપતિસ્સોમો ઽગ્નિર્વિશ્વદેવા બ્રહ્મા સ્વયંભૂ- ઇતિ પઞ્ચ કાણ્ડઋષયઃ ।
તત્ર પ્રજાપતયે સ્વાહેતિ હોમઃ ।
પ્રજાપતયે કાણ્ડઋષયે સ્વાહેત્યન્યે ।
ઽસદસસ્પતિમદ્ભુતઽમિત્યનેન સદસસ્પતયે જુહોતિ ।
ઽતત્સવિતુઽરિત્યેતયા સાવિત્ર્યે, કલ્પાન્તરે તથા દર્શનાત્ ।
ઋગ્વેદાય યજુર્વેદાય સામવેદાયાથર્વણવેદાયેતિ ચતસ્રો વેદાહુતયઃ
તત ઉપહોમાઃ ।
જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
એક આચાર્યા વેદાહુતીનામુપરિષ્ટાત્ સદસસ્પતિં હોતવ્યં મન્યન્તે

3 આદિતસ્ત્રયાણામનુવાકાનાં પ્રથમોત્તમયોર્વાધ્યયનમ્ ।
પરિષેચનાન્તં કૃત્વા ત્રીનનુવકાનાદિતો ઽધીયીરન્

તન્ત્રશેષં સમાપ્ય વેદસ્યા દિતઃ ત્રીનનુવાકાનધીયીરન્ ઽઇષે ત્વોર્જેત્વાઽઽઆપ ઉન્દન્તુઽઽઉદ્ધન્યાનંઽઽઅનુમત્યૈ પુરોડાશમષ્ટાકપાલં- નિર્વપતિ ધેનુર્દક્ષિણાઽ; ।
એતે પ્રાજાપત્યસૌમ્યાગ્નેયવૈશ્વદેવાનામાદિતશ્ચત્વારો ઽનુવાકાઃ ।
ઽસહ વૈ દેવાનાં ચાસુરાણાં ચેઽતિ સ્વયંભુવઃ ।
એતેષાં વા પઞ્ચાનાં અનુવાકાનાં અધ્યયનમ્

પ્રથમોત્તમાવનુવાકૌ વા

યદિ વા વેદસ્ય પ્રથમોત્તમૌ અનુવાકાવધીયીરન્ ઽઇષે ત્વાઽઽભૃગુર્વૈવારુણિઽરિતિ

ત્ર્યહમેકાહં વા ક્ષમ્યાધીયીરન્

યસ્મિન્નહન્ન્યુપાકરણં કૃતં તત આરણ્ય ત્ર્યહમેકાહં વા ક્ષમ્ય વિરમ્યાધીર્યીરન્ ।
ઉપાકૃતે ત્ર્યહમેકાહં વાનધ્યાય ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર કાણ્ડોપકરણે એકાહ- પારાયણોપાકરણે ત્ર્યહઃ ।
અધીયીરન્નિતિ વચનં ઉપાકૃત્યત્ર્યહાદૂર્ધ્વ નિયમેનાધ્યયનં યથા સ્યાદિતિ

યથોપાકરણમધ્યાયઃ

યેન પ્રકેરેણોપાકરણં કૃતં તથાધ્યયનં કર્તવ્યમ્ ।
યદિ સર્વેભ્યઃ કાણ્ડઋષિભ્યો હુત્વા વેદાદૌ ત્રયાણામનુવાકાનામારમ્ભઃ કૃતઃ પ્રથમોત્તમયોર્વા તથા સતિ યથાધ્યાયમધ્યયનં કર્તવ્યમ્ ।
યદિ તુ કાણ્ડાદીનાં સર્વેષામારમ્ભઃ તથા સતિ યથાકાણ્ડમધ્યેતવ્યમ્ ।
યસ્તુ કૃત્સ્નં વેદમરણ્યે ઽનુવાક્યાનિ પરિહાપ્ય પ્રાગુત્સર્જનાદધ્યેતું ન શક્નોતિ તસ્ય પૃથક્વામ્ડોપાકરણમ્ ।
તત્ર તસ્યૈવ કાણ્ડસ્યૈક ઋષિઃ સદસસ્પતિઃ સાવિત્રી વેદાહુતય ઉપહોમાઃ પરિષ્ચનાન્તે તસ્યૈવ કાણ્ડસ્યાનુવાકં એકાહમનધ્યાયઃ તસ્યૈવ કાણ્ડસ્યાધ્યયનમ્ ॥
4 ઉત્સર્ગકાલઃ ।
તૈષીપક્ષસ્ય રોહિણ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વોત્સર્ગઃ

એવમુપાકૃત્યાનધ્યાયવર્જ વેદં કાણ્ડં વારણ્યે ઽનુવાક્યાનિ પરિહાપ્યાધીયાનસ્ય રોહિણ્યામુત્સર્ગઃ કર્તવ્યઃ ।
પૌર્ણમાસ્યાં વા તૈષીપક્ષસ્યૈવ ।
તત્રાસ્મિન્કર્મણિ હોમો ઽપિ ભવતિ ।
કથં ભવતિ ?ઉપાકરણવત્ સમાનવિધાનાદુપાકરણવદ્ગૃહે હુત્વૈવ ક્ષમ્યમાણં કર્મ પ્રતિપદ્યતે ।
હિરણ્યકેશિનાં તુ તર્પણાદૂર્ધ્વ ઉદકાન્તે હોમઃ

5 તત્ર તર્પણીયેભ્ય ઋષિભ્ય આસનપરિકલ્પનમ્ ।
પ્રાચીમુદીચીં વા સગણો દિશમુપનિષ્ક્રમ્ય યત્રાપઃ પુરસ્તાત્ સુખાઃ સુખાવગાહા અવકિન્યઃ શઙ્ખિન્યઃ તાસામન્તં ગત્વાભિષેકાન્ કૃત્વા સુરભિમત્યાબ્લિઙ્ગાભિર્વારુણીભિર્હિરણ્યવર્ણાભિઃ પાવમાનીભિરિતિ માર્જયિત્વાન્તર્જલગતો ઽઘમર્ષણેન ત્રીન્ પ્રાણાયામાન્ ધારાયિત્વોત્તીર્યાઽચમ્યોપોત્થાય દર્ભાનન્યોન્યસ્મૈ સમ્પ્રદાય શુચૌ દેશે પ્રાક્કૂલૈર્દર્ભૈરાસનાનિ કલ્પયન્તિ

સગણ સશિષ્યઃ યત્રાપઃ પુરસ્તદિતિ યત્ર દેશે પૂર્વસ્યાં દિશિ અપઃપશ્યતીત્યર્થઃ ।
સુખાઃ સુખસ્પર્શાઃ ।
સુખાવગાહાઃ સુતીર્થાઃ
યાસ્વવકા ભવન્તિ તાઃ અવકિન્યઃ તથા શંખિન્યઃ તાસામન્તં સમીપં ગત્વા બિષેકાન્ કુંભૈઃ કૃત્વા તતઃ સુરભિમત્યા દધિક્રાવમ્ણ ઇત્યે તયાબ્લિઙ્ગાભિઃ ઽઆપોહિ ષ્ઠા મયો ભુવઽઇતિ તિસૃભિઃ વારુણીભિઃ અવતે હેડ ઉદુત્તમમિમં મે વરુણ તત્વાયીમીત્યેતાભિઃ
હિરણ્યવર્ણીયાભિઃ ઽ હિરણ્યવર્ણાશ્શુચયઃ પાવકાઽ ઇતિ ચતસૃભિઃ પાવમાનીભિઃ પવમાનઃ સુવર્જન, ઇત્યેતેનાનુવાકેન માર્જયિત્વા
અભ્યુક્ષ્ય પ્રતિમ્ત્રં ક્રિયાભ્યાવૃત્તિઃ પ્રતિપાદમિત્યન્યે ।
તતો ઽન્તર્જલગતઃ જલસ્યાન્તર્નિમગ્નો ઽઘમર્ષણેન તૃચેન ઽઋતં ચ સત્યં ચેઽત્યઘમર્ષણદૃષ્ટેન ત્રીન્ પ્રાણાયામાન્ ધારયતિ ।
સર્વત્ર સગણ ઇત્યેવ ।
અપ્સુ નિમડ્યૈતમનુવાકં સકૃજ્જપતિ સ એકઃ પ્રાણાયામઃ ।
એવં ત્રિર્ધારયિત્વોત્તીર્ય ગૃહ્યાન્તરદર્શનાત્ પ્રક્ષાલિતોપદાતાન્યાક્લિષ્ટાનિ વાસાંસિ પરિધાયાચમ્યોત્થાય દ્વૌ સંભૂય દર્ભાનન્યોન્યસ્મૈ સંપ્રદાય તતઃ શુચૌ દેશે ઉદકાન્ત એવ સ્થણ્ડિલાનિ પૃથક્કૃત્વા દર્ભૈઃ પ્રાગગ્રૈઃ આસનાનિ કલ્પયન્તિ

કેભ્યઃ?દેવેભ્યઃ પિતૃભ્યઃ ઋષિભ્યશ્ચ ।
બ્રહ્મણે પ્રજાપતયે બૃહસ્પતયે ઽગ્નયે વાયવે સૂર્યાય ચન્દ્રમસે નક્ષત્રેભ્યઃ ઋતુભ્યસ્સંવત્સરાય ઇન્દ્રાય રાજ્ઞે સોમાય રાજ્ઞે યમાય રાજ્ઞે વૈશ્રવણાય રાજ્ઞે વસુભ્યો રુદ્રેભ્ય આદિત્યેભ્યો વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યસ્સાધ્યેભ્યો મરુદ્ભ્ય ઋભુભ્યો ભૃગુભ્યો ઽઙ્ગિરોભ્ય ઇતિ દેવગણાનામ્

દેવગણ ઇતિ દેવાનાં ચ તદ્ગણાનાં ચેત્યર્થઃ ।
અત્ર બ્રહ્માદિ દશ દેવતાઃ ।
ઇન્દ્રાદયઃ પઞ્ચ રાજાનઃ ।
વસ્વાદયઃ દશ દેવગણાઃ ।
સર્વાન્તે કલ્પયન્તીતિ વચનાત્ સર્વત્ર કલ્પયામીત્યસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
બ્રહ્મણે કલ્પયામિ પ્રજાપતયે કલ્પયામીતિ ।
એતાનિ પઞ્ચવિંશતિરાસનાન્યુદગપવર્ગાણિ ।
તર્પણં ચૈષાં દેવેન તીર્થેન ભવતિ

6 તર્પયિતવ્યાઃ દેવગણાઃ ઋષિગણાશ્ચ ।
અથર્ષયઃ -- વિશ્વામિત્રો જમદગ્નિર્ભરદ્વાજો ગૌતમો ઽત્રિર્વસિષ્ઠઃ કશ્યપ ઇત્યેતે સપ્તર્ષયઃ, સપ્તર્ષિભ્યઃ કલ્પયિત્વા દક્ષિણતો ઽગસ્ત્યાય કલ્પયન્તિ

દેવાનામુત્તરતઃ સપ્તર્ષીણામાસનાનિ, દક્ષિણતો ઽગસ્ત્યાય, કશ્યપાદૂર્ધ્વમરુન્ધત્યાઃ, ગૃહ્યાન્તરદર્શનાત્

તતો યાવદેકવૈદ્યન્તૈઃ કલ્પયન્તિ

તતઃ અનન્તરં યાવન્તઃ એકવેદ્યન્તા સમાનવેદ્યન્તાઃ?સપ્તર્ષિભિઃ, તેભ્યઃ કલ્પયન્તિ ।
કે પુનસ્તે?કૃષ્ણદ્વૈપાયનાદય ઋષયઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-કૃષ્ણદ્વૈપાયનાય જીતૂકર્ણ્યાય તરુક્ષાય તૃણીબિન્દવે સોમશુષ્મિણે સોમશુષ્કાય વર્મિણે સનદ્વાજાય બૃહદુક્થાય વામદેવાય વાચરત્નાય હરિતયજ્વનઃ ઉદમયાય ગૌતમાય ઋણઞ્જયાય કૃત્જયાય બભ્રવે ત્ર્યરુણાય ત્રિધાતવે ત્રિવર્ષાય શિબિન્તાય પરાશરાય વસિષ્ટાયેન્દ્રાય મૃત્યવે કર્ત્રે ત્વષ્ટ્રે ધાત્રે સવિત્રે ભૃતશ્રવસે સાવિત્ર્યૈ વેદેભ્યશ્ચેતિ પૃથક્ ।
એતે કૃષ્ણદ્વૈપાયનાદયંશ્ચતુસ્ત્રિંશદૃષયઃ ।
વેદાશ્ચત્વાર ઇત્યષ્ટાત્રિંશદેકવેદ્યન્તાઃ સપ્તર્ષિભિઃ ।
કેચિદથર્વાઙ્ગિરસ ઇતિહાસપુરાણાનિ સ4પદેવજનાન્ સર્વભૂતાનીત્યેતેષામપિ વેદગ્રહણેન ગ્રહણમિચ્છન્તિ; કલ્પાન્તરે તથા દર્શનાત્

પ્રાચીનાવીતાનિ કૃત્વા દક્ષિણતો વૈશમ્પાયનાય પૈઙ્ગયે તિત્તિરયે ઉખાયાત્રેયાય પદાકારાય,કૌણ્ડિન્યાય વૃત્તિકારાય,બૌધાયનાય પ્રવચનકારાય, આપસ્તમ્બાય સૂત્રકારાય, ભરદ્વાજાય સૂત્રકારાય, સત્યાષાઢાય હિરણ્યકેશાય, આચાર્યેભ્ય ઊર્ધ્વરેતોભ્ય, એકપત્નીભ્યો વાનપ્રસ્થેભ્યઃ કલ્પયામીતિ

તતઃ સર્વે પ્રાચીનાવીતાનિ કૃત્વા વૈશમ્પાયનાદિભ્યો દ્વાદશભ્ય આસાનાનિ કલ્પયન્ત દક્ષિણતો દેવાનામગસ્ત્યસ્ય ત ।
તત્ર દક્ષિણાપ્રવણદેશે દક્ષિણાગ્રૈઃ પ્રત્યગપવર્ગ(સગૃ.2-19-7) મિતિ કલ્પાન્તરમ્

7તર્પણીયાનાં પિતૄણામાસનપરિકલ્પનમ્ ।
અથ યથાસ્વં પિતૃભ્યઃ કલ્પયન્તિ માતામહેભ્યશ્ચ પૃથક્

યથાસ્વં યસ્ય યે પિતરઃ પિતામાહાઃ પ્રપિતામહા માતામહાશ્ચ માતુર્યે પિતૃપિતામહપ્રપિતામહાઃ સર્વેભ્ય ઉભયેભ્યઃકલ્પયન્તીત્યર્થઃ ।
પ્રાચીનાવીતાનિ કૃત્વા દક્ષિણત ઇતિ ચાનુવર્તતે ।
તત્ર યથાસ્વં પિત્રાદીનાં નામભિઃ કલ્પનં-રુદ્રશર્મણે વિષ્ણુશર્મણ ઇતિ ।
અન્યે પિતૃભ્ય ઇત્યેવ કલ્પયન્તિ ।
કિમર્થ તર્હિ યથાસ્વમિતિ?જીવપિતૃકાણામિહાપિ પિણ્ડદાનવદુપાયવિશેષપ્રતીત્યર્થઃ

યજ્ઞોપવીતાનિ કૃત્વા તેષ્વેવ દેશેષુ તયૈવાનુપૂર્વ્યા તૈરેવ નામાભિર્દેવાનૃષીંશ્ચ તર્પયન્તિ વૈશમ્પાયનપ્રભૃતીંસ્તુ માતુઃ પ્રપિતામહપર્યન્તાન્ પ્રાચીનાવીતિનસ્તર્પયન્તિ - અમું તર્પયામ્યમું તર્પયામ્યમું તર્પયામીતિ

અથ કલ્પાન્તરે દૃષ્ટો વિશેષઃ-અમુષ્મૈ નમો ઽમુષ્મૈ નમ ઇતિ ગન્ધપુષ્પધૂપદીપૈઃ, અમુષ્મૈ સ્વાહામુષ્મૈ સ્વાહેત્યન્નેન, અમું તર્પયાણ્યમું તર્પયામીતિ ફલોદકેનેતિ(ભા.ગૃ.3-11) (સ.ગૃ.2-10-5,6,7)

અભિપ્યન્તે વાન્યોન્યમ્

આપ્નોતેરેતદ્રૂપમ્ ।
અભિપ્યા પ્રાર્થના ।
ઇહોત્સર્જને કર્મણિ શિષ્યાણામુપાધ્યાયસ્ય ચ સ્નાનાદિષુ કર્મસુ સહ પ્રવૃત્તિશ્ચોદિતા ।
સર્વત્ર વહુવચનનિર્દેશાત્-અભિષેકાન્ કૃત્વાઽસનાનિ કલ્પયન્તીતિ ।
તત્રાયં વિશેષો વૈકલ્પિક ઉપદિશ્યતે અન્યોન્યમભિપ્યન્તે વા દ્વૌ દ્વૌ સમ્ભૂયાન્યો ઽન્યં પ્રાર્થયન્તે વાસઃ પ્રવૃત્યર્થ ન સર્વે સહેતિ ।
અધીત્સન્ત ઇતિ પાઠે ઋધ્યતેરેતદ્રીપમ્ ।
ઉપસર્ગવશાચ્ચ સ એવાર્થઃ ।
યે ત્વધિશબ્દાત્ પરં તકારમેવાધીયતે ન રરેફમપિ તેષાં ધાતુર્મ-ગ્યાર્થ એવ

8 તેષાં ક્રમશસ્તર્પણમ્ । 9 પૂર્વવદ્ધ્યયનમ્ ।
યજ્ઞોપર્વાતાનિ કૃત્વા ત્રીનાદિતો ઽનુવાકાનધીયીરન્

અધ્યયનપ્રકાર ઉપાકરણેન વ્યાખ્યાતઃ

કાણ્ડાદીન્ પ્રથમોત્તમૌ વા

અયમપિ વિકલ્પ ઉપાકરણે વ્યાખ્યાતઃ

10 જલસમીપે દૂર્વારોપણમ્ ।
ઽકાણ્ડાત્ કાણ્ડાત્ પ્રરોહન્તીઽતિ દ્વાભ્યામુપોદકે દૂર્વા રોપયન્તિ

અથ સમૂલં દૂર્વાસ્તમ્બમાહૃત્ય તમુદકસ્ય સમીપે રોપયત્ ।
યથા દૂર્વા પ્રરોહતિ તથા નિખનન્તિ ઽકાણ્ડાત્ કાણ્ડાત્ પ્રરોહન્તીઽતિ દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યામા ।
તત્ર દૂર્વા ઇત્યેકવચનશ્રવણાત્ એક એવ મુખ્યો નિખનતિ તમિતરે ઽન્વારભેરન્ ।
અન્યે પ્રતિપૂરુષમુચ્છન્તિ

11 જલસ્ય ક્ષોભણમ્, જલાદુત્તીર્યાઽજિધાવનમ્ ।
અપઃ પ્રગાહ્યોદધિં કુર્વન્તિ

અથાપઃ પ્રવિશ્ય તત્રોદધિં કુર્વન્તિ ।
ઉદધિઃ સમુદ્રઃ તમિવ ક્ષોભયન્તીત્યર્થઃ

કથં તદિત્યાહ--
સર્વતઃ પરિવાર્યોર્મિમન્તઃ કુર્વન્તિ

બહુભિઃ પરિવાર્ય સર્વત સ્સન્નિરુધ્ય યથોર્મયસ્તત્રોત્પદ્યન્તે તથા કૂર્વન્તીત્યર્તઃ ।
એવં ત્રિઃ કુર્વન્તિ

ઉદ્ગાહ્યાઽતમિતોરાજિં ધાવન્તિ

ઉદ્ગાહ્ય ઉત્તીર્ય આતમિતો- આશ્રમજનનાત્ આજિં ધાવન્તિ ।
પ્રાચીમુદીચીં વા દિશમભિધાવન્તિ ।
તથાપવર્ગઃ

12 બ્રાહ્મણભોજનમ્ ।
પ્રત્યેત્યાભિદાનાદિ સક્તુભિરોદનેનેતિ બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વા વાચયતિ

પ્રત્યેત્ય ગૃહાન્ પ્રવિશ્યેત્યર્થઃ ।
ઈશિષઃ પુણ્યાહાદ્યાઃ પુણ્યાહં સ્વસ્ત્યૃધ્યતામિતિ વાચયિત્વેતિ

એવં પારાયણસમાપ્તૌ ચ કાણ્ડાદિ દૂર્વારોપણોદધિધાવનવર્જમ્

યથાસ્મિન્ વાર્ષિકે ઽપ્યધ્યાયે સમાપ્તે ઉત્સર્ગશ્ચોદિતઃ એવમેવ પારાયણસમાપ્તાવપિ કર્તવ્યમ્ ।
તત્ર વર્જ્યાણિ-કાણ્ડાદનિમધ્યયનં, દૂર્વારોપણમુધિકરણમાજિઝાવનં ચેતિ

પ્રત્યેત્ય બ્રાહ્મણભોજનાદિ કર્મ પ્રતિપદ્યતે

કાણ્ડાદિગ્રહણાત્ પારાયણાધ્યયને યથાકાણ્ડમેવાધ્યયનમ્, ન તુ સમ્ભિન્નસ્ય પાઠસ્યેતિ કેચિત્ ।
અન્યે તુ કાણ્ડાદિગ્રહણસ્યોપલક્ષણત્વાત્ સર્વપ્રકારસ્યાનુવાકાધ્યયનસ્ય પ્રતિષેધઃ ।
પારાયણે ચ યથારુચ્યધ્યયનામિત્યાહુઃ

એવમેવાદ્ભિરહરહર્દેવાનૃષીન્ પિતૄંશ્ચ તર્પયેત્

અદ્ભિરિતિ વચનાત્ અહરહસ્તર્પણમાદ્ભિરેવ ।
તેનોત્સર્ગકર્મણિ પૂર્વોક્તાનાં ગન્ધાદીનામપિ પ્રવૃત્તિઃ ।
અહરહસ્તર્પણં બ્રહ્મજ્ઞાનન્તરમ્, કલ્પાન્તરે દર્શનાત્