Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 33

33.2

ĀpGs-Tāt_11.2:
praṣṭaṃ praśna ityarthaḥ /
rūpaṃ tu chāndasam /
'ko nāmāsī'tyādiṣu praśnaprativacanārtheṣu caturṣu mantreṣu praṣṭaṃ parasyācāryasya, prativacanaṃ tu kumārasya /
tataścaivaṃ prayogaḥ -'ko nāmāsi?ityācāryaḥ pṛcchati /
viṣṇuśarmā nāmāsi'iti kumāraḥ pratibrūyāt /
tathā
'kasya brahmacāryasi viṣṇuśarman?'ityācāryaḥ /
'prāṇasya brahmacāryasmi'iti kumāraḥ

33.3

śeṣaṃ paro japati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.3:
pṛṣṭaprativacanādūrdhva anuvākasya yaśśeṣaḥ taṃ 'eṣa te dva sūrye'tyādikaṃ para ācāryo japati

33.3

ĀpGs-Tāt_11.3:
śeṣamanuvākaśeṣaikadeśaṃ 'viṣṇuśarmaiṣa te deva'ityādi 'anusañcara viṣṇuśarman'ityevamantamācāryo japati /
'adhvanāmadhva pate'ityasya pratyagāśiṣo vācanavidhānāt

33.4

9 pratyagāśiṣāṃ mantrāṇāṃ kumāreṇa vācanam /
pratyagāśiṣaṃ cainaṃ vācayati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.4:
tatraiva śeṣe yā pratyagāśīḥ 'adhvanāmadhvapata''ityevamādyā'tāmenaṃ kumāraṃvācayati

33.4

ĀpGs-Tāt_11.4:
ātmagāmyāśīḥphalaṃ yasmin mantre sa pratyagāśīḥ /
jātyabhiprāyamekavacanam /
adhvanāmityārabhya ā upanayanasamāpterye pratyagāśiṣo mantrāḥ 'yoge'ityādayaḥ, tān sarvān kumāraṃ vācayati

33.5

10 upanayanapradhānahomāḥ jayādayaśca /
uktamājyabhāgāntam // Ā
atrainamuttarā āhutīrhaavayitvā jayādi pratipadyate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.6:
ājyabhāgāntaṃ tantraṃ prāgevoktam /
atredānīmenaṃ kumāraṃ uttarā ekādaśa pradhānāhutī rhaavayati 'yoge yoge'ityevamādyāḥ /
uttarairmantraiḥ kumāro juhoti /
tamācāryaḥ prayuṅke mantravācanena /
dvitīyacaturthayorapi mantrayoḥ kumāra eva vaktā, devatābhidhānārtatvāt /
apara āha-liṅgavirodhādācāryo vaktā kumārastu hoteti /
pradhānahomeṣu hāvayitveti vacanāt upahomeṣvācārya eva kartā

33.5

ĀpGs-Tāt_11.6:
idamanuvādamātraṃ mā bhūditi sādhyāhāraṃ vyākhyāyate /
na kevalamadhvanāmityārabhya pratyagāśiṣo mantrān vācayati /
ājyabhā gāntamuktvā ye paścāt pratyagāśiṣo mantrāḥ mekhalāparivyayaṇādiṣūktāḥ 'iyaṃ duruktāt'ityādyāstānapi svayamuktavā vācayati /
uktamiti jātyabhiprāyam /
idaṃ tviha vaktavyam yāsu mekhalāparivyayaṇādiṣu kumārapradhānāsu saṃskārakriyāsu ye pratyagāśiṣo mantrāḥ, taccodakairākhyātaiḥ karaṇatvena coditāḥ kriyāḥ tairmantraiḥ kṛtvā paścādvācayati /
svataḥ karaṇamantrāṇāṃ kriyāguṇabhūtaiḥ kartabhirevoccaryatvāt /
kumārasya cātra saṃskāryatvena prādhānyāt /
yatra punarhomādiṣu guṇabhāva eva, na saṃskāryatvaṃ, tatra tān pratyagāśiṣo vācayatyeva /
kecit--parivyayaṇādiṣvapi kumārasyaiva mantraḥ, parastu vācayatyeveti

33.6

atra asmin krame, na tu 'yathopadeśaṃ pradhānāhutīḥ'iti sāmānyavacanādājyabhāgānantarameva /
enaṃ kumāram /
uttarāḥ 'yoge yoge'; ityekādarśacaḥ pratyagāśiṣo vācayan haste gṛhītvā pratimantraṃ hāvayati /
tatra dvitīyacaturthau 'imamagna āyuṣe''agniṣṭa āyuḥ pratarām'iti liṅgavirodhāt 'āyurdā deva jarasam'itivat svayameva brūyāt, nainaṃ vācayati /
kecit---etayorapi dvatābhidhānārthatvāt kumārasyaivoccāraṇamiti /
tato 'jayābhyātānān rāṣṭrabhṛta'iti sāmānyavidhiprasiddhamevācāryo jayadi pratipadyate /
tataśca agnirbhūtānāmadhiparissamāvatu'ityādīnāṃ pratyagāśiṣāmapi vācanaṃ na bhavati /
naiva ca hāvanam

33.6

11 upanetuḥ kūrca upaveśaḥ /
pariṣecanāntaṃ kṛtvāpareṇāgnimudagagraṃ kūrca nidhāya tasminnuttareṇa yajuṣopanetopaviśati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.7:
uttareṇa yajuṣā rāṣṭrabhṛdasītyena /
pariṣecanāntavacanamānantaryārtham /
kecit sāvitraṃ nāma vratamasmin kāla upākurvanti kecit trirātrānte sāvitrīmanubruvate /
tadubhayamapyaniṣṭamācāryasya /
nidhāyeti vacanādācārya eva nidhāne kartā, na māṇavakaḥ /
adhikārādeva siddhe upaneteti vacanamuttarārtham /
purastāt pratyaṅṅāsīna ityatra upanetuḥ purastāt yathā syāt agneḥ pirastāt mā bhūt iti /
tathā dakṣiṇena pāṇinā dakṣiṇaṃ pādamityatropanetuḥ pādo na māṇavakasya

33.7

ĀpGs-Tāt_11.7:
kūrca darbhamayāmāsanam /
uttareṇa yajuṣā 'rāṣṭrabhṛdasi'ityanena /
upanetā ācāryaḥ /
śeṣaṃ vyaktam

33.7

12 gāyatryupadeśārtha kumāreṇācāryaprārthanam /
purastāt pratyaṅṅāsīnaḥ kumāro dakṣiṇena pāṇinā dakṣiṇaṃ pādamanvārabhyāha 'sāvitrīṃ bho anubrūhi'iti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.8:
darbheṣvāsīna iti gṛhmāntare /
dakṣiṇeneti vacanamubhābhyāmevobhāvityayaṃ pakṣo 'tra mā bhūditi /
tena sakuṣṭhikamupasaṃgṛhṇīyā dityayaṃ viśeṣaḥ pravartate

33.8

ĀpGs-Tāt_11.8:
upanetuḥ purastāt prayaṅmukhaḥ āsīnaḥ kumāro dakṣiṇena pāṇinā upaneturdakṣiṇaṃ pādaṃ anvārabhya upasaṃgṛhya ' sāvitrīṃ bho /
anubrūhi' iti prārthayate

33.8

13 gāyatryupadeśaḥ
tasmā anvāha 'tatsavitu'riti // Ā
pacchorr'dhacaśastatassarvām // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.10:
tasmā iti vacanāt kumārasya grahaṇārthamanuvacanam /
tena triṣvapi vacaneṣu kumārasyānugrahaṇaṃ bhavati /
anuśabdo 'nugraha- dyotanārthaḥ /
anugraheṇāha anvāheti /
tena yadyasamarthaḥ kumāraḥ tāvat vaktuṃ tato yathāśakti vācayati /
svayaṃ vidhivat pūrvamuktvā prathamaṃ pacchaḥ pādepāde 'vasānam /
dvitīyamarrdhacaśaḥ, tatassarvāmanvāheti /
uttaramiti vaktavyaṃ tatsavituriti nirdeśaḥ sāvitrīpradeśoṣu sāvitryā samitsahasramādadhyā(āpa.dha.1-27-1)dityādiṣu asyā eva grahaṇaṃ yathā syāt /
yasyāḥ kasyāścit savitṛdevatyāyā mā bhūdityevamartham /
tata iti vacanādetāvadevāsminnahanyanuvacanam /
etairvacanairagrahaṇe kālāntare 'dhyāpanam

33.9

ĀpGs-Tāt_11.10:
tasmai kumārāya grahaṇārtha 'tatsaviturvareṇyam'ityetāmṛcamācāryo 'nvāha /
tatraca savitṛdevatyāmṛcamanubrūhītyaviśeṣeṇa prārthanā yāṃ kṛtāyāmapi yoyaṃ 'tatsaviturityanvāha'iti niyamaḥ sa jñāpayati-dhenupaṅkajādiśabdavat sāvitrīśabdasya yaugikasyāpi 'tatsaviturvareṇyam'; ityasyāmeva prayogo niyataḥ, na tu 'āsatyena rajasā'ityādiṣvapīti /
tataśca dharmaśāstre 'sāvitrīṃ prāṇāyāmaśaḥ'(āpa.gha.1-26-15) sāvitryā samitsahasramādadhyāt'(āpa.dha.1-27-1) ityādiṣvasyā evarcassampratyayo nānyasyā apīti

33.10

khathamanvāha? ityatrāha--
pacchaḥ pāde pāde avasāya /
arrdhacaśaḥ arrdhace avasāya /
tataḥ sarvā samastāṃ anavasānāmityarthaḥ /
atra ca sarvānuvacanasyādṛṣṭārthatvāt, grahītumasamarthasyāmi kumārasya sarvā nigadyate

33.9

atha tasminnevānuvacane viśeṣamāha-
vyāhṛtīrvihṛtāḥ pādādiṣvanteṣu vā tathārrdhacayoruttamāṃ kṛtsnāyām // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.11:
tatrāvānuvacane viśeṣaḥ prathame vacane pādānāṃ trayāṇāṃ ādiṣvanteṣu vā tistro vyāhṛtayaḥ krameṇa vaktavyāḥ

33.11

dvitīya vacane arrdhacayorāditaḥ antato vā dve vyāhṛtī krameṇa vaktavye /
tata uttamā śiṣyate suvariti /
tā muttamāṃ kṛtsanāyāṃ vacane 'nubrūyāditi /
tatra prayogaḥ -praṇavo 'gre vaktavyaḥ /
"oṃkāraḥ svagīdvāram, tasmāt brahmādhyeṣyamāṇaḥ'(āpa-dha-1-13-6) iti vacanāt /
oṃbhūḥ tatsaviturvareṇyam /
oṃbhuvaḥ bhargo devasya dhīmahi /
oṃsuvaḥ dhiyo yo naḥ pracodayāt /
oṃbhūḥ tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi /
oṃbhuvaḥ dhiyo yo naḥ pracodayāt /
oṃsivaḥ tatsaviturveṇyaṃ bhargo devasya dhāmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt //
ĀpGs-Tāt_11.11:
vihṛtāḥ vyāhṛtīḥ triṣvapi pādādiṣvekaikāmanvāha /
athavā pādānāmanteṣu /
tathārrdhace 'vasāya prayoge 'pi pratyarrdhacamādāvante vaivaikāmanvāha /
aviśiṣṭāṃ tūttamāṃ vyāhṛtiṃ kṛtsnāyā mādāvantevā /
kṛtsnāyāmiti ṣaṣṭhyārthapāṭhaḥ /
prayogastu-prathamaṃ praṇavamanvāha;omiti brāhmaṇaḥ pravakṣyannāha (tai.u-1-8) iti śruteḥ, 'oṃkārassvargadvāraṃ tasmādbrahmādhyeṣyamāṇa etadādi pratipadyeta'(1.136) iti dharmaśāstravacanācca /
oṃ bhūḥ tatsaviturvareṇyam /
oṃ bhūḥ bhargo devasya dhīmahi /
oṃsuvaḥ dhiyo yo naḥ pracodayāt //
oṃbhuvaḥ tatsavidurvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi /
oṃbhuvaḥ dhiyo yo naḥ pracodayāt //
oṃsuvaḥ tatsaviturvareṇyaṃ bhargodevasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt '; /
anteṣu veti pakṣe prayogaḥ-'oṃ tatsaviturvareṇyaṃ bhūḥ /
oṃ bhargo devasya dhīmahi bhuvaḥ /
oṃ dhiyo yo naḥ pracodayāt suvaḥ //
oṃ tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi bhūḥ /
oṃdhiyo yo naḥ pracodayāt bhuvaḥ //
oṃtatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt suvaḥ 'iti

33.11

kumāra uttareṇa mantreṇottaramoṣṭhamupaspṛśate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.12:
atha tatraivāsīnaḥ kumāraḥ uttareṇa mantreṇa 'vṛdhamasau sobhye'tyanena svaya muttaramoṣṭhamupaspṛśate /
apa upaspṛśati /
oṣṭhayo rdvitvāt uttaramiti viśeṣaṇam /
mantragrahaṇamuttaraśabdasya digvācitāśaṅkā mā bhūdityevamartham /
mantre asāvityanena prāṇo 'bhidhīyate nācāryo nāpi māṇavakaḥ /
tena nāmanirdeśo na karttavyaḥ

33.12

ĀpGs-Tāt_11.12:
ācāryavācitena 'avṛdhamasau saumya'ityanena mantreṇa kumāraḥ svīyattamoṣṭha mupaspṛśati /
chāndasamātmanepadam /
asāvi- tyatra ca nāsti nāmagrahaṇam, prāṇābhidhānatvāt /
'śyāvāntaparyantāvoṣṭhāvupaspṛśyācāmet '(āpa.dha.1-16-10.) iti vacanāt
ācamanaṃ tu kartavyam

33.12

karṇāvuttareṇa // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.13:
uttareṇa mantreṇa"brahmaṇa āṇī stha"ityanena /
sakṛnmantraḥ /
karṇāviti dvivacanayogāt krameṇopasparśanam

33.13

ĀpGs-Tāt_11.13:
sa eva yugapaddhastadvayena svīyau karṇau spṛśati /
uttareṇa 'brahmaṇa āṇī sthaḥ'iti dvivacanaliṅgena

33.13

14 daṇḍagrahaṇam /
daṇḍamuttareṇā'datte // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.14:
uttareṇa mantreṇa 'suśravassuśravasa'mityanena

33.14

ĀpGs-Tāt_11.14:
uttareṇa 'suśravaḥ'ityanena

33.14

atha varṇakrameṇa tribhissūtrairdaṇḍānāṃ guṇavidhimāha--
15 varṇaviśeṣapuraskāreṇa daṇḍaviśeṣavidhānam /
pālāśo daṇḍo brāhmaṇasya naiyyagrodhasskandhajo 'vāṅgro rājanyasya bādara audumbaro vā vaiśyasya // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.15:
rājanyavaiśyayoḥ viśeṣavidhānādeva siddhe brāhmaṇagrahaṇaṃ ayamapi vidhirrvaṇasaṃyuktau yathā syāditi /
tena 'vārkṣo daṇḍa'ityayaṃ vikalpo brāhmaṇasyāpi bhavati /
itarathā rājanyavaiśyayoreva syāt tayoreva varṇasaṃyuktaṃ vidhānamiti kṛtvā

33.15

nyagrodhasya vikāro naiyyagrodhaḥ /
skandhe jātaḥ skandhajaḥ /
avācīnāgraḥ avāṅagraḥ /
ṅkārapāṭhaśchāndasaḥ

33.16

badaryā vikāro bādaraḥ vṛkṣaprakaramāt udumbaro vṛkṣaḥ, na tāmram

33.15

ĀpGs-Tāt_11.15:
pālāśaḥ palāśavṛkṣasya vikāraḥ /
evamuttareṣvapi vigrahaḥ /
skandhe jātaḥ skandhajaḥ /
avāṅgraḥ avācīnamagraṃ yasya daṇḍasya

33.17

vārkṣo daṇḍa ityavarṇasaṃyogenaika upadiśanti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.16:
vṛkṣasya vikāro vārkṣaḥ /
yajñiyasya vṛkṣasya iti kalpāntare /
pūrvo vidhirrvaṇasaṃyuktaḥ, ayaṃ tu sarvasādhāraṇo na kenacit
varṇaviśeṣeṇa saṃyujyate /
atra ca sāmayācārika eva daṇḍavidhissarvacaraṇārthaḥ sannihānūdyate naiyyagrodhādiṣu mantraprāpaṇārtham /
anyathā pālāśasyaiva mantreṇādānaṃ syāt tūṣṇīmanyeṣām /
'suśravaḥ'ityasya pālāśābhidhānatvāt /
"devā vai brahmannavadanta tat parṇa upāśṛṇot suśravā vai nāmeti"(tai.saṃ.35-7) vārkṣo daṇḍa itvetāvataiva siddhe avarṇasaṃyogeneti vacane kalpāntarayorasaṃbhedadarśanārtham-yadi varṇasaṃyuktaḥ kalpaḥ prakrāntaḥ sa evāsamāvartanāt kartavya iti

33.16

ĀpGs-Tāt_11.16:
vārkṣaḥ vṛkṣasya mājñiyasya vikāraḥ, na tu veṇuvetrādeḥ /
avarṇasaṃyogena sarvavarṇānāmaviśeṣeṇetyoka upadiśanti /
atra yadyapi 'tat parṇa upāśrṛṇotsuśravā vai nāma'(tai.saṃ.3-5-7) ityarthavādena mantrasthasuśravaśśabdasya pālāśābhidhānaliṅgatvāt anena mantreṇa naiyyagrodhādidaṇḍānāmapyupādane liṅgavirodhaḥ tathāpi 'daṇḍamuttareṇādatte'iti śrutiprābalyāt liṅgaṃ bādhitvānenaiva sarvadaṇḍānāmupādānam /
dharmaśāstre 'pālāso daṇḍo brāhmaṇasya'(āpa.dha.1.2.38)ityādi punarvidhānaṃ ca 'traividyakaṃ brahmacarya caret'; (āpa.dha.1.1.28) ityupanayanakālātipattiprāyaścittānuṣṭhāne 'pi tattadvarṇena tattaddaṇḍadhāraṇārtham /
kecit -tatraiva sarvacaraṇārtha vihitānāṃ daṇḍānāṃ gṛhye 'nuvādaḥ sarveṣāmupādāne 'pi śrutyaitanmantravidhānārtha iti

33.18

16 smṛtavācanādi, ādityopasthānaṃ ca /
smṛtaṃ ca ma ityetadvācayitvā gurave varaṃ datvodāyuṣetyutthāpyottarairādityamupatiṣṭhate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.17:
atha daṇḍamādāya tatraivāsīnaḥ kumāraḥ smṛtañca ma ityetat vratasaṃkīrtanamāha /
tato gurave varaṃ dadāti /
tata udāyuṣeti mantreṇottiṣṭhet uttarairmantrairādityamupatiṣṭhate ' tacchakṣu'rityādibhiḥ 'sūrya dṛśe'ityavamantaiḥ /
vratasaṃkīrtanādi padārthacatuṣṭayasya kumāra eva kartā /
hetvabhidhānaṃ tūbhayatrāvivakṣitaṃ-vācayitvotthāpyeti ca /
vivakṣite tu tasmin varadāne upasthāne cā'cārya eva kartā syāt /
tasmādarthaprāptasya hetuvyāpārasyānuvādaḥ

33.17

ĀpGs-Tāt_11.17:
athācāryaḥ 'smataṃ ca me'ityetanmantrajātaṃ kumāraṃ vācayati /
tatrāṣṭau mantrāssamānodarkaaśśeṣo navamaḥ /
teṣāṃ pratyagāśiṣṭvādeva vācane prāpte vācayitveti punarvacanaṃ vācanavaradānayoḥ nairantaryārtham /
atha gurave ācāryāya kumāro varaṃ gāṃ 'guro!varaṃ te dadāmi'iti dadāti /
agnyādhāne 'gaurvai varaḥ'(āpa.śrau.4-11-4) ityuktatvāt /
ācāryastu saptadaśakṛtvo 'pānya hotṝṇāṃ daśamānuvākasya 'devasya vā'; ityādita ārabhya 'devi dakṣiṇe'ityevamantamuktvā 'rudrāya gāṃ tenāmṛtatvamaśyām'ityādi sandhāya 'uttānastvāṅgīrasaḥ pratigṛhṇātu'(tai.ā.3-10) ityevamantena śrautavat pratigṛhṇāti;upanayanaṃ vidyārthasya śrutitassaṃskāraḥ'(āpa.dha.1-1 -9)
iti dharmaśāstravacanāt /
tataḥ kumāraṃ 'udāyuṣā'ityutthāpya idaṃ ca vācayati /
atha kumāraḥ 'taccakṣurdeva hitam'ityādibhirācāryavācitairdaśabhirmantrairādityamupatiṣṭhate /
atra vācayitvetyādeḥ ktvāpratyayasya, kriyāvidhānamātre tātparya, na tu samānakartṛkatve 'pi /
jñāpitaṃ cait 'yoktraṃ vimucya tāṃ tataḥ pra vā vāhayet'(āpa.gṛ.5-13) ityatra athavā vyavadhānena sambandhaḥ;ācāryassmṛtādi vācayitvā 'udāyuṣā'ityutthāpya 'yaṃ kāmayeta'ityādi kuryāt /
kumārastu gurave varaṃ datvottarairādityamupatiṣṭhate /
kecit-smṛtasaṅkīrtanādi padārthacatuṣṭayamapi kumārakartṛkam /
vācayitvotthāpyeti tu ṇijartho he turavivakṣitaḥ'anyathā tvasamānakartṛkatvāt varadānamupasthānaṃ cācāryakartṛkaṃ syāt tathā gurugrahaṇaṃ caulādau brahmaṇe varadānārthamiti

33.19

atha kāmyamāha--
17 upanayane kāmyavidhiḥ /
yaṃ kāmayeta nāyama (yaṃ ma) cchidyeteti tamuttarayā dakṣiṇe haste gṛhṇīyāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.18:
yaṃ kimāraṃ upanetī kāmayeta guruḥ, kimiti?ayaṃ matto na chidyeta na viyujyeta madadhīna eva sāyādāsamāvarthanāditi tametasmin kāle dakṣiṇe haste gṛhṇīyāt uttarayarcā 'yasmin bhūtami'tyetayā /
nāmanirdeśaḥ sabudhyā /
kāmyo 'yaṃ vidhiḥ na nityaḥ /
etadeva jñāpakamāsamāvartanāt nopanetureva samīpe vartitavyamiti

33.18

ĀpGs-Tāt_11.18:
yaṃ kumāraṃ ayamāsamāvartanānmatto na cchidyena na viyucyeteti kāmayeta, tamuttarayā 'yasmim bhūtam'ityanayarcā sambudhdyā ca nāma gṛhītvā dakṣiṇe haste gṛhṇīyāt yadyamācāryaścaturvedī sarvaśāstravit adhyāpayituṃ vyākhyātuṃ ca śaknoti

33.20

tryahametamagniṃ dhārayanti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.19:
etamupanayanāgniṃ vyahaṃ dhārayanti avināśinaṃ kurvanti pitrādayaḥ

33.19

ĀpGs-Tāt_11.19:
spaṣṭametat

33.21

18 brahmacaryaniyamavidhiḥ /
kṣāralavaṇavarjanaṃ ca // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.20:
kṣāralavaṇayorrvajanaṃ bhavati bhojane tryaham /
asya brahmacāriṇaḥ sāmayācārikaḥ pratiṣedhaḥ sārvakālikaḥ /
ayaṃ tu tryahasambandhaḥ /
tayorvikalpaḥ /
madhvādipratiṣedhastu sāmayācāriko nityameva bhavati

33.20

ĀpGs-Tāt_11.20:
tryahaṃ kṣāralavaṇayorrvajanaṃ ca bhavati /
atra ca tryahamiti niyamāddharmaśāstre 'yathā kṣāralavaṇamadhumāṃsāni'(āpa.1-4-6) 'ityanena kṣāralavaṇayordvayorniṣedhaḥ /
tryahādūrdhva pākṣikaḥ madhvādestu nityaeva

33.22

19 samidādhānam /
pari tve ti parimṛjya tasminnuttarairmantraissamidha ādadhyāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.21:
tamupanayanāgniṃ 'pari tve 'tyanena mantreṇa parimṛjya sarvato mārjamudakena kṛtvā uttarairmantraiḥ 'agnaye samidha'mityādibhiḥ dvādaśabhiḥ pratimantraṃ samidho nityamādadhyāt brahmacārī /
'sāyaṃ prāta'(āpa.dha.14-16) riti viśeṣaḥ sāmayācārikaḥ pratyetavyaḥ /
'sāyamevāgnipūjetyeke'(āpa.dha.1-4-17) iti ca /
ayaṃ tūpadeśo 'smin kāle prārambhārthaḥ /
tena prātarupakramaṃ samidādhānaṃ sāyamapavargam
pakṣāntare sāyamevopakramaḥ, nānyasmin kāle /
tatra yathākāmī prakrameta /
adhikārādeva siddhe tasminniti vacanaṃ tryahādūrdvamapi tasminupanayanāgnāveva samidādhānaṃ yathā syāditi /
tena nityadhāraṇamapyasya vikalpena sādhitaṃ bhavati /
vyāhṛtibhirapyante catasrassamidha ādadhāti /
tattprāyaścittatvena draṣṭavyam, kalpāntaradarśanācca /
'yatte agne tejaḥ'ityādibhirupasthānaṃ samācārādbhasita dāraṇam

33.21

ĀpGs-Tāt_11.21:
'paritvāgne'ityagniṃ parimṛjya parisamūhya, tasmin upanayanāgnau yāvaddhāraṇa muttarairmantrai rdvaadaśabhiḥla 'agnaye samidhamāhārṣa'ityādibhiḥ pratimantramekaikāṃ samidhamādadhyāt /
punaścānte tūṣṇīṃ parisamūhanam /
anantaramubhayastūrṣṇīṃ samantaṃ pariṣecanaṃ, smṛtyantarāt
ācārācca /
etacca samidādhānaṃ pūrva kāṣṭhairagnimiddhvā kāryam;dharmaśāstre 'agnimiddhvā parisamūhya samidha ādadhyāt'(āpa.dha.1-4 -16)
iti vacanāt /
parisamabahanasya 'paritveti parimṛjya'iti vidhiḥ /
tathā dharmaśāstre tu 'samiddhamagniṃ pāṇinā parisamūhenna samūhanyā'; (āpa.dha.1-4-18) iti guṇārtho 'nuvādaḥ

33.23

evamagnipūjāparaśabdaṃ samidādhānaṃ savidhikamabhidhāya, idānīṃ taseyaivādhikārasambandhaṃ guṇāntaraṃ cāha--
evamanyasminnapi sadā'raṇyādedhānāhṛtya // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.22:
yathāsyopanayanāgneḥ nityadhāraṇapakṣe samidhādānaṃ nityatvena ceditaṃ, evaṃ tryahaṃ dhāraṇapakṣe tryahādūrdhva anyasminnapya gnāvidaṃ karma kartavyamityarthaḥ

33.24

araṇyagrahaṇāt grāmyāṇāṃ phalavatāṃ vṛkṣāṇāṃ pratiṣdhaḥ /
āhṛtyeti vacanāt inyairāhṛtānāṃ pratiṣedhaḥ /
edhāḥ kāṣṭhāni /
edhagrahaṇam agnerāharaṇaśaṅkānivṛtyartham /
sāmayācārikeṣu vidhiḥ gurrvatha brahmacāriṇassamidāhararaṇaṃ vidhatte /
idaṃ tvātmārtham

33.22

ĀpGs-Tāt_11.22:
evamuktena vidhinā sadā upanayanaprabhṛtyāsamāvartanāt aharahassāyaṃ prātaḥ, sāyameva vā samidādhānaṃ kartavyam /
etacca tryahā dūrdhvamanyasminnapi laukike 'gnau bhavati /
na tūpanayanāgnirnaṣṭa iti nityasya samidādhānasya lopaḥ /
samidhaścāraṇyādevāhṛtyādhāyāḥ /
yacca dharmaśāstre 'sāyaṃ prātaryathopadeśam'iti 'sāyamevāgnipūjetyeke'(āpa.dha.1-4-16,17) iti sa vikalpavidhyartho 'nuvādaḥ /
kecit-nityasya samassamidādhānasya atropadeśo 'smin kāle prārambhārthaḥ /
tataścedaṃ prātarupakramaṃ sāyamapavargam /
sāyameveti pakṣe tu sāyamevopakramo nānyatra /
tatra yathākāmī prakrameta /
tathā tasminnanyasminnapītyārambhāt upanayanāgnestryahādūrdhvamapi vikalpena dhāraṇaṃ, tatraiva samidādhānaṃ ceti

33.25

uttarayā saṃśāsti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.23:
athaṃ taṃ uttarayarcā 'brahmacāryasī'tyetayā saṃśāsti guruḥ saṃśkṣayatītyarthaḥ yathāpāṭhāmṛcā saṃśāsanaṃ arta ca kathayati /
brahmacāryasi brahmacaryāśramaṃ prāpto 'si /
tasmāt kāmacāravādabhakṣo mā bhūḥ /
bāḍhamiti prativacanam /
apo 'śāna, mayānanujñātaḥ
apa evāśāna, nānyate /
pūrvavat prativacanaṃ sarvatrā karma kuru guruśuśrūṣaṇādi /
mā suṣupthāḥ divā svāpapratiṣedhaḥ /
"divā mā svāpsī (āśva.gṛ.1-22-2) tiryevāśvalāyanaḥ /
apara āha-atha yaḥ pūrvotthāyī jaghanyasaṃveśī tamāhurna svapitīti /
evaṃ vidho 'tra svāpābhāva iti /
bhkṣācarya careti niyamena bhaikṣavidhiḥ /
ācāryādhīno bhava mātāpitrorapi vaśaṃ tyaktvā ācāryavaśe vartasvetyarthaḥ /
saṃśāsanānantaraṃ bhikṣācaraṇam /
atra bodhāyanaḥ-"athāsmā ariktaṃ pātraṃ prayacchātrāha mātaramevāgre bhikṣasveti" /
(bhau.gṛ.2-7)
āśvalāyanastu-"apratyākhyāyinamagre bhikṣetāpratyākhyāyinīṃ vā"(āśva.gṛ.1-22-7) iti

33.26

ĀpGs-Tāt_11.23:
'brahmacāryasi'ityanayā kumāraṃ saṃśāsti śikṣayati /
atha saśāsanārthajñāpanāya mantrārtha utyate /
brahmacāryasi kāmacāravā- dabhakṣo mābhūḥ /
apo 'śāna mayānujñāto 'pa eva piba, vabhukṣāṃ tu dhāraya /
karmakuru, asmadartha karma mayānukto 'pi kuru, mā suṣupthāḥ pūrvotthāyī jaghanyasaṃveśī bhūyāḥ, 'tāmāhurna svapiti'(āpa.1-4-28) ityuktatvāt, mā divā svāṣsīriti vā /
bhikṣācarya cara, nimantraṇādinā bhuñjāno 'pyasmadartha bhaikṣamācara /
ācāryādhīno bhava, mayānanujñāto yājanādikarma mā kārṣīriti /
atra cāsītichāndaso lakāraḥ, suṣupthā iti rūpa ca /
saṃśāsaneṣu ca sarveṣu kumāro bāḍham' 'evaṃ karomi'iti prativacanaṃ dāpyaḥ /
saṃśāsanānte ca bhikṣācaraṇam /
athāsmā ariktaṃ pātraṃ prayacchannāha-mātaramevāgre bhikṣasveti (bau.gṛ.2-5-40) iti baudhāyanagṛhyāt /
20 pālāśakarma /
vāsaścaturthīmuttarayā'datte 'nyat paridhāpya // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_11.24:
atha trirātre nivṛtte caturthā rātriṃ saptamyarthedvitīyā /
caturthyāmityarthaḥ /
tatra kim? yadvāsaḥ kumārasya dhārya sadyaḥkṛttotaṃ paridhāpitaṃ tadācārya ādatte uttarayarcā "yasya te prathamavāsya"mityetayā /
anyadvāsaḥ paridhāya /
tryahe tu tasminniyamena sadyaḥkṛttotameva /
caturthīmityatra na rātrirvivakṣitā /
kiṃ tarhi?ahorātrasamudāyaḥ /
tatrāhanyavādānaṃ vāsasaḥ 'udagayanapūrvapakṣāhaḥ'iti niyamāt /
mekhalāmajinaṃ daṇḍamupavītaṃ kamaṇḍalum /
apsu prāsya vinaṣṭāni dhāryāṇyanyāni mantravat

33.25

ĀpGs-Tāt_11.24:
chaturthīmiti saptamyarthe dvitīyā /
caturthyā rātrau caturthāhorātre ahanyeva 'udagayanapūrvapakṣāhaḥ'(āpa.gṛ.1-2) iti niyamāt /
vāsaḥ
upanayanakāle yatparidhāpitaṃ tadācāryaḥ saptaśakṛtvo 'pānya 'yasya te prathamavāsyam'ityanayaiva svīkaroti, na tu sāvitreṇa;atra viśeṣavidherbalīyastvāt /
upadeśamataṃ tu 'devā vai varuṇamayājayan, (tai.brā.2-2-5) iti liṅgādayajñeṣu na pratigrahavidhiriti /
etaccānyadvāsaḥ kumāraṃ paridhāpyaiva kartavyam /
sa tu 'guro vāsaste dadāmi, iti dadyāt /
etaccatryahaṃ mantravatparihitameva vāsaḥ paridheyam /
āpastambamatyā etadantamupanayanam

Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc