આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 33

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.2:
પ્રષ્ટં પ્રશ્ન ઇત્યર્થઃ ।
રૂપં તુ છાન્દસમ્ ।
ઽકો નામાસીઽત્યાદિષુ પ્રશ્નપ્રતિવચનાર્થેષુ ચતુર્ષુ મન્ત્રેષુ પ્રષ્ટં પરસ્યાચાર્યસ્ય, પ્રતિવચનં તુ કુમારસ્ય ।
તતશ્ચૈવં પ્રયોગઃ -ઽકો નામાસિ?ઇત્યાચાર્યઃ પૃચ્છતિ ।
વિષ્ણુશર્મા નામાસિઽઇતિ કુમારઃ પ્રતિબ્રૂયાત્ ।
તથા
ઽકસ્ય બ્રહ્મચાર્યસિ વિષ્ણુશર્મન્?ઽઇત્યાચાર્યઃ ।
ઽપ્રાણસ્ય બ્રહ્મચાર્યસ્મિઽઇતિ કુમારઃ

શેષં પરો જપતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.3:
પૃષ્ટપ્રતિવચનાદૂર્ધ્વ અનુવાકસ્ય યશ્શેષઃ તં ઽએષ તે દ્વ સૂર્યેઽત્યાદિકં પર આચાર્યો જપતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.3:
શેષમનુવાકશેષૈકદેશં ઽવિષ્ણુશર્મૈષ તે દેવઽઇત્યાદિ ઽઅનુસઞ્ચર વિષ્ણુશર્મન્ઽઇત્યેવમન્તમાચાર્યો જપતિ ।
ઽઅધ્વનામધ્વ પતેઽઇત્યસ્ય પ્રત્યગાશિષો વાચનવિધાનાત્

9 પ્રત્યગાશિષાં મન્ત્રાણાં કુમારેણ વાચનમ્ ।
પ્રત્યગાશિષં ચૈનં વાચયતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.4:
તત્રૈવ શેષે યા પ્રત્યગાશીઃ ઽઅધ્વનામધ્વપતઽઽઇત્યેવમાદ્યાઽતામેનં કુમારંવાચયતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.4:
આત્મગામ્યાશીઃફલં યસ્મિન્ મન્ત્રે સ પ્રત્યગાશીઃ ।
જાત્યભિપ્રાયમેકવચનમ્ ।
અધ્વનામિત્યારભ્ય આ ઉપનયનસમાપ્તેર્યે પ્રત્યગાશિષો મન્ત્રાઃ ઽયોગેઽઇત્યાદયઃ, તાન્ સર્વાન્ કુમારં વાચયતિ

10 ઉપનયનપ્રધાનહોમાઃ જયાદયશ્ચ ।
ઉક્તમાજ્યભાગાન્તમ્ ॥ આ
અત્રૈનમુત્તરા આહુતીર્હઅવયિત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.6:
આજ્યભાગાન્તં તન્ત્રં પ્રાગેવોક્તમ્ ।
અત્રેદાનીમેનં કુમારં ઉત્તરા એકાદશ પ્રધાનાહુતી ર્હઅવયતિ ઽયોગે યોગેઽઇત્યેવમાદ્યાઃ ।
ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ કુમારો જુહોતિ ।
તમાચાર્યઃ પ્રયુઙ્કે મન્ત્રવાચનેન ।
દ્વિતીયચતુર્થયોરપિ મન્ત્રયોઃ કુમાર એવ વક્તા, દેવતાભિધાનાર્તત્વાત્ ।
અપર આહ-લિઙ્ગવિરોધાદાચાર્યો વક્તા કુમારસ્તુ હોતેતિ ।
પ્રધાનહોમેષુ હાવયિત્વેતિ વચનાત્ ઉપહોમેષ્વાચાર્ય એવ કર્તા

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.6:
ઇદમનુવાદમાત્રં મા ભૂદિતિ સાધ્યાહારં વ્યાખ્યાયતે ।
ન કેવલમધ્વનામિત્યારભ્ય પ્રત્યગાશિષો મન્ત્રાન્ વાચયતિ ।
આજ્યભા ગાન્તમુક્ત્વા યે પશ્ચાત્ પ્રત્યગાશિષો મન્ત્રાઃ મેખલાપરિવ્યયણાદિષૂક્તાઃ ઽઇયં દુરુક્તાત્ઽઇત્યાદ્યાસ્તાનપિ સ્વયમુક્તવા વાચયતિ ।
ઉક્તમિતિ જાત્યભિપ્રાયમ્ ।
ઇદં ત્વિહ વક્તવ્યમ્ યાસુ મેખલાપરિવ્યયણાદિષુ કુમારપ્રધાનાસુ સંસ્કારક્રિયાસુ યે પ્રત્યગાશિષો મન્ત્રાઃ, તચ્ચોદકૈરાખ્યાતૈઃ કરણત્વેન ચોદિતાઃ ક્રિયાઃ તૈર્મન્ત્રૈઃ કૃત્વા પશ્ચાદ્વાચયતિ ।
સ્વતઃ કરણમન્ત્રાણાં ક્રિયાગુણભૂતૈઃ કર્તભિરેવોચ્ચર્યત્વાત્ ।
કુમારસ્ય ચાત્ર સંસ્કાર્યત્વેન પ્રાધાન્યાત્ ।
યત્ર પુનર્હોમાદિષુ ગુણભાવ એવ, ન સંસ્કાર્યત્વં, તત્ર તાન્ પ્રત્યગાશિષો વાચયત્યેવ ।
કેચિત્--પરિવ્યયણાદિષ્વપિ કુમારસ્યૈવ મન્ત્રઃ, પરસ્તુ વાચયત્યેવેતિ

અત્ર અસ્મિન્ ક્રમે, ન તુ ઽયથોપદેશં પ્રધાનાહુતીઃઽઇતિ સામાન્યવચનાદાજ્યભાગાનન્તરમેવ ।
એનં કુમારમ્ ।
ઉત્તરાઃ ઽયોગે યોગેઽ; ઇત્યેકાદર્શચઃ પ્રત્યગાશિષો વાચયન્ હસ્તે ગૃહીત્વા પ્રતિમન્ત્રં હાવયતિ ।
તત્ર દ્વિતીયચતુર્થૌ ઽઇમમગ્ન આયુષેઽઽઅગ્નિષ્ટ આયુઃ પ્રતરામ્ઽઇતિ લિઙ્ગવિરોધાત્ ઽઆયુર્દા દેવ જરસમ્ઽઇતિવત્ સ્વયમેવ બ્રૂયાત્, નૈનં વાચયતિ ।
કેચિત્---એતયોરપિ દ્વતાભિધાનાર્થત્વાત્ કુમારસ્યૈવોચ્ચારણમિતિ ।
તતો ઽજયાભ્યાતાનાન્ રાષ્ટ્રભૃતઽઇતિ સામાન્યવિધિપ્રસિદ્ધમેવાચાર્યો જયદિ પ્રતિપદ્યતે ।
તતશ્ચ અગ્નિર્ભૂતાનામધિપરિસ્સમાવતુઽઇત્યાદીનાં પ્રત્યગાશિષામપિ વાચનં ન ભવતિ ।
નૈવ ચ હાવનમ્

11 ઉપનેતુઃ કૂર્ચ ઉપવેશઃ ।
પરિષેચનાન્તં કૃત્વાપરેણાગ્નિમુદગગ્રં કૂર્ચ નિધાય તસ્મિન્નુત્તરેણ યજુષોપનેતોપવિશતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.7:
ઉત્તરેણ યજુષા રાષ્ટ્રભૃદસીત્યેન ।
પરિષેચનાન્તવચનમાનન્તર્યાર્થમ્ ।
કેચિત્ સાવિત્રં નામ વ્રતમસ્મિન્ કાલ ઉપાકુર્વન્તિ કેચિત્ ત્રિરાત્રાન્તે સાવિત્રીમનુબ્રુવતે ।
તદુભયમપ્યનિષ્ટમાચાર્યસ્ય ।
નિધાયેતિ વચનાદાચાર્ય એવ નિધાને કર્તા, ન માણવકઃ ।
અધિકારાદેવ સિદ્ધે ઉપનેતેતિ વચનમુત્તરાર્થમ્ ।
પુરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્ઙાસીન ઇત્યત્ર ઉપનેતુઃ પુરસ્તાત્ યથા સ્યાત્ અગ્નેઃ પિરસ્તાત્ મા ભૂત્ ઇતિ ।
તથા દક્ષિણેન પાણિના દક્ષિણં પાદમિત્યત્રોપનેતુઃ પાદો ન માણવકસ્ય

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.7:
કૂર્ચ દર્ભમયામાસનમ્ ।
ઉત્તરેણ યજુષા ઽરાષ્ટ્રભૃદસિઽઇત્યનેન ।
ઉપનેતા આચાર્યઃ ।
શેષં વ્યક્તમ્

12 ગાયત્ર્યુપદેશાર્થ કુમારેણાચાર્યપ્રાર્થનમ્ ।
પુરસ્તાત્ પ્રત્યઙ્ઙાસીનઃ કુમારો દક્ષિણેન પાણિના દક્ષિણં પાદમન્વારભ્યાહ ઽસાવિત્રીં ભો અનુબ્રૂહિઽઇતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.8:
દર્ભેષ્વાસીન ઇતિ ગૃહ્માન્તરે ।
દક્ષિણેનેતિ વચનમુભાભ્યામેવોભાવિત્યયં પક્ષો ઽત્ર મા ભૂદિતિ ।
તેન સકુષ્ઠિકમુપસંગૃહ્ણીયા દિત્યયં વિશેષઃ પ્રવર્તતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.8:
ઉપનેતુઃ પુરસ્તાત્ પ્રયઙ્મુખઃ આસીનઃ કુમારો દક્ષિણેન પાણિના ઉપનેતુર્દક્ષિણં પાદં અન્વારભ્ય ઉપસંગૃહ્ય ઽ સાવિત્રીં ભો ।
અનુબ્રૂહિઽ ઇતિ પ્રાર્થયતે

13 ગાયત્ર્યુપદેશઃ
તસ્મા અન્વાહ ઽતત્સવિતુઽરિતિ ॥ આ
પચ્છોર્ર્ઽધચશસ્તતસ્સર્વામ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.10:
તસ્મા ઇતિ વચનાત્ કુમારસ્ય ગ્રહણાર્થમનુવચનમ્ ।
તેન ત્રિષ્વપિ વચનેષુ કુમારસ્યાનુગ્રહણં ભવતિ ।
અનુશબ્દો ઽનુગ્રહ- દ્યોતનાર્થઃ ।
અનુગ્રહેણાહ અન્વાહેતિ ।
તેન યદ્યસમર્થઃ કુમારઃ તાવત્ વક્તું તતો યથાશક્તિ વાચયતિ ।
સ્વયં વિધિવત્ પૂર્વમુક્ત્વા પ્રથમં પચ્છઃ પાદેપાદે ઽવસાનમ્ ।
દ્વિતીયમર્ર્ધચશઃ, તતસ્સર્વામન્વાહેતિ ।
ઉત્તરમિતિ વક્તવ્યં તત્સવિતુરિતિ નિર્દેશઃ સાવિત્રીપ્રદેશોષુ સાવિત્ર્યા સમિત્સહસ્રમાદધ્યા(આપ.ધ.1-27-1)દિત્યાદિષુ અસ્યા એવ ગ્રહણં યથા સ્યાત્ ।
યસ્યાઃ કસ્યાશ્ચિત્ સવિતૃદેવત્યાયા મા ભૂદિત્યેવમર્થમ્ ।
તત ઇતિ વચનાદેતાવદેવાસ્મિન્નહન્યનુવચનમ્ ।
એતૈર્વચનૈરગ્રહણે કાલાન્તરે ઽધ્યાપનમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.10:
તસ્મૈ કુમારાય ગ્રહણાર્થ ઽતત્સવિતુર્વરેણ્યમ્ઽઇત્યેતામૃચમાચાર્યો ઽન્વાહ ।
તત્રચ સવિતૃદેવત્યામૃચમનુબ્રૂહીત્યવિશેષેણ પ્રાર્થના યાં કૃતાયામપિ યોયં ઽતત્સવિતુરિત્યન્વાહઽઇતિ નિયમઃ સ જ્ઞાપયતિ-ધેનુપઙ્કજાદિશબ્દવત્ સાવિત્રીશબ્દસ્ય યૌગિકસ્યાપિ ઽતત્સવિતુર્વરેણ્યમ્ઽ; ઇત્યસ્યામેવ પ્રયોગો નિયતઃ, ન તુ ઽઆસત્યેન રજસાઽઇત્યાદિષ્વપીતિ ।
તતશ્ચ ધર્મશાસ્ત્રે ઽસાવિત્રીં પ્રાણાયામશઃઽ(આપ.ઘ.1-26-15) સાવિત્ર્યા સમિત્સહસ્રમાદધ્યાત્ઽ(આપ.ધ.1-27-1) ઇત્યાદિષ્વસ્યા એવર્ચસ્સમ્પ્રત્યયો નાન્યસ્યા અપીતિ

ખથમન્વાહ? ઇત્યત્રાહ--
પચ્છઃ પાદે પાદે અવસાય ।
અર્ર્ધચશઃ અર્ર્ધચે અવસાય ।
તતઃ સર્વા સમસ્તાં અનવસાનામિત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ સર્વાનુવચનસ્યાદૃષ્ટાર્થત્વાત્, ગ્રહીતુમસમર્થસ્યામિ કુમારસ્ય સર્વા નિગદ્યતે

અથ તસ્મિન્નેવાનુવચને વિશેષમાહ-
વ્યાહૃતીર્વિહૃતાઃ પાદાદિષ્વન્તેષુ વા તથાર્ર્ધચયોરુત્તમાં કૃત્સ્નાયામ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.11:
તત્રાવાનુવચને વિશેષઃ પ્રથમે વચને પાદાનાં ત્રયાણાં આદિષ્વન્તેષુ વા તિસ્ત્રો વ્યાહૃતયઃ ક્રમેણ વક્તવ્યાઃ

દ્વિતીય વચને અર્ર્ધચયોરાદિતઃ અન્તતો વા દ્વે વ્યાહૃતી ક્રમેણ વક્તવ્યે ।
તત ઉત્તમા શિષ્યતે સુવરિતિ ।
તા મુત્તમાં કૃત્સનાયાં વચને ઽનુબ્રૂયાદિતિ ।
તત્ર પ્રયોગઃ -પ્રણવો ઽગ્રે વક્તવ્યઃ ।
"ઓંકારઃ સ્વગીદ્વારમ્, તસ્માત્ બ્રહ્માધ્યેષ્યમાણઃઽ(આપ-ધ-1-13-6) ઇતિ વચનાત્ ।
ઓંભૂઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યમ્ ।
ઓંભુવઃ ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ।
ઓંસુવઃ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ।
ઓંભૂઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ।
ઓંભુવઃ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ।
ઓંસિવઃ તત્સવિતુર્વેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધામહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_11.11:
વિહૃતાઃ વ્યાહૃતીઃ ત્રિષ્વપિ પાદાદિષ્વેકૈકામન્વાહ ।
અથવા પાદાનામન્તેષુ ।
તથાર્ર્ધચે ઽવસાય પ્રયોગે ઽપિ પ્રત્યર્ર્ધચમાદાવન્તે વૈવૈકામન્વાહ ।
અવિશિષ્ટાં તૂત્તમાં વ્યાહૃતિં કૃત્સ્નાયા માદાવન્તેવા ।
કૃત્સ્નાયામિતિ ષષ્ઠ્યાર્થપાઠઃ ।
પ્રયોગસ્તુ-પ્રથમં પ્રણવમન્વાહ;ઓમિતિ બ્રાહ્મણઃ પ્રવક્ષ્યન્નાહ (તૈ.ઉ-1-8) ઇતિ શ્રુતેઃ, ઽઓંકારસ્સ્વર્ગદ્વારં તસ્માદ્બ્રહ્માધ્યેષ્યમાણ એતદાદિ પ્રતિપદ્યેતઽ(1.136) ઇતિ ધર્મશાસ્ત્રવચનાચ્ચ ।
ઓં ભૂઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યમ્ ।
ઓં ભૂઃ ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ।
ઓંસુવઃ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥
ઓંભુવઃ તત્સવિદુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ।
ઓંભુવઃ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥
ઓંસુવઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ઽ; ।
અન્તેષુ વેતિ પક્ષે પ્રયોગઃ-ઽઓં તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભૂઃ ।
ઓં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ભુવઃ ।
ઓં ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ સુવઃ ॥
ઓં તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ભૂઃ ।
ઓંધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ભુવઃ ॥
ઓંતત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ સુવઃ ઽઇતિ

કુમાર ઉત્તરેણ મન્ત્રેણોત્તરમોષ્ઠમુપસ્પૃશતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.12:
અથ તત્રૈવાસીનઃ કુમારઃ ઉત્તરેણ મન્ત્રેણ ઽવૃધમસૌ સોભ્યેઽત્યનેન સ્વય મુત્તરમોષ્ઠમુપસ્પૃશતે ।
અપ ઉપસ્પૃશતિ ।
ઓષ્ઠયો ર્દ્વિત્વાત્ ઉત્તરમિતિ વિશેષણમ્ ।
મન્ત્રગ્રહણમુત્તરશબ્દસ્ય દિગ્વાચિતાશઙ્કા મા ભૂદિત્યેવમર્થમ્ ।
મન્ત્રે અસાવિત્યનેન પ્રાણો ઽભિધીયતે નાચાર્યો નાપિ માણવકઃ ।
તેન નામનિર્દેશો ન કર્ત્તવ્યઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.12:
આચાર્યવાચિતેન ઽઅવૃધમસૌ સૌમ્યઽઇત્યનેન મન્ત્રેણ કુમારઃ સ્વીયત્તમોષ્ઠ મુપસ્પૃશતિ ।
છાન્દસમાત્મનેપદમ્ ।
અસાવિ- ત્યત્ર ચ નાસ્તિ નામગ્રહણમ્, પ્રાણાભિધાનત્વાત્ ।
ઽશ્યાવાન્તપર્યન્તાવોષ્ઠાવુપસ્પૃશ્યાચામેત્ ઽ(આપ.ધ.1-16-10.) ઇતિ વચનાત્
આચમનં તુ કર્તવ્યમ્

કર્ણાવુત્તરેણ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.13:
ઉત્તરેણ મન્ત્રેણ"બ્રહ્મણ આણી સ્થ"ઇત્યનેન ।
સકૃન્મન્ત્રઃ ।
કર્ણાવિતિ દ્વિવચનયોગાત્ ક્રમેણોપસ્પર્શનમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.13:
સ એવ યુગપદ્ધસ્તદ્વયેન સ્વીયૌ કર્ણૌ સ્પૃશતિ ।
ઉત્તરેણ ઽબ્રહ્મણ આણી સ્થઃઽઇતિ દ્વિવચનલિઙ્ગેન

14 દણ્ડગ્રહણમ્ ।
દણ્ડમુત્તરેણાઽદત્તે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.14:
ઉત્તરેણ મન્ત્રેણ ઽસુશ્રવસ્સુશ્રવસઽમિત્યનેન

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.14:
ઉત્તરેણ ઽસુશ્રવઃઽઇત્યનેન

અથ વર્ણક્રમેણ ત્રિભિસ્સૂત્રૈર્દણ્ડાનાં ગુણવિધિમાહ--
15 વર્ણવિશેષપુરસ્કારેણ દણ્ડવિશેષવિધાનમ્ ।
પાલાશો દણ્ડો બ્રાહ્મણસ્ય નૈય્યગ્રોધસ્સ્કન્ધજો ઽવાઙ્ગ્રો રાજન્યસ્ય બાદર ઔદુમ્બરો વા વૈશ્યસ્ય ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.15:
રાજન્યવૈશ્યયોઃ વિશેષવિધાનાદેવ સિદ્ધે બ્રાહ્મણગ્રહણં અયમપિ વિધિર્ર્વણસંયુક્તૌ યથા સ્યાદિતિ ।
તેન ઽવાર્ક્ષો દણ્ડઽઇત્યયં વિકલ્પો બ્રાહ્મણસ્યાપિ ભવતિ ।
ઇતરથા રાજન્યવૈશ્યયોરેવ સ્યાત્ તયોરેવ વર્ણસંયુક્તં વિધાનમિતિ કૃત્વા

ન્યગ્રોધસ્ય વિકારો નૈય્યગ્રોધઃ ।
સ્કન્ધે જાતઃ સ્કન્ધજઃ ।
અવાચીનાગ્રઃ અવાઙગ્રઃ ।
ઙ્કારપાઠશ્છાન્દસઃ

બદર્યા વિકારો બાદરઃ વૃક્ષપ્રકરમાત્ ઉદુમ્બરો વૃક્ષઃ, ન તામ્રમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.15:
પાલાશઃ પલાશવૃક્ષસ્ય વિકારઃ ।
એવમુત્તરેષ્વપિ વિગ્રહઃ ।
સ્કન્ધે જાતઃ સ્કન્ધજઃ ।
અવાઙ્ગ્રઃ અવાચીનમગ્રં યસ્ય દણ્ડસ્ય

વાર્ક્ષો દણ્ડ ઇત્યવર્ણસંયોગેનૈક ઉપદિશન્તિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.16:
વૃક્ષસ્ય વિકારો વાર્ક્ષઃ ।
યજ્ઞિયસ્ય વૃક્ષસ્ય ઇતિ કલ્પાન્તરે ।
પૂર્વો વિધિર્ર્વણસંયુક્તઃ, અયં તુ સર્વસાધારણો ન કેનચિત્
વર્ણવિશેષેણ સંયુજ્યતે ।
અત્ર ચ સામયાચારિક એવ દણ્ડવિધિસ્સર્વચરણાર્થઃ સન્નિહાનૂદ્યતે નૈય્યગ્રોધાદિષુ મન્ત્રપ્રાપણાર્થમ્ ।
અન્યથા પાલાશસ્યૈવ મન્ત્રેણાદાનં સ્યાત્ તૂષ્ણીમન્યેષામ્ ।
ઽસુશ્રવઃઽઇત્યસ્ય પાલાશાભિધાનત્વાત્ ।
"દેવા વૈ બ્રહ્મન્નવદન્ત તત્ પર્ણ ઉપાશૃણોત્ સુશ્રવા વૈ નામેતિ"(તૈ.સં.35-7) વાર્ક્ષો દણ્ડ ઇત્વેતાવતૈવ સિદ્ધે અવર્ણસંયોગેનેતિ વચને કલ્પાન્તરયોરસંભેદદર્શનાર્થમ્-યદિ વર્ણસંયુક્તઃ કલ્પઃ પ્રક્રાન્તઃ સ એવાસમાવર્તનાત્ કર્તવ્ય ઇતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.16:
વાર્ક્ષઃ વૃક્ષસ્ય માજ્ઞિયસ્ય વિકારઃ, ન તુ વેણુવેત્રાદેઃ ।
અવર્ણસંયોગેન સર્વવર્ણાનામવિશેષેણેત્યોક ઉપદિશન્તિ ।
અત્ર યદ્યપિ ઽતત્ પર્ણ ઉપાશ્રૃણોત્સુશ્રવા વૈ નામઽ(તૈ.સં.3-5-7) ઇત્યર્થવાદેન મન્ત્રસ્થસુશ્રવશ્શબ્દસ્ય પાલાશાભિધાનલિઙ્ગત્વાત્ અનેન મન્ત્રેણ નૈય્યગ્રોધાદિદણ્ડાનામપ્યુપાદને લિઙ્ગવિરોધઃ તથાપિ ઽદણ્ડમુત્તરેણાદત્તેઽઇતિ શ્રુતિપ્રાબલ્યાત્ લિઙ્ગં બાધિત્વાનેનૈવ સર્વદણ્ડાનામુપાદાનમ્ ।
ધર્મશાસ્ત્રે ઽપાલાસો દણ્ડો બ્રાહ્મણસ્યઽ(આપ.ધ.1.2.38)ઇત્યાદિ પુનર્વિધાનં ચ ઽત્રૈવિદ્યકં બ્રહ્મચર્ય ચરેત્ઽ; (આપ.ધ.1.1.28) ઇત્યુપનયનકાલાતિપત્તિપ્રાયશ્ચિત્તાનુષ્ઠાને ઽપિ તત્તદ્વર્ણેન તત્તદ્દણ્ડધારણાર્થમ્ ।
કેચિત્ -તત્રૈવ સર્વચરણાર્થ વિહિતાનાં દણ્ડાનાં ગૃહ્યે ઽનુવાદઃ સર્વેષામુપાદાને ઽપિ શ્રુત્યૈતન્મન્ત્રવિધાનાર્થ ઇતિ

16 સ્મૃતવાચનાદિ, આદિત્યોપસ્થાનં ચ ।
સ્મૃતં ચ મ ઇત્યેતદ્વાચયિત્વા ગુરવે વરં દત્વોદાયુષેત્યુત્થાપ્યોત્તરૈરાદિત્યમુપતિષ્ઠતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.17:
અથ દણ્ડમાદાય તત્રૈવાસીનઃ કુમારઃ સ્મૃતઞ્ચ મ ઇત્યેતત્ વ્રતસંકીર્તનમાહ ।
તતો ગુરવે વરં દદાતિ ।
તત ઉદાયુષેતિ મન્ત્રેણોત્તિષ્ઠેત્ ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈરાદિત્યમુપતિષ્ઠતે ઽ તચ્છક્ષુઽરિત્યાદિભિઃ ઽસૂર્ય દૃશેઽઇત્યવમન્તૈઃ ।
વ્રતસંકીર્તનાદિ પદાર્થચતુષ્ટયસ્ય કુમાર એવ કર્તા ।
હેત્વભિધાનં તૂભયત્રાવિવક્ષિતં-વાચયિત્વોત્થાપ્યેતિ ચ ।
વિવક્ષિતે તુ તસ્મિન્ વરદાને ઉપસ્થાને ચાઽચાર્ય એવ કર્તા સ્યાત્ ।
તસ્માદર્થપ્રાપ્તસ્ય હેતુવ્યાપારસ્યાનુવાદઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.17:
અથાચાર્યઃ ઽસ્મતં ચ મેઽઇત્યેતન્મન્ત્રજાતં કુમારં વાચયતિ ।
તત્રાષ્ટૌ મન્ત્રાસ્સમાનોદર્કઅશ્શેષો નવમઃ ।
તેષાં પ્રત્યગાશિષ્ટ્વાદેવ વાચને પ્રાપ્તે વાચયિત્વેતિ પુનર્વચનં વાચનવરદાનયોઃ નૈરન્તર્યાર્થમ્ ।
અથ ગુરવે આચાર્યાય કુમારો વરં ગાં ઽગુરો!વરં તે દદામિઽઇતિ દદાતિ ।
અગ્ન્યાધાને ઽગૌર્વૈ વરઃઽ(આપ.શ્રૌ.4-11-4) ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
આચાર્યસ્તુ સપ્તદશકૃત્વો ઽપાન્ય હોતૄણાં દશમાનુવાકસ્ય ઽદેવસ્ય વાઽ; ઇત્યાદિત આરભ્ય ઽદેવિ દક્ષિણેઽઇત્યેવમન્તમુક્ત્વા ઽરુદ્રાય ગાં તેનામૃતત્વમશ્યામ્ઽઇત્યાદિ સન્ધાય ઽઉત્તાનસ્ત્વાઙ્ગીરસઃ પ્રતિગૃહ્ણાતુઽ(તૈ.આ.3-10) ઇત્યેવમન્તેન શ્રૌતવત્ પ્રતિગૃહ્ણાતિ;ઉપનયનં વિદ્યાર્થસ્ય શ્રુતિતસ્સંસ્કારઃઽ(આપ.ધ.1-1 -9)
ઇતિ ધર્મશાસ્ત્રવચનાત્ ।
તતઃ કુમારં ઽઉદાયુષાઽઇત્યુત્થાપ્ય ઇદં ચ વાચયતિ ।
અથ કુમારઃ ઽતચ્ચક્ષુર્દેવ હિતમ્ઽઇત્યાદિભિરાચાર્યવાચિતૈર્દશભિર્મન્ત્રૈરાદિત્યમુપતિષ્ઠતે ।
અત્ર વાચયિત્વેત્યાદેઃ ક્ત્વાપ્રત્યયસ્ય, ક્રિયાવિધાનમાત્રે તાત્પર્ય, ન તુ સમાનકર્તૃકત્વે ઽપિ ।
જ્ઞાપિતં ચૈત્ ઽયોક્ત્રં વિમુચ્ય તાં તતઃ પ્ર વા વાહયેત્ઽ(આપ.ગૃ.5-13) ઇત્યત્ર અથવા વ્યવધાનેન સમ્બન્ધઃ;આચાર્યસ્સ્મૃતાદિ વાચયિત્વા ઽઉદાયુષાઽઇત્યુત્થાપ્ય ઽયં કામયેતઽઇત્યાદિ કુર્યાત્ ।
કુમારસ્તુ ગુરવે વરં દત્વોત્તરૈરાદિત્યમુપતિષ્ઠતે ।
કેચિત્-સ્મૃતસઙ્કીર્તનાદિ પદાર્થચતુષ્ટયમપિ કુમારકર્તૃકમ્ ।
વાચયિત્વોત્થાપ્યેતિ તુ ણિજર્થો હે તુરવિવક્ષિતઃઽઅન્યથા ત્વસમાનકર્તૃકત્વાત્ વરદાનમુપસ્થાનં ચાચાર્યકર્તૃકં સ્યાત્ તથા ગુરુગ્રહણં ચૌલાદૌ બ્રહ્મણે વરદાનાર્થમિતિ

અથ કામ્યમાહ--
17 ઉપનયને કામ્યવિધિઃ ।
યં કામયેત નાયમ (યં મ) ચ્છિદ્યેતેતિ તમુત્તરયા દક્ષિણે હસ્તે ગૃહ્ણીયાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.18:
યં કિમારં ઉપનેતી કામયેત ગુરુઃ, કિમિતિ?અયં મત્તો ન છિદ્યેત ન વિયુજ્યેત મદધીન એવ સાયાદાસમાવર્થનાદિતિ તમેતસ્મિન્ કાલે દક્ષિણે હસ્તે ગૃહ્ણીયાત્ ઉત્તરયર્ચા ઽયસ્મિન્ ભૂતમિઽત્યેતયા ।
નામનિર્દેશઃ સબુધ્યા ।
કામ્યો ઽયં વિધિઃ ન નિત્યઃ ।
એતદેવ જ્ઞાપકમાસમાવર્તનાત્ નોપનેતુરેવ સમીપે વર્તિતવ્યમિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.18:
યં કુમારં અયમાસમાવર્તનાન્મત્તો ન ચ્છિદ્યેન ન વિયુચ્યેતેતિ કામયેત, તમુત્તરયા ઽયસ્મિમ્ ભૂતમ્ઽઇત્યનયર્ચા સમ્બુધ્દ્યા ચ નામ ગૃહીત્વા દક્ષિણે હસ્તે ગૃહ્ણીયાત્ યદ્યમાચાર્યશ્ચતુર્વેદી સર્વશાસ્ત્રવિત્ અધ્યાપયિતું વ્યાખ્યાતું ચ શક્નોતિ

ત્ર્યહમેતમગ્નિં ધારયન્તિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.19:
એતમુપનયનાગ્નિં વ્યહં ધારયન્તિ અવિનાશિનં કુર્વન્તિ પિત્રાદયઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.19:
સ્પષ્ટમેતત્

18 બ્રહ્મચર્યનિયમવિધિઃ ।
ક્ષારલવણવર્જનં ચ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.20:
ક્ષારલવણયોર્ર્વજનં ભવતિ ભોજને ત્ર્યહમ્ ।
અસ્ય બ્રહ્મચારિણઃ સામયાચારિકઃ પ્રતિષેધઃ સાર્વકાલિકઃ ।
અયં તુ ત્ર્યહસમ્બન્ધઃ ।
તયોર્વિકલ્પઃ ।
મધ્વાદિપ્રતિષેધસ્તુ સામયાચારિકો નિત્યમેવ ભવતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.20:
ત્ર્યહં ક્ષારલવણયોર્ર્વજનં ચ ભવતિ ।
અત્ર ચ ત્ર્યહમિતિ નિયમાદ્ધર્મશાસ્ત્રે ઽયથા ક્ષારલવણમધુમાંસાનિઽ(આપ.1-4-6) ઽઇત્યનેન ક્ષારલવણયોર્દ્વયોર્નિષેધઃ ।
ત્ર્યહાદૂર્ધ્વ પાક્ષિકઃ મધ્વાદેસ્તુ નિત્યએવ

19 સમિદાધાનમ્ ।
પરિ ત્વે તિ પરિમૃજ્ય તસ્મિન્નુત્તરૈર્મન્ત્રૈસ્સમિધ આદધ્યાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.21:
તમુપનયનાગ્નિં ઽપરિ ત્વે ઽત્યનેન મન્ત્રેણ પરિમૃજ્ય સર્વતો માર્જમુદકેન કૃત્વા ઉત્તરૈર્મન્ત્રૈઃ ઽઅગ્નયે સમિધઽમિત્યાદિભિઃ દ્વાદશભિઃ પ્રતિમન્ત્રં સમિધો નિત્યમાદધ્યાત્ બ્રહ્મચારી ।
ઽસાયં પ્રાતઽ(આપ.ધ.14-16) રિતિ વિશેષઃ સામયાચારિકઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ।
ઽસાયમેવાગ્નિપૂજેત્યેકેઽ(આપ.ધ.1-4-17) ઇતિ ચ ।
અયં તૂપદેશો ઽસ્મિન્ કાલે પ્રારમ્ભાર્થઃ ।
તેન પ્રાતરુપક્રમં સમિદાધાનં સાયમપવર્ગમ્
પક્ષાન્તરે સાયમેવોપક્રમઃ, નાન્યસ્મિન્ કાલે ।
તત્ર યથાકામી પ્રક્રમેત ।
અધિકારાદેવ સિદ્ધે તસ્મિન્નિતિ વચનં ત્ર્યહાદૂર્દ્વમપિ તસ્મિનુપનયનાગ્નાવેવ સમિદાધાનં યથા સ્યાદિતિ ।
તેન નિત્યધારણમપ્યસ્ય વિકલ્પેન સાધિતં ભવતિ ।
વ્યાહૃતિભિરપ્યન્તે ચતસ્રસ્સમિધ આદધાતિ ।
તત્ત્પ્રાયશ્ચિત્તત્વેન દ્રષ્ટવ્યમ્, કલ્પાન્તરદર્શનાચ્ચ ।
ઽયત્તે અગ્ને તેજઃઽઇત્યાદિભિરુપસ્થાનં સમાચારાદ્ભસિત દારણમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.21:
ઽપરિત્વાગ્નેઽઇત્યગ્નિં પરિમૃજ્ય પરિસમૂહ્ય, તસ્મિન્ ઉપનયનાગ્નૌ યાવદ્ધારણ મુત્તરૈર્મન્ત્રૈ ર્દ્વઅદશભિઃલ ઽઅગ્નયે સમિધમાહાર્ષઽઇત્યાદિભિઃ પ્રતિમન્ત્રમેકૈકાં સમિધમાદધ્યાત્ ।
પુનશ્ચાન્તે તૂષ્ણીં પરિસમૂહનમ્ ।
અનન્તરમુભયસ્તૂર્ષ્ણીં સમન્તં પરિષેચનં, સ્મૃત્યન્તરાત્
આચારાચ્ચ ।
એતચ્ચ સમિદાધાનં પૂર્વ કાષ્ઠૈરગ્નિમિદ્ધ્વા કાર્યમ્;ધર્મશાસ્ત્રે ઽઅગ્નિમિદ્ધ્વા પરિસમૂહ્ય સમિધ આદધ્યાત્ઽ(આપ.ધ.1-4 -16)
ઇતિ વચનાત્ ।
પરિસમબહનસ્ય ઽપરિત્વેતિ પરિમૃજ્યઽઇતિ વિધિઃ ।
તથા ધર્મશાસ્ત્રે તુ ઽસમિદ્ધમગ્નિં પાણિના પરિસમૂહેન્ન સમૂહન્યાઽ; (આપ.ધ.1-4-18) ઇતિ ગુણાર્થો ઽનુવાદઃ

એવમગ્નિપૂજાપરશબ્દં સમિદાધાનં સવિધિકમભિધાય, ઇદાનીં તસેયૈવાધિકારસમ્બન્ધં ગુણાન્તરં ચાહ--
એવમન્યસ્મિન્નપિ સદાઽરણ્યાદેધાનાહૃત્ય ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.22:
યથાસ્યોપનયનાગ્નેઃ નિત્યધારણપક્ષે સમિધાદાનં નિત્યત્વેન ચેદિતં, એવં ત્ર્યહં ધારણપક્ષે ત્ર્યહાદૂર્ધ્વ અન્યસ્મિન્નપ્ય ગ્નાવિદં કર્મ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ

અરણ્યગ્રહણાત્ ગ્રામ્યાણાં ફલવતાં વૃક્ષાણાં પ્રતિષ્ધઃ ।
આહૃત્યેતિ વચનાત્ ઇન્યૈરાહૃતાનાં પ્રતિષેધઃ ।
એધાઃ કાષ્ઠાનિ ।
એધગ્રહણમ્ અગ્નેરાહરણશઙ્કાનિવૃત્યર્થમ્ ।
સામયાચારિકેષુ વિધિઃ ગુર્ર્વથ બ્રહ્મચારિણસ્સમિદાહરરણં વિધત્તે ।
ઇદં ત્વાત્માર્થમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.22:
એવમુક્તેન વિધિના સદા ઉપનયનપ્રભૃત્યાસમાવર્તનાત્ અહરહસ્સાયં પ્રાતઃ, સાયમેવ વા સમિદાધાનં કર્તવ્યમ્ ।
એતચ્ચ ત્ર્યહા દૂર્ધ્વમન્યસ્મિન્નપિ લૌકિકે ઽગ્નૌ ભવતિ ।
ન તૂપનયનાગ્નિર્નષ્ટ ઇતિ નિત્યસ્ય સમિદાધાનસ્ય લોપઃ ।
સમિધશ્ચારણ્યાદેવાહૃત્યાધાયાઃ ।
યચ્ચ ધર્મશાસ્ત્રે ઽસાયં પ્રાતર્યથોપદેશમ્ઽઇતિ ઽસાયમેવાગ્નિપૂજેત્યેકેઽ(આપ.ધ.1-4-16,17) ઇતિ સ વિકલ્પવિધ્યર્થો ઽનુવાદઃ ।
કેચિત્-નિત્યસ્ય સમસ્સમિદાધાનસ્ય અત્રોપદેશો ઽસ્મિન્ કાલે પ્રારમ્ભાર્થઃ ।
તતશ્ચેદં પ્રાતરુપક્રમં સાયમપવર્ગમ્ ।
સાયમેવેતિ પક્ષે તુ સાયમેવોપક્રમો નાન્યત્ર ।
તત્ર યથાકામી પ્રક્રમેત ।
તથા તસ્મિન્નન્યસ્મિન્નપીત્યારમ્ભાત્ ઉપનયનાગ્નેસ્ત્ર્યહાદૂર્ધ્વમપિ વિકલ્પેન ધારણં, તત્રૈવ સમિદાધાનં ચેતિ

ઉત્તરયા સંશાસ્તિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.23:
અથં તં ઉત્તરયર્ચા ઽબ્રહ્મચાર્યસીઽત્યેતયા સંશાસ્તિ ગુરુઃ સંશ્ક્ષયતીત્યર્થઃ યથાપાઠામૃચા સંશાસનં અર્ત ચ કથયતિ ।
બ્રહ્મચાર્યસિ બ્રહ્મચર્યાશ્રમં પ્રાપ્તો ઽસિ ।
તસ્માત્ કામચારવાદભક્ષો મા ભૂઃ ।
બાઢમિતિ પ્રતિવચનમ્ ।
અપો ઽશાન, મયાનનુજ્ઞાતઃ
અપ એવાશાન, નાન્યતે ।
પૂર્વવત્ પ્રતિવચનં સર્વત્રા કર્મ કુરુ ગુરુશુશ્રૂષણાદિ ।
મા સુષુપ્થાઃ દિવા સ્વાપપ્રતિષેધઃ ।
"દિવા મા સ્વાપ્સી (આશ્વ.ગૃ.1-22-2) તિર્યેવાશ્વલાયનઃ ।
અપર આહ-અથ યઃ પૂર્વોત્થાયી જઘન્યસંવેશી તમાહુર્ન સ્વપિતીતિ ।
એવં વિધો ઽત્ર સ્વાપાભાવ ઇતિ ।
ભ્ક્ષાચર્ય ચરેતિ નિયમેન ભૈક્ષવિધિઃ ।
આચાર્યાધીનો ભવ માતાપિત્રોરપિ વશં ત્યક્ત્વા આચાર્યવશે વર્તસ્વેત્યર્થઃ ।
સંશાસનાનન્તરં ભિક્ષાચરણમ્ ।
અત્ર બોધાયનઃ-"અથાસ્મા અરિક્તં પાત્રં પ્રયચ્છાત્રાહ માતરમેવાગ્રે ભિક્ષસ્વેતિ" ।
(ભૌ.ગૃ.2-7)
આશ્વલાયનસ્તુ-"અપ્રત્યાખ્યાયિનમગ્રે ભિક્ષેતાપ્રત્યાખ્યાયિનીં વા"(આશ્વ.ગૃ.1-22-7) ઇતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.23:
ઽબ્રહ્મચાર્યસિઽઇત્યનયા કુમારં સંશાસ્તિ શિક્ષયતિ ।
અથ સશાસનાર્થજ્ઞાપનાય મન્ત્રાર્થ ઉત્યતે ।
બ્રહ્મચાર્યસિ કામચારવા- દભક્ષો માભૂઃ ।
અપો ઽશાન મયાનુજ્ઞાતો ઽપ એવ પિબ, વભુક્ષાં તુ ધારય ।
કર્મકુરુ, અસ્મદર્થ કર્મ મયાનુક્તો ઽપિ કુરુ, મા સુષુપ્થાઃ પૂર્વોત્થાયી જઘન્યસંવેશી ભૂયાઃ, ઽતામાહુર્ન સ્વપિતિઽ(આપ.1-4-28) ઇત્યુક્તત્વાત્, મા દિવા સ્વાષ્સીરિતિ વા ।
ભિક્ષાચર્ય ચર, નિમન્ત્રણાદિના ભુઞ્જાનો ઽપ્યસ્મદર્થ ભૈક્ષમાચર ।
આચાર્યાધીનો ભવ, મયાનનુજ્ઞાતો યાજનાદિકર્મ મા કાર્ષીરિતિ ।
અત્ર ચાસીતિછાન્દસો લકારઃ, સુષુપ્થા ઇતિ રૂપ ચ ।
સંશાસનેષુ ચ સર્વેષુ કુમારો બાઢમ્ઽ ઽએવં કરોમિઽઇતિ પ્રતિવચનં દાપ્યઃ ।
સંશાસનાન્તે ચ ભિક્ષાચરણમ્ ।
અથાસ્મા અરિક્તં પાત્રં પ્રયચ્છન્નાહ-માતરમેવાગ્રે ભિક્ષસ્વેતિ (બૌ.ગૃ.2-5-40) ઇતિ બૌધાયનગૃહ્યાત્ ।
20 પાલાશકર્મ ।
વાસશ્ચતુર્થીમુત્તરયાઽદત્તે ઽન્યત્ પરિધાપ્ય ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_11.24:
અથ ત્રિરાત્રે નિવૃત્તે ચતુર્થા રાત્રિં સપ્તમ્યર્થેદ્વિતીયા ।
ચતુર્થ્યામિત્યર્થઃ ।
તત્ર કિમ્? યદ્વાસઃ કુમારસ્ય ધાર્ય સદ્યઃકૃત્તોતં પરિધાપિતં તદાચાર્ય આદત્તે ઉત્તરયર્ચા "યસ્ય તે પ્રથમવાસ્ય"મિત્યેતયા ।
અન્યદ્વાસઃ પરિધાય ।
ત્ર્યહે તુ તસ્મિન્નિયમેન સદ્યઃકૃત્તોતમેવ ।
ચતુર્થીમિત્યત્ર ન રાત્રિર્વિવક્ષિતા ।
કિં તર્હિ?અહોરાત્રસમુદાયઃ ।
તત્રાહન્યવાદાનં વાસસઃ ઽઉદગયનપૂર્વપક્ષાહઃઽઇતિ નિયમાત્ ।
મેખલામજિનં દણ્ડમુપવીતં કમણ્ડલુમ્ ।
અપ્સુ પ્રાસ્ય વિનષ્ટાનિ ધાર્યાણ્યન્યાનિ મન્ત્રવત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_11.24:
છતુર્થીમિતિ સપ્તમ્યર્થે દ્વિતીયા ।
ચતુર્થ્યા રાત્રૌ ચતુર્થાહોરાત્રે અહન્યેવ ઽઉદગયનપૂર્વપક્ષાહઃઽ(આપ.ગૃ.1-2) ઇતિ નિયમાત્ ।
વાસઃ
ઉપનયનકાલે યત્પરિધાપિતં તદાચાર્યઃ સપ્તશકૃત્વો ઽપાન્ય ઽયસ્ય તે પ્રથમવાસ્યમ્ઽઇત્યનયૈવ સ્વીકરોતિ, ન તુ સાવિત્રેણ;અત્ર વિશેષવિધેર્બલીયસ્ત્વાત્ ।
ઉપદેશમતં તુ ઽદેવા વૈ વરુણમયાજયન્, (તૈ.બ્રા.2-2-5) ઇતિ લિઙ્ગાદયજ્ઞેષુ ન પ્રતિગ્રહવિધિરિતિ ।
એતચ્ચાન્યદ્વાસઃ કુમારં પરિધાપ્યૈવ કર્તવ્યમ્ ।
સ તુ ઽગુરો વાસસ્તે દદામિ, ઇતિ દદ્યાત્ ।
એતચ્ચત્ર્યહં મન્ત્રવત્પરિહિતમેવ વાસઃ પરિધેયમ્ ।
આપસ્તમ્બમત્યા એતદન્તમુપનયનમ્