Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 26

26.2

ĀpGs-Tāt_9.2:
arthaḥ prayojanaṃ, dharmārtha tadupakārakāṇi /
arthamuddiśya yaḥ prasiddhamadhvānaṃ prasthitaḥ sor'thaprādhvaḥ, na tu snāna, brahmayajñodaka yagyaghāsādi kamuddiśya samīpadośaṃ prati nirgataḥ /
tasya parikṣave kṣavadhau parikāsane kāse ca durnimitte jāte apa upaspṛśya upasparśanamācamanaṃ sparśanamātraṃ vā yathātuṣṭi kṛtvottare 'anuhavaṃ parihavam'ityete yathāliṅge parikṣave pūrvā, parikāsane cottarāṃ japet /
japatvāccānayoścātussvaryameva /
atra ca yathāliṅgamityanenaitat jñāpayati-pūrvayā varṇavyatyayona parikṣava eva prakāśyaḥ, uttarayā tvadhyāhṛtaṃ parikāsanameva /
yathā caite ṛcau kṣavadhukāsāveva tātparyeṇa prakāśayataḥ, tathā vyākhyāte bhāṣyakāreṇa /
kecit-yathāliṅgamiti na kevalaṃ parikṣave parikāsane cānayorjapaḥ anyeṣu ca mantraliṅgapratīteṣvanuhavādiṣu durnimitteṣvapīti

26.3

2 tatraiva citriyavṛkṣādidarśane japaḥ /
evamuttarairyathāliṅgaṃ citriyaṃ vanaspatiṃ śakṛdrīti sigvātaṃ śakunimiti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_9.3:
evamityanena 'arthaprādhve'ti ca, apa upaspṛśyeti ca, 'japedi'ticāpekṣyate /
evañca yathāliṅgavacanaṃ vispaṣṭārtham /
citriyaḥ prasiddhaḥ tatrārtaprādhvaḥ citriyaṃ vṛkṣamāsādyāpa upaspṛśya 'agnirastvi'ti etayarcānumantrayate /
'nayaśsakṛtsade'iti śakṛdrīti mupatiṣṭheta /
'sigasī'ti sigvātam anyakṛtam /
ātmasaṃspṛṣṭo vāsasā kṛto vātaḥ sigvātaḥ /
sigasi nāsīti dīrghānte prāpte chāndaso hrasvaḥ /
śakuniṃ śubhāṃ vāca manumantrayeta udgāteva śakune''katyetayarcā aśubhavacane tu prāgukto japaḥ /
kecididamapi tatraivecchanti

26.3

ĀpGs-Tāt_9.3:
evamityanena arthaprādhvo'pa upaspṛśyetyākṛṣyate /
ihottarairiti karamavibhaktidarśanādvanaspatyādīni yathāliṅgamabhimantrayate /
na tu pūrvavajjapet /
citriyaṃ lokaprasiddham,cayanamūlaṃ vā /
vanalpatiṃ puṣpairvinā phalavantam /
asya pradarśanārthatvāt
vṛkṣamapyevāvidhaṃ 'ārātte agniḥ'ityetayābhimantrayate /
'namaśśakṛtsade'iti sakṛdrītiṃ sakṛtsantatim /
'sigasinasi' iti sigvātam /
sico vastrasya vātassigvātaḥ /
sa cānyakṛtaḥ svadehasaṃspṛṣṭaścodamaṅgalaḥ /
'udgāteva śakune'ityetayā śakuni maśobhana vācam,'prati nassumanā bhava'iti mantraliṅgāt //
kecit-śubhavācaṃ, aśubhadarśane tu pūrvasūtreṇokto japa iti

26.4

3 dampatyoḥ parasparaṃ prītijanakaṃ karma /
ubhayorhṛdayasaṃsarge 'psustrirātrāvaraṃ brahmacarya caritvā sthālīpākaṃ śrapayitvāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte 'nvārabdhāyāṃ sthālīpākāduttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvā tena sarpiṣmatā yugmān dvyavarān brāhmaṇān bhojayitvā sidviṃ vācayīta // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_9.4:
yadi varasya mano vardhvā na tuṣyet atha tassiddhikāmena vadhvāḥ pitrādinā tapoyuktenedaṃ karma kartavyamajñātaṃ varasya /
vaśīkaraṇārthatvāt /
aupāsane ca kartavyam /
taduktaṃ purastāt brahmacaryavidhānasya dṛṣṭārthatvāt yāvatā tapasārthasiddhiṃ manyate tāvat kartavyam /
punarvasvoścedaṃ karma bhavati /
'śvastityeṇa'(āpa.gṛ.9-5) iti vacanāt /
kiṃ punastat karma?sthālīpākaḥ,pāṭhārcanaṃ ca /
sarva karma pārvaṇavat /
vivāhaprakaraṇe tūpadeśāt sakṛt pātraprayogaḥ śamyāśca /
kālasya cāniyamaḥ /
vivāhaprakaraṇe cāsyāssamāptiḥ taccheṣabhūtasya vāsodānasyopariṣṭādupadeśādavagantavyā /
evamarthameva ca tasyopariṣṭādupadeśaḥ

26.5

sapta pradhānāhutayaḥ prātaragnimityevamādyāḥ /
tataḥ sviṣṭakṛt, tato jayādi

26.6

pārvaṇātideśāt ekasyaiva brāhmaṇasya bhojane prāpte bahutvaṃ vidhīyate /
tena sthālīpāko mahān kartavyaḥ /
sarpiṣmadvacanaṃ niyamārtha pariṣecanādūrdhva pārvaṇadharmāṇāṃ sarpiṣmatvameva bhavatīti /
tena 'pūrṇapātrastu dakṣiṇetyekaṃ'ityetanna bhavatati /
siddhiṃ vācayīta tairbhuktavadbhiḥ saṅkalpasiddhirastitvati vācanam /
pariṣecanāntavacanaṃ kartṛniyamārtham /
katham?yo homasya kartā sa eva vrāhmaṇabhojanaṃ siddhivācanaṃ ca kuryāditi tena yaduttaraṃ karma parikiraṇādi tasya vadhūḥ kartrīti

26.4

ĀpGs-Tāt_9.4:
ubhayo rjāyāpatyoḥ 'trirātramubhayoradhaśśayyā'ityadhikārāt, iha anvārabdhāyāmiti strīliṅganirdeśācca /
hṛdayasaṃsarga manasossamprītimīpsuḥ vadhvā hitaiṣī pitṛbhrātrādirapāpo 'pi trirātrādanūnaṃ yāvanmanastoṣaṃ brahmacarya caritvā tasyaupāsana eva sthālīpākaśrapaṇādyagnimukhāntaṃ kṛtvā tasyāman vārabdhāyāṃ sthālīpākādavadāya 'prātaragnim'ityādibhissaptabhirmantraiḥ pratyṛcaṃ pradhānāhutīrhutvā jayādi pratipadyate /
tadanantaraṃ sviṣṭakṛdādi tantraśeṣaṃ pārvaṇavat samāpya, tena hutaśeṣeṇa sarpiṣmatā yugmān dvyavarān dvāvavarau saṃkhyāto yeṣāṃ tān brāhmaṇān yathālābhaṃ bhojayitvā taireva bhuktavadbhiḥ karmaphalasiddhirastviti siddhiṃ vācayīta /
tena sarpiṣmateti ca pārvaṇasiddhānuvādo yugimāniti vidhātum

26.7

4 pativaśyakaraṃ karma (pāṭhākhyāyāḥ oṣadhyāḥ yavaiḥ prakiraṇam, tāṃ svahastayorābadhya tābhyāṃ patyussamāliṅganaṃ ca)
śvastiṣyeṇeti trissaptairyavaiḥ pāṭhāṃ parikirati"yadi vāruṇyasi varuṇāttvā niṣkrīṇāmi yadi saumyasi somāttvā niṣkrīṇāmi"iti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_9.5:
śvo yat karaṇīyaṃ karma tattiṣyeṇa nakṣatreṇasampādyata iti kṛtvā pūrvedyussiddhivācanānte karmaṇi kṛte pitrādinā ṛtvijā yajamānabhūtā vadhūḥ yatra pradeśe pāṭhā tiṣṭhati tatra gatvā tāṃ pāṭhāṃ trissaptaiḥ ekaviṃśatyā yavaiḥ parikirati 'vāruṇyasī'tyetābhyām /
trissaptairiti chāndaso nirdeśaḥ pāṭhā oṣadhiviśeṣaḥ /
ātharviṇikāstu pāśetyadhīyate

26.5

ĀpGs-Tāt_9.5:
pāṭhotthāpanādi bhartṛparigrahaṇāntaṃ karma śvobhūte paridyustiṣyo bhavatīti kṛtvā pūrvedyuḥ śvastiṣyaḥ punarvasū ityarthaḥ /
tasmin nakṣatre pitrādinā siddhivācanānte karmaṇi kṛte, anantaraṃ vadhūryatra bhūmau pāṭhāsti tatra gatvā tāṃ pāṭhāṃ trissaptaiḥ ekaviṃśatyā yavaiḥ 'yadi vāruṇyasi'; ityetābhyāṃ parikirati parito vapati /
trissaptairiti chāndasaṃ rūpam

26.8

śvobhūte uttarayotthāpyottarābhistisṛbhirabhimantryottarayā praticchannāṃ hastayorābadhya śayyākāle bāhubhyāṃ bhartāraṃ parigṛhṇīyādupadhānaliṅgayā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_9.6:
kṛtvā parikiraṇamupoṣya tataḥ śvobūte tāṃ pāṭhāṃ itthāpayati khanitreṇa khātvotkhidati uttarayarcā "imāṃ khanīmī"tyetayī /
tatastāmuttarābhiḥ stisṛbhiḥ ṛgbhiḥ abhimnatrayeta 'uttānaparṇe 'ityetābhiḥ /
tasyā mūlaṃ dvedhā pracchidya hastayorāvadhnāti uttarayarcā'ahamasmī'tyetayā /
praticchannāṃ yathā bhartā na paśyati tathetyarthaḥ /
ubhayatra mantrasyāvṛttiḥ ābadhya tato rātrau śayyākāle bhartāraṃ parigṛhṇīyāt /
upadhānaliṅgayā ṛcā 'upate 'dhā'mityetayā uttarayeti vaktavye upadhānaliṅgayeti vacanaṃ parigrahe viśeṣavidhānārtham /
yathā mūlayoḥ
anyataradadhastādupadhānaṃ bhavati itaraccopariṣṭādapidhānaṃ tathā parigrahaḥ kartavyaḥ

26.6

ĀpGs-Tāt_9.6:
paredyurvadhūreva tāṃ pāṭhāṃ 'imāṃ khanāmi'ityetayā khamitreṇotkhāya 'uttānaparṇe'ityādibhi stisṛbhirabhimantrya tasyāḥ mūlaṃ dvidhā chitvā
upāyena bharturadṛśye kṛtvā 'ahamasmi sahamānā'ityetayābhyastayā sva hastayorābadhya rātrau śayyākāle 'upate 'dhām' ityupadhānaliṅgayā bāhubhyāṃ bhartāraṃ parigṛhṇīyāt /
upadhānaliṅgayeti jñāpanaṃ ca karmāṅgam //
kecit-ābadhya pāṭhāmūlayorhastayorupadhānameko 'nyaścāpidhānaṃ yathā syāt tathā parigṛhṇīyāditi

26.9

vaśyo bhavati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_9.7:
yadi bhāryā bhartari na ramate tadā naivaitatkarma bhavatīti pradarśanārthamidaṃ vaśya ḥ patirbhavati bhāryāyāḥ na bhāryā bharturiti

26.7

idaṃ spaṣṭam (tāsarthadarśanam ) vaśya iti pulliṅganirdeśāt vadhūriha yajamānā

26.10

asya adhikārāntarasaṃyogamāha--
5 sapatnībādhanaṃ karma /
sapatnībādhanaṃ ca // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_9.8:
na kevalamubhayorhṛdayasaṃsargasādhanamevaitatkarma, kiṃ tarhi? sapatnībādhanacca sapatnyapyanena bādhituṃ śakyetyarthaḥ /
asminnapi pakṣe
aupāsana evāgniḥ yo 'syā vivāhena sampāditaḥ yā saptanīṃ bādhate /
vivāhabhedādhdyagnissaṃsṛjyate /
tathā ca rājasūya ityuktaṃ-"tasyā aupāsane pratinihitam"(āpa.śrau.18-16-14) iti /
tathā-agnisaṃsargo baudhāyanīye 'bhihitaḥ saṃsargādūrdhvamapi tasminneva bhavati /
yathā bādhyamānā sapatnī na jānāti /
kecit pūrvasminnevāgnau dvitīyaṃ vivāhamicchanti /
teṣāmapi tasminneva karma

26.8

ĀpGs-Tāt_9.8:
sapatnī bādhyate yena tat sapatnībādhanam /
etatkarma sapatnībādhanamapi bhavati /
adhikārāntaraṃ ca yuktam;ya ekayā saṃsṛṣṭahṛdayo 'pyanyāṃ tatsapatnīṃ bhāryā tadadhīnadharmādāvapi lobhānna bādhate so 'pi kathaṃ nu nāma tadadhīnadharmā dyupekṣayāpi tāṃ bādhetaivetyevamarthatvādasya karmaṇaḥ

26.11

athānyadapi sapatnībādhanamāha-
6 kṣayarogagrastāyāṃ bhāryādau tannivṛttikaraṃ karma /
etenaiva kāmenottareṇānuvākena sadā'dityamupatiṣṭhate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_9.9:
etenaiva sapatnībādhanena kāmena uttareṇānuvākena "udasau sūryo agāt"ityanena sadā aharahaḥ ādityamupatiṣṭhate /
sadārthakaevakāraḥ paunarvācanikaḥ

26.9

ĀpGs-Tāt_9.9:
etāsminneva kāme vadhūḥ 'udasau sūryo agāt'ityanuvākena prāgbhojanādaharaharādityamupatiṣṭhate /
sadeti vacanaṃ ca siddhe 'pi sapatnībādhanakāme karmāntaraṃ veti

26.12

yakṣmagṛhītāmanyāṃ vā brahmacaryayuktaḥ puṣkarasaṃvartamūlairuttarairyathāliṅgamaṅgāni saṃmṛśya pratīcīnaṃ nirasyet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_9.10:
yakṣmā rājayakṣmākṣayarogaḥ /
tena gṛhītāṃ bhāryā anyāṃ vā svāṃ striyaṃ mātṛprabhṛtiṃ jñātvā bhaiṣajyamidaṃ kartavyam /
kiṃ tat?
utyate-brahmacaryeṇa yuktaḥ puṣkarasya saṃvartamūlaiḥ parimaṇḍalākāraiḥ mūlaiḥ /
saṃvartamūlaiścetyanye /
saṃvartikā navadalamiti naighaṇṭukāḥ /
uttarairmantraiḥ "akṣībhyāṃ te nāsikābhyāṃ"ityādibhiḥ /
yathāliṅgaṃ tasyā akṣyādīnyaṅgāni samṛśya pratīcīnaṃ yathā tathā nirasyet /
yathāliṅgavacanāt pratimantraṃ sammarśanaṃ nirasanaṃ ca /
ekaikena mūlena sammarkhanam,bahuvacanasya sarvāpekṣatvāt /
āntrādīnāmantargatatvāt
bahistatpradeśe sammārjanam

26.10

ĀpGs-Tāt_9.10:
rājyakṣmaṇā gṛhītāṃ, anyāṃ vā rājayakṣmaṇo 'nyaiḥ kuṣṭhādibhirgṛhītāṃ vā vadhūṃ taddhitaiṣī uktalakṣaṇabrahmacaryayuktaḥ puṣkarasya padmasya saṃvartikābhi rdalairmūlaiśca 'akṣībyāṃ te'ityādyṛgrūpaiṣṣaḍbhirmantraiḥ yathāliṅgaṃ mantraliṅgapratipannāni bhāṣye vyākhyātānyakṣyādīnyaṅgāni saṃmṛśya pratimantraṃ tāni pratīcīnaṃ nirasyet /
etena bhaiṣajyenāgadā syāditi tātparyam //
kecit yakṣmagṛhītāṃ bhāryā anyāṃ vā mātrādiṃ puṣkarasya saṃvartaiḥ parimaṇḍalākāraiḥ mūlairiti

26.13

7 vadhūvāsaso dānam /
vadhūvāsa uttarābhiretadvide dadyāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_9.11:
vivāhakāle yat vāsaḥ paridhāpitaṃ, tat etadvide brāhmaṇāya dadyāt, yo 'smin praśne paṭhitān mantrān sārthān veda tasmai /
kecit-bhaiṣajyaśeṣamidaṃ manyante /
ānantaryāt /
teṣāṃ vadhūvāsa iti viśeṣaṇamanyasyāḥ striyāḥ yakṣmagṛhītāyāḥ vāsaso dānanivṛttyartham /
etadvida iti ca bhaiṣajyakarmakṛta ityarthaḥ mantreṣu tu parādehi ityādiṣu vivāhakāle parihitasya vadhūvāsasaḥ sparśanindā /
sūryāvide brāhmaṇāya taddānaṃ ca dṛśyate /
kalpāntare ca tadvyaktam -"caritavrataḥ sūryāvide vadhūvastraṃ dadyāt"(āśva.gṛ. 1.8.13) iti /
tasmāt bhaiṣajyaśeṣatvamanupapannam /
yatpunaruktaṃ ānantaryāditi, tatra kāraṇamuktameva /
katham?evamantaṃ vivāhaprakaraṇaṃ syāditi

26.11

ĀpGs-Tāt_9.11:
yasyā vadhvā idaṃ bhaiṣajyaṃ kriyate tasyā vāsaḥ /
etadvide etatkarma samantrārtha yo vetti tasmai 'parā dehi'ityādibhiścata bhrda tasṛbhirdadyāt /
kecit-vivāhakāle vadhvā yadācchāditaṃ vāsastadrimucyāsaṃspṛśanneva pañcamyāṃ 'parā dehi'ityādibhiścaritavratāya etadvide sūryāvide, ya etān mantrān sārthān veda tasmai dadyāt /
asaṃsparśasca 'krūrametat kaṭukametat'iti lihghāt /
asya ca samāveśanānantaramupadeṣṭa vyasya ihopadeśo hṛdayasaṃsargārthe karmaṇi śamyājñāpanārthamiti /
nedaṃ yuktam, sannihitakarmaparityāgena vāsodānasya ativyavahitavivāha arthajñānānudayāt, asmadīyānāmācārābhāvācca

Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc