Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 23
'yasyāgnau na kriyate na tadbhoktavyam'(āpa.dha.2-15-13) iti dharmaśāstravacanāt śarīrasthityarthamapi bhojanaṃ dvijasya vaiśvadevaśeṣeṇaiva bhavitavyam /
catūrātramahūyamāno 'gnirlaukikassampadyate'iti vacanādahute 'gnihotre sarvakratvartho 'gnirlaukikassyāt /
tataśca jvarādibhirupadrave satyapi vaiśvadevāgnihotrādeḥ tatprāyaścittānāṃ vā homānāmavaśyakāryatvādṛtvigantarālābhe satyapi dvayorapi stryanupetayoḥ yena kenacit prakāreṇa mantra aṅgalopenāpi tatra prasaktiḥ /
tathā vaiśvadevasya śrāddhādiṣu 'atha gṛhamedhinoyadaśanīyasya homā balayaśca'; (āpa.dha.2-3-12) iti vacanāt, suvarcakā yavakṣārābhyāṃ lavaṇena cāvarānnena ca kośadhānyāparanāmnā māṣādinā tilavyatiriktena saṃsṛṣṭasyāpi bhavati haviṣo home prasaktiḥ /
tadubhayaniṣedhārthamāha-
44 vaiśvadeve niṣiddhaḥ kartā niṣiddhāni ca dravyāṇi /
striyānupetena kṣāralavaṇāvarānnasaṃsṛṣṭasya ca homaṃ paricakṣate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_8.3:
pākayajñādhikāre sarvatrāyaṃ pratiṣedhaḥ śraddhādiṣvapyavarānnāni kośīdhānyāni māṣādīni kṛṣṇadhānyāni caṇakakodravādīni /
paricakṣate varjayanti siṣṭāḥ /
"na strī juhuyāt /
nānupetaḥ /
na kṣāralavaṇahomo vidyate"iti pratiṣedhenaiva siddhe uttarārtho 'yaṃ pratiṣedhaḥ /
kiñca "pāṇigrahaṇādi gṛhyaṃ paricaret svayaṃ pantyapi vā putraḥ kumāryantevāsīve"(āśva.gṛ.1-9-1)ti āśvalāyanavacanena pantyādīnāmaupāsanahomaprāptyāśaṅkāyāṃ pratiṣedhaḥ
ĀpGs-Tāt_8.3:
setriyā anupetena anupanītena ca homa homamātraṃ śrautaṃ smārta ca śiṣṭāḥ paricakṣate varjayanti yasmāt tasmādeva tābhyāṃ na hotavyamiti vākyaśeṣaḥ /
homamiti ca sāmānyābhidhānena śrautahome 'pi stryanupanītau śiṣṭāḥ varjayantīti jñāpanāt gārhyaadhikārāpavādaḥ /
kṣāretyādi vāyākhyātaprāyameva /
yattu dharmaśāstre 'na kṣāralavaṇahomo vidyate /
tathāvarānnasaṃsṛṣṭasya ca'(āpa.dha.2-15-14,15) iti tat
'udīcīnamuṣṇaṃ bhasmāpohya tasmin juhuyāt'(āpa.dha.2-15-16) iti vidhānārtho 'nuvādaḥ /
yadapi tatreva 'na strī juhuyāt nānupetaḥ'; (āpa.dha.2-15-17,18)iti tat kṣārādi yathoṣṇabhasmani hūyate, tathā tasminnāpi stryanupanītābhyāṃ na hotavyamiti niṣeddhum
asya pratiṣedhasya pratiprasavamāha--
yathopadeśaṃ kāmyāni balayaśca // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_8.4:
yo 'yaṃ stryādīnāṃ pratiṣedhaḥ sa kāmyeṣu karmasu nādaraṇīyaḥ yathepadeśameva tāni kartavyāni /
tathā balayaśca yathopadeśameva kartavyāḥ /
sidhyarthe yadasya gṛhe paṇyaṃ syāditi kāmyodāharaṇam /
evamataūrdhva yadaśanīyasyetyādi balīnāṃ home coditasya stryādipratiṣedhasya baliṣu prasaṅgābhāvāt jñāpakamidaṃ-homadharmo baliṣu pravartata iti /
tena apareṇāgniṃ dakṣiṇaṃ jānvācyetyevamādi baliṣvapi bhavati /
'na kāmyeṣu baliṣu ca'ityova siddhe yathopadeśamiti vacanamupadeśādevaiṣāṃ pravṛttiḥ svaśāstreṇa śāstrāntareṇa vā na pratinidhitvena
ĀpGs-Tāt_8.4:
yāni kāmyāni yena prakāreṇopadiṣṭāni tāni tathaiva bhavanti, naiva tatra kṣārādivarjanam, 'yadasya gṛhe paṇyaṃ syāt'(āpa.gṛ. 23-5) ityupadeśasya gṛhaśabdena viśeṣitatvāt /
yadi tatra kṣārādivarjanamiṣṭaṃ syāt, tadā 'yadasya paṇyaṃ syā'dityotāvadeva brūyāt /
tathā balayaśca yathopadeśameva /
na tu kṣārādiniṣedhaḥ, 'sati sūpasaṃsṛṣṭena kāryāḥ'(āpa.da.2-3-19) ityārambhasāmarthyāt /
anyathā 'gṛhamedhino yadaśanīyasya homā balayaśca'iti vacanādeva kṣārādivyatiriktaśākamāṃsādisūpasaṃsṛṣṭenānnena kāryāssyuḥ /
atra ca 'yadaśanī yasya homā balaśca'iti homasāhacaryāt baliṣvapi yā kṣārādiniṣedhaśaṅkā sāvāryate /
kecit-yathopadeśaṃ kāmyāni balayaścetyasmādevajñāpanāddhomadharmāṇāṃ baliṣvapi prasaktiriti /
teṣāṃ sarpabalau saktunirvāpe svāhākāro durvāraḥ
45 honārthamupāttasyāgneḥ svayaṃ prajvalane prayāścittam /
sarvatra svayaṃ prajvalite 'gnāvuttarābhyāṃ samidhāvādadhyāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_8.5:
sarvatra sarveṣu pākayajñeṣu agnau svayaṃ prajvalite dhamanādi puruṣaprayatnamantareṇetyarthaḥ /
etasmin nimitte saṃprāpte uttarābhyā- mṛgbhyāṃ dve samidhāvagnāvādadhyāt 'uddīpyasva''mā no hiṃsīriti /
ādadhāticoditatvāt svāhākāro nāsti /
sarvatra gṛhaṇāt sarva pākayajñeṣvayaṃ vidhirbhavati /
anyathā prakaraṇādvivāha eva syāt /
sarvatra laukike vaidikegārhye vāgnāviti /
ekakarmakāleṣvityanye /
ĀpGs-Tāt_8.5:
sarvatra sarvācāralakṣaṇeṣu karmasu /
anye-sarvadā akarmakāleṣvapīti /
svayaṃprajvalite 'gnau prayatnamantareṇaupāsane prajvalite /
uttarābhyāṃ ṛgbhyāṃ 'uddīpyasva jātavedaḥ'ityetābhyāṃ samidāvādadhyāt /
pratyṛcamekaikāṃ samidhamādadyāt, svatassadhanabhede kriyābhedāt /
ādadhātipraharatītyādyajuhoticoditeṣu na svāhākāro vihitaḥ /
prastarapraharaṇe 'pi 'na svāhākaroti'(āpa.śrau.3-6-7) ityetat, ādadhātītyādiṣvapi pratiṣedhadarśanārtham /
anye tu- 'na svāhākaroti'itteṣa pratiṣedhaḥ ajuhoticoditeṣvapyādadātītyādiṣu svāhākāgaṃ jñāpayatīti
āpanmāśrīḥ śrīrmāgāditi vā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_8.6:
etābhyāṃ yajurbhyā ete samidāvādadhyāditi mantravikalpaḥ
ĀpGs-Tāt_8.6:
'uddīpyasve'ti ṛgdvayena āpanmetyetadyajurdvayaṃ vikalpyate
46 vivāhadināvismaraṇam /
etadaharvijānīyādyadaharbhāryāmāvahate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_8.7:
etadahaḥ etannakṣatram /
vijānīyāt na vismaret /
yadahaḥ yasminnakṣatre bhāryā āvahate tatkulādānayati /
yasminnakṣatre pāṇigrahaṇaṃ kṛtaṃ tat na vismartavyamityarthaḥ /
āvahata ityanenādipāṇigrahaṇaṃ vivakṣitam /
avismaraṇopadeśe prayojanaṃ saṃvatsare saṃvatsare tasminnakṣatre karmaviśeṣaḥ /
kaḥ punarasau ?'yaccainayoḥ priyaṃ syā'di (āpa.dha.2-1-7) tyādi sāmayācārikeṣūpadiṣṭaḥ /
na cāsau vidhiḥ /
pārvaṇaviśeṣo yadi syāt tasyopacāraḥ pārvaṇena vyākhyāta ityetadasamjasaṃ syāt /
atha sa vidhireveha kasmānnopadiśyate?ucyate- ihopadeśe prakaraṇādvivāhāṅgatvaṃ vijñāyeta /
tataśca śamyādayo 'pi vivāhadharmāḥ syuḥ kiñci sarvacaraṇārthaḥ tatropadeśaḥ
ĀpGs-Tāt_8.7:
yasminnahani gṛhapraveśanādi sthālīpākāntaṃ karma karoti ta detadaharavadhitvena vijānīyāt tata ārabhya trirātramubhayoradhaśśayyotyādikartum /
kecit-yasminnakṣatre vvāhe 'bhūt tasya na vismaret /
dharmaśāstre 'śvobhūte sthālīpākaḥ'(āpa.dha.2-1-10) ipyupadiṣṭakarma pratisaṃvatsaraṃ kartum /
tasyacehopadiṣṭasya tatropadeśaḥ kathaṃ vivāhāṅgatvaṃ śamyāśca mā bhūvan, sarvacaraṇārthatā ca kathaṃ syāditi /
prakṛtatvādeva ca sthālīpākādārabhya trirātramubhayoradhaśśayyetyādi bhaviṣyatīti /
tanna;yathoktakarmāntare vidhereva nirastatvāt 'pārvaṇena'(āpa.gṛ.7-2-3) ityatra
47 vivāhe dampatyorbrahmacaryavidhiḥ /
trirātramubhayoradhaśśayyā brahmacarya kṣāralavaṇavarjanaṃ ca // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_8.8:
sthālīpākādārabhya trirātramubhayoḥ dampatyoḥ adhaśśayyā nopari khaṭvādau /
brahmacarya maithunavarjanaṃ, kṣāralavaṇayośca varjanaṃ bhojane /
tatra kṣāralavaṇavarjanaṃ sthālīpākāt prāgadhvani na bhavati /
brahmacarya tu tatrāpi bhavati /
caturthyā samāveśanavidhānāt idaṃ tu brahmacarya vacanaṃ dārḍhyaratham /
yadyapi sahaśayanamubhayoḥ, tathāpi maithunavarjane yatnaḥ kārya iti
ĀpGs-Tāt_8.8:
ubhayo rdampatyoḥ sthālīpākādārabhya trirātrama dhaśśayyā syāt, na tu khṭvādau /
nāpi pṛthakśayyā, ubhayoriti grahaṇāt /
tathāṣṭāṅgamaithunavarjanalakṣaṇaṃ brahmacarya syāt /
maithunasyāṣṭāṅgatvamapi bṛhaspatinoktam--
'smaraṇaṃ kīrtanaṃ keliḥ prekṣaṇaṃ guhyabhāṣaṇam /
saṅkalpo 'dhyavasāyaśca kriyānirvṛtireva ca //
etanmaithunamaṣṭāṅgaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ'; //
iti /
etacca sthālīpākāt prāgapyadhvani, 'śeṣaṃ samāveśane japet'(āpa.gṛ.8-10) ityuttaratra kramavidhānāt /
ata evātra sūtre śayyaikyāt
durvāramapi maithunamatiprayatnena varjanīyamityevamarthastānniṣedhaḥ /
tathaiva kṣāralavaṇavarjanaṃ ca syāt /
cakārānmadhumāṃsadantadhāvanāñjanābhyañjanānulepanasnagdhāraṇānāṃ varjanamapi /
yadvā brahmacaryapadenaiva madhvādi saptakamapi niṣiddham /
cakārastūktasamuccayārtha eva /
sarvatra trirātramityeva
48 svapatoḥ tayormadhye daṇdanidhānam /
tayośśayyāmanteraṇa daṇḍo gandhalipto vāsasā sūtreṇa vā parivītastiṣṭhati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_8.9:
tayoḥ dampatyoḥ śayyāmanatareṇa śayanasya madhye daṇḍaḥ kṣīrivṛkṣodbhavaḥ gandhena surabhiṇā liptaḥ puṣpaiścālaṅkṛtaḥ vāsasā sūtreṇa vā parivītaḥ tiṣṭhati sthāpayitavyaḥ /
anyonyasaṃsparśo mā bhūditi
ĀpGs-Tāt_8.9:
tayoḥ vratasthayordampatyoryāvattrirātramabhinnā śayyā tā mevāntareṇa tasyā eva madhye, na tu trirātrādūrdhva nānāśayyā- mekāśayyāṃ cāntareṇāpīti;tayoriri prakṛtaparāmaśāt /
daṇḍo gandhaliptaḥ candanānuliptaḥ /
gandhasya pradarśanārthatvātpuṣpairapyalaṅkṛtaḥ /
vāsasā sūtreṇa vā parivītastiṣṭhati sthāpayitavyaḥ /
asmiṃśca daṇḍe gandharvo viśvāvasurbhāvayitavyaḥ, 'udīrṣvāto viśvāvaso'iti mantraliṅgāt /
ata evāyaṃ daṇḍo naiyagrodha audumbara āśvatthaḥ plākṣo vā, 'ete vai gandharvāpsarasāṃ gṛhāḥ'(tai.saṃ.3-4-8)
ityarthavādāt
49 vivāhaśeṣahomaḥ, samāveśanaṃ ca /
taṃ caturthyāpararātra uttarābhyāmutthāpya prakṣālya nidhāyāgnerupasamādhānādyājyabhāgānte 'nvārabdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvāpareṇāgniṃ prācīmupaveśya tasyāśśirasyājyaśeṣādvyāhṛtibhiroṅkāracaturthābhirānīyottarābhyāṃ yathāliṅgaṃ mithassamīkṣyottarayā'jyaśeṣeṇa hṛdayadeśai saṃmṛjyottarāstisro japitvā śeṣaṃ samāveśane japet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_8.10:
apararātro rātrestṛtīyo bhāgaḥ uttarābhyā mudīrṣvāta ityetābhyām /
atra prāptasya nidhānasya vidhānaṃ punastasmin śayane daṇḍasya nidhānaṃ mā bhūditi
uttarāḥ sapta pradhānāhutīrjuhoti-'agne prāyaścitte'ityevamādyāḥ /
tatrāditaścaturṣu mantreṣu 'tvaṃ devānāṃ prāyaścitti'rityayamanuṣaṅgaḥ /
uttare mantrāstrayaḥ /
ājyabhāga ityanvārambhakālopadeśaḥ /
jayādi pratipadyata iti ca tannivṛttiḥ
tantraśeṣaṃ samāpya tataḥ tāmapareṇāgniṃ agneḥ paścāt prācīṃ prāṅmukhīṃ upaveśya yo huyasyājyasya śeṣaḥ tasmādavadāya darvyā tasyā vadhvā śśirasi vyāhṛtibhiroṅkāracaturthābhiḥ svāhākārāntābhiḥ pratimantramānayati /
tataḥ uttarāmyāmṛgbhyāṃ 'apaśyaṃ tve'tyetābhyāṃ yathāliṅgaṃ mithaḥ anyo 'nyaṃ yugapat samīkṣet, pūrvayā vadhūḥ uttarayā varaḥ /
tato vara uttarayarcā 'samañjantvi'tyetayā vadhūvarayorubhayorhṛdayadeśau samanakti tenaivājyaśeṣeṇa sakṛt gṛhītenājyena sakṛdeva mantre coktvā /
tataḥ
uttarāstistro japati 'prajāpate tanva'mityādyāḥ /
tataḥ śeṣa manuvākaśeṣaṃ 'ārohoru'mityādi samāveśane samāgamanakāle japet /
samāveśanaṃ ca tasminnevāpararātre niyamena bhavati /
idameva samāveśanaṃ mantravat nānyāni /
pariṣecanāntavacanamānantaryārtham /
pariṣecanānte etadova karma yathā syāt /
tena bhojanaṃ prāgeva bhavati
ĀpGs-Tāt_8.10:
caturthyā apararātre iti vivṛtyārthapāṭhaḥ /
caturthyā rātreḥcaturthasyāhorātrasyāpararātre rātreraparatra tṛtīyabhāge taṃ daṇḍaṃ uttarābhyāṃ 'udīrṣvāta'ityetābhyāṃ utthāpyādbhiḥ prakṣālya śayanādanyatra nidāyāgnerupasamādhānādi tantraṃ pratipadyate /
ājyabhāgānte kṛte vadhvamanvārabdhāyāṃ uttarāḥ 'agne prāyaścitte'ityādyāssaptāhutīrjuhoti /
tatra dvitīyatṛtīyayorapi 'tvaṃ devānāṃ'ityādyanuṣaṅgaḥ /
tato 'nvārambhavarja jayādau praṇītā mocanānte kṛte apareṇāgniṃ vadhūṃ prācīṃ prāṅmukhīmupaveśya hutaśeṣādājyamādāya tasyāśśirasi vyāhṛtibhi roṅkāracaturthābhisvāhākārāntābhissarveṣāmante sakṛdānayati /
kecit-pratimantramiti /
athottarābhyāṃ 'apaśyaṃ tvā manasā'ityetābhyāṃ yathāliṅgaṃ , pūrvayā vadhū ruttarayā varaḥ, mithaḥ anyayonyaṃ yugapat samīkṣya uttarayā 'samañjantu' ityetayā ājyaśeṣeṇa hṛdayadeśau yugapadaṅguṣṭhavisaṃrasinībhyāṃ samanakti, 'samāpo hṛdayāni nau'iti dvivacanaliṅgāt /
atha uttarāstisraḥ ' prajāpate tanvaṃ me'ityādyā japitvā śeṣamanuvākaśeṣaṃ 'ārohorum'ityādikaṃ samāveśane samāveśanakāle japet /
samāveśanaṃ ca vadhvā saha maithunārtha śayanam, 'ṛtusamāveśane'(āpa.gṛ.8-13) ityutuliṅgāt /
etacca rāgaprāptasamāveśanāśritaṃ vivāhakarmārtha kramajapayorvidānam, yathā bhojanaparyāyavratāśritaṃ payaādividhānam /
kecit- asatyapi rāge karmārthamasmin krame samaviśanaṃ niyatameveti /
samāveśanāntareṣu tu akarmārthatvādeva nāyaṃ japaḥ /
baudhāyanena tu vikalpo 'bhihitaḥ (bau.gṛ.2-7-12) iti /
asminneva krame yadi daivādṛtugamanamapi kartavyaṃ syāt tadā pūrva 'ārohorum'ityādijapaḥ /
tato 'viṣṇuryonim'ityādibhirabhimantraṇam
anyo vaināmabhimantrayeta // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_8.11:
anyo vā brahmaṇaḥ kaścit enau jāyāpatī samāgamiṣyantau anuvākaśeṣeṇā bhimantrayeta /
na svayaṃ varo japet /
tatra yat
vadhūvāsaḥ prāganena paridhāpitaṃ tat vratānte vimucyānyat vāsaḥ paridhāya saṃspṛśati vadhūḥ /
tena hastasparśane doṣadarśanāt parādehi śābalyamityetāsu /
vratacaryāyāṃ tu daṇḍenāntarhitatvādasesparśaḥ /
tadvāsaḥ śvobhūte parādehi śāvalyamityetābhiścatasṛbhiḥ ṛgbhissūryāvide brāhmaṇāya varo dadyāt /
yathā vakṣyati-'vadhūvāsa uttarābhiretadvide dadyāt'(āpa.gṛ.9-11) iti āśvalāyanenāpyuktaṃ- 'sūryāvide vadhūvastraṃ dadyāt /
annaṃ brāhmaṇebhyaḥ'(āśva.gṛ.1-8-13,14) iti
ĀpGs-Tāt_8.11:
vyaktārtham /
idaṃ ca 'ahaṃ garbhamadadhām'ityādi liṅgavirodhe 'pi śruterbalīyastvāt
50 rajasvalāyāḥ striyāḥ prathamartāvupadeśaḥ /
yadā malavadvāsāḥ syādathaināṃ brāhmaṇapratiṣiddhāni karmāṇi saṃśāsti 'yāṃ malavadvāsasa'(tai.saṃ. 2.5.1) mityetāni // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_8.12:
malavadvāsā iti rajasvalāyā abhidhānam /
yadetivacanaṃ vivāhādūrdhvamapiprāpyartham /
anyathā vivāhamadhya eva syāt;prakaraṇāt /
saṃśāsanaṃ ca prathamartau sakṛt bhavati /
tadeva sarvārtha bhavati /
yathā brahmatāriṇa upanayane /
enāmityanucyamāne anya enau saṃśāstītyevaṃ vijñāyeta /
'anyo vainā'viti prakṛtatvāt /
brāhmaṇapratiṣiddhānītyucyate lokaparatiṣiddhānyupariśayyāsanādīni lokata eva pratyetavyānīti jñāpanārtham /
karmāṇīti vacanāt karmaṇāmeva śabdāntarairavabodhanam, na brāhmaṇavākyena saṃpraiṣaḥ /
'etānī'tivacanaṃ 'yāṃ malavadvāsa'samityādīnāṃ pratiṣiddhānāṃ vihitānāṃ ca saṃśāsanaṃ yathā syāt /
tena 'tistro rātrīrvrataṃ caredañjalinā vā pibet"(tai.saṃ.2-5-1) iti vihitayorapi saṃśāsanaṃ bhavati /
evañca 'brāhmaṇapratiṣiddhānī'ti pratiṣiddhagrahaṇamupalakṣaṇam /
tatra 'yāṃ malavadvāsasa'miti vākye snānāt prāk samāgamapratiṣedhaḥ /
'yāmaraṇya'iti deśapratiṣedhaḥ /
snātāyāmapi 'yāṃ parācī'miti parāṅmukhyā gamanapratiṣedhaḥ /
'yā snātī'ti trirātramadhye snānasya pratiṣedhaḥ /
'yābhyaṅte'ityabhyañjanasya /
'yā pralikhata'iti śirasi pralekhanasya kaṅkatādi nā /
'yā'ṅte'iti cakṣuṣorañjanasya /
'yā dataḥ'iti dantadhāvanasya /
'yā nakhānī'ti nakhanikṛntanasya /
'yā kṛṇattī'ti kārpāsādestantukarmaṇaḥ /
'yā rajju'miti rajjukriyāyāḥ /
'yā parṇene'ti parṇenāśanasya /
'yā kharveṇe'ti kharveṇa pātreṇa /
ekadeśaviluptaṃ karvam /
'tisrorātrī'rityeteṣāṃ pratiṣedhānāṃ kālaniyamaḥ /
'añjalinā vā pibe'dityādirbhojane pātrāvidhiḥ
ĀpGs-Tāt_8.12:
malavadvāsāḥ kālanirgatena śoṇitena malinaṃ vāso vasanaṃ yasyāssā;rajasvaletyarthaḥ /
rūḍhaśabdatvādyadṛcchayā nirmalavāsā api yadeyaṃ rajasvalā syāt, tadā patirevaināṃ brāhmaṇapratiṣiddhāni karmāṇi saṃśāsti laukikabhāṣayā śkṣayati /
kāni tāni brāhmaṇapratiṣiddhānītyata āha- ' yāṃ malavadvāsasa' mityetāni /
'yāṃ malavadvāsasaṃ saṃbhavanti'(tai. saṃ.2-5-1-6) ityetadbrāhmaṇacoditāni, tānyetānyapi sarvāṇītyarthaḥ /
atha tāni sugrahārtha krameṇocyanate-na snānātpūrva maithunam /
tadeva na snānādūrdhvamapyaraṇye /
tadeva na snātayāpi parāṅmukhyā anicchantyā vā /
apūrṇe trirātre na snānam /
na tailābhyañjanam /
na kaṅkatādinā śirasi lekhanam /
na cakṣuṣorañjanam /
na dantadhāvanam /
na nakhanikṛntanam /
na kārpāsādinā tantukaraṇam /
na rajjukriyā /
ityetānyekādaśa /
athāśanapātramañjalirakharvo vā /
kharvaḥ alpaḥ, khaṇḍo vā dagdho 'pi vā /
tato 'nyo 'kharvaḥ /
atra cāmī maithunādiniṣedhā amaithunādisaṅkalapa vidhayo veti bhāṣye na viviktam /
nyāyatastu 'tistro rātrīrvrataṃ caret'(tai.saṃ.2-5-1) iti vacanāt 'nekṣetodyantamastaṃyantamādityam'ityādi prājāpatyavidhivat saṅkalpavidhaya eva
5 ṛtusamāveśanam /
rajasaḥ prādurbhāvāt strātāmṛtusamāveśana uttarābhirabhimantrayate // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_8.13:
rajasaḥ lohikasya /
ṛtau yat samāveśanaṃ tatra kartavye, uttarābhiraṛgbhiḥ 'viṣṇuryoni'mityādibhiḥ trayodaśabhira bhimantrayeta /
' rajasaḥ prādurbhāve 'bhimantraṇaṃ bavati /
na saṃśāsanavat prathama evartau /
'snātā'mityetat brāhmaṇapratiṣiddhānāṃ sarveṣāṃ pratiprasavārtham /
snātāṃ kṛtamaṅgalāmityartaḥ /
tenāñjanābhyañjanānyapi bhavati
iti śrīharaharadattaviracitāyāṃ gṛhyasūtravṛttāvanākulāyāmaṣṭamaḥ khaṇḍaḥ //
ĀpGs-Tāt_8.13:
rajasaḥ śoṇitasya /
prādirbhāvāt kāle nirgamātkāraṇāt, na mālinyādeḥ /
snātāṃ pūrṇe trirātre snātāṃ bhāryām /
ṛtusamāveśane ṛtukālīnasamāveśanakāle /
'ṛtuśca strīṇāṃ rātrayaṣṣoḍaśa smṛtāḥ'(ma.smṛ.3-46) iti manuvacanāt /
uttarābhiḥ 'viṣṇuryoniṃ kalpayatu'ityādibhistrayodaśabhira bhimantrayate /
atra rajasaḥ prādurbhāvāt snātāmitivacanāccaturtha'hani prāyatyārthamanayā snātavyameva
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0