આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 23

ઽયસ્યાગ્નૌ ન ક્રિયતે ન તદ્ભોક્તવ્યમ્ઽ(આપ.ધ.2-15-13) ઇતિ ધર્મશાસ્ત્રવચનાત્ શરીરસ્થિત્યર્થમપિ ભોજનં દ્વિજસ્ય વૈશ્વદેવશેષેણૈવ ભવિતવ્યમ્ ।
ચતૂરાત્રમહૂયમાનો ઽગ્નિર્લૌકિકસ્સમ્પદ્યતેઽઇતિ વચનાદહુતે ઽગ્નિહોત્રે સર્વક્રત્વર્થો ઽગ્નિર્લૌકિકસ્સ્યાત્ ।
તતશ્ચ જ્વરાદિભિરુપદ્રવે સત્યપિ વૈશ્વદેવાગ્નિહોત્રાદેઃ તત્પ્રાયશ્ચિત્તાનાં વા હોમાનામવશ્યકાર્યત્વાદૃત્વિગન્તરાલાભે સત્યપિ દ્વયોરપિ સ્ત્ર્યનુપેતયોઃ યેન કેનચિત્ પ્રકારેણ મન્ત્ર અઙ્ગલોપેનાપિ તત્ર પ્રસક્તિઃ ।
તથા વૈશ્વદેવસ્ય શ્રાદ્ધાદિષુ ઽઅથ ગૃહમેધિનોયદશનીયસ્ય હોમા બલયશ્ચઽ; (આપ.ધ.2-3-12) ઇતિ વચનાત્, સુવર્ચકા યવક્ષારાભ્યાં લવણેન ચાવરાન્નેન ચ કોશધાન્યાપરનામ્ના માષાદિના તિલવ્યતિરિક્તેન સંસૃષ્ટસ્યાપિ ભવતિ હવિષો હોમે પ્રસક્તિઃ ।
તદુભયનિષેધાર્થમાહ-
44 વૈશ્વદેવે નિષિદ્ધઃ કર્તા નિષિદ્ધાનિ ચ દ્રવ્યાણિ ।
સ્ત્રિયાનુપેતેન ક્ષારલવણાવરાન્નસંસૃષ્ટસ્ય ચ હોમં પરિચક્ષતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.3:
પાકયજ્ઞાધિકારે સર્વત્રાયં પ્રતિષેધઃ શ્રદ્ધાદિષ્વપ્યવરાન્નાનિ કોશીધાન્યાનિ માષાદીનિ કૃષ્ણધાન્યાનિ ચણકકોદ્રવાદીનિ ।
પરિચક્ષતે વર્જયન્તિ સિષ્ટાઃ ।
"ન સ્ત્રી જુહુયાત્ ।
નાનુપેતઃ ।
ન ક્ષારલવણહોમો વિદ્યતે"ઇતિ પ્રતિષેધેનૈવ સિદ્ધે ઉત્તરાર્થો ઽયં પ્રતિષેધઃ ।
કિઞ્ચ "પાણિગ્રહણાદિ ગૃહ્યં પરિચરેત્ સ્વયં પન્ત્યપિ વા પુત્રઃ કુમાર્યન્તેવાસીવે"(આશ્વ.ગૃ.1-9-1)તિ આશ્વલાયનવચનેન પન્ત્યાદીનામૌપાસનહોમપ્રાપ્ત્યાશઙ્કાયાં પ્રતિષેધઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_8.3:
સેત્રિયા અનુપેતેન અનુપનીતેન ચ હોમ હોમમાત્રં શ્રૌતં સ્માર્ત ચ શિષ્ટાઃ પરિચક્ષતે વર્જયન્તિ યસ્માત્ તસ્માદેવ તાભ્યાં ન હોતવ્યમિતિ વાક્યશેષઃ ।
હોમમિતિ ચ સામાન્યાભિધાનેન શ્રૌતહોમે ઽપિ સ્ત્ર્યનુપનીતૌ શિષ્ટાઃ વર્જયન્તીતિ જ્ઞાપનાત્ ગાર્હ્યઅધિકારાપવાદઃ ।
ક્ષારેત્યાદિ વાયાખ્યાતપ્રાયમેવ ।
યત્તુ ધર્મશાસ્ત્રે ઽન ક્ષારલવણહોમો વિદ્યતે ।
તથાવરાન્નસંસૃષ્ટસ્ય ચઽ(આપ.ધ.2-15-14,15) ઇતિ તત્
ઽઉદીચીનમુષ્ણં ભસ્માપોહ્ય તસ્મિન્ જુહુયાત્ઽ(આપ.ધ.2-15-16) ઇતિ વિધાનાર્થો ઽનુવાદઃ ।
યદપિ તત્રેવ ઽન સ્ત્રી જુહુયાત્ નાનુપેતઃઽ; (આપ.ધ.2-15-17,18)ઇતિ તત્ ક્ષારાદિ યથોષ્ણભસ્મનિ હૂયતે, તથા તસ્મિન્નાપિ સ્ત્ર્યનુપનીતાભ્યાં ન હોતવ્યમિતિ નિષેદ્ધુમ્

અસ્ય પ્રતિષેધસ્ય પ્રતિપ્રસવમાહ--
યથોપદેશં કામ્યાનિ બલયશ્ચ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.4:
યો ઽયં સ્ત્ર્યાદીનાં પ્રતિષેધઃ સ કામ્યેષુ કર્મસુ નાદરણીયઃ યથેપદેશમેવ તાનિ કર્તવ્યાનિ ।
તથા બલયશ્ચ યથોપદેશમેવ કર્તવ્યાઃ ।
સિધ્યર્થે યદસ્ય ગૃહે પણ્યં સ્યાદિતિ કામ્યોદાહરણમ્ ।
એવમતઊર્ધ્વ યદશનીયસ્યેત્યાદિ બલીનાં હોમે ચોદિતસ્ય સ્ત્ર્યાદિપ્રતિષેધસ્ય બલિષુ પ્રસઙ્ગાભાવાત્ જ્ઞાપકમિદં-હોમધર્મો બલિષુ પ્રવર્તત ઇતિ ।
તેન અપરેણાગ્નિં દક્ષિણં જાન્વાચ્યેત્યેવમાદિ બલિષ્વપિ ભવતિ ।
ઽન કામ્યેષુ બલિષુ ચઽઇત્યોવ સિદ્ધે યથોપદેશમિતિ વચનમુપદેશાદેવૈષાં પ્રવૃત્તિઃ સ્વશાસ્ત્રેણ શાસ્ત્રાન્તરેણ વા ન પ્રતિનિધિત્વેન

આપ્ગ્સ્-તાત્_8.4:
યાનિ કામ્યાનિ યેન પ્રકારેણોપદિષ્ટાનિ તાનિ તથૈવ ભવન્તિ, નૈવ તત્ર ક્ષારાદિવર્જનમ્, ઽયદસ્ય ગૃહે પણ્યં સ્યાત્ઽ(આપ.ગૃ. 23-5) ઇત્યુપદેશસ્ય ગૃહશબ્દેન વિશેષિતત્વાત્ ।
યદિ તત્ર ક્ષારાદિવર્જનમિષ્ટં સ્યાત્, તદા ઽયદસ્ય પણ્યં સ્યાઽદિત્યોતાવદેવ બ્રૂયાત્ ।
તથા બલયશ્ચ યથોપદેશમેવ ।
ન તુ ક્ષારાદિનિષેધઃ, ઽસતિ સૂપસંસૃષ્ટેન કાર્યાઃઽ(આપ.દ.2-3-19) ઇત્યારમ્ભસામર્થ્યાત્ ।
અન્યથા ઽગૃહમેધિનો યદશનીયસ્ય હોમા બલયશ્ચઽઇતિ વચનાદેવ ક્ષારાદિવ્યતિરિક્તશાકમાંસાદિસૂપસંસૃષ્ટેનાન્નેન કાર્યાસ્સ્યુઃ ।
અત્ર ચ ઽયદશની યસ્ય હોમા બલશ્ચઽઇતિ હોમસાહચર્યાત્ બલિષ્વપિ યા ક્ષારાદિનિષેધશઙ્કા સાવાર્યતે ।
કેચિત્-યથોપદેશં કામ્યાનિ બલયશ્ચેત્યસ્માદેવજ્ઞાપનાદ્ધોમધર્માણાં બલિષ્વપિ પ્રસક્તિરિતિ ।
તેષાં સર્પબલૌ સક્તુનિર્વાપે સ્વાહાકારો દુર્વારઃ

45 હોનાર્થમુપાત્તસ્યાગ્નેઃ સ્વયં પ્રજ્વલને પ્રયાશ્ચિત્તમ્ ।
સર્વત્ર સ્વયં પ્રજ્વલિતે ઽગ્નાવુત્તરાભ્યાં સમિધાવાદધ્યાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.5:
સર્વત્ર સર્વેષુ પાકયજ્ઞેષુ અગ્નૌ સ્વયં પ્રજ્વલિતે ધમનાદિ પુરુષપ્રયત્નમન્તરેણેત્યર્થઃ ।
એતસ્મિન્ નિમિત્તે સંપ્રાપ્તે ઉત્તરાભ્યા- મૃગ્ભ્યાં દ્વે સમિધાવગ્નાવાદધ્યાત્ ઽઉદ્દીપ્યસ્વઽઽમા નો હિંસીરિતિ ।
આદધાતિચોદિતત્વાત્ સ્વાહાકારો નાસ્તિ ।
સર્વત્ર ગૃહણાત્ સર્વ પાકયજ્ઞેષ્વયં વિધિર્ભવતિ ।
અન્યથા પ્રકરણાદ્વિવાહ એવ સ્યાત્ ।
સર્વત્ર લૌકિકે વૈદિકેગાર્હ્યે વાગ્નાવિતિ ।
એકકર્મકાલેષ્વિત્યન્યે ।
આપ્ગ્સ્-તાત્_8.5:
સર્વત્ર સર્વાચારલક્ષણેષુ કર્મસુ ।
અન્યે-સર્વદા અકર્મકાલેષ્વપીતિ ।
સ્વયંપ્રજ્વલિતે ઽગ્નૌ પ્રયત્નમન્તરેણૌપાસને પ્રજ્વલિતે ।
ઉત્તરાભ્યાં ઋગ્ભ્યાં ઽઉદ્દીપ્યસ્વ જાતવેદઃઽઇત્યેતાભ્યાં સમિદાવાદધ્યાત્ ।
પ્રત્યૃચમેકૈકાં સમિધમાદદ્યાત્, સ્વતસ્સધનભેદે ક્રિયાભેદાત્ ।
આદધાતિપ્રહરતીત્યાદ્યજુહોતિચોદિતેષુ ન સ્વાહાકારો વિહિતઃ ।
પ્રસ્તરપ્રહરણે ઽપિ ઽન સ્વાહાકરોતિઽ(આપ.શ્રૌ.3-6-7) ઇત્યેતત્, આદધાતીત્યાદિષ્વપિ પ્રતિષેધદર્શનાર્થમ્ ।
અન્યે તુ- ઽન સ્વાહાકરોતિઽઇત્તેષ પ્રતિષેધઃ અજુહોતિચોદિતેષ્વપ્યાદદાતીત્યાદિષુ સ્વાહાકાગં જ્ઞાપયતીતિ

આપન્માશ્રીઃ શ્રીર્માગાદિતિ વા ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.6:
એતાભ્યાં યજુર્ભ્યા એતે સમિદાવાદધ્યાદિતિ મન્ત્રવિકલ્પઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_8.6:
ઽઉદ્દીપ્યસ્વેઽતિ ઋગ્દ્વયેન આપન્મેત્યેતદ્યજુર્દ્વયં વિકલ્પ્યતે

46 વિવાહદિનાવિસ્મરણમ્ ।
એતદહર્વિજાનીયાદ્યદહર્ભાર્યામાવહતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.7:
એતદહઃ એતન્નક્ષત્રમ્ ।
વિજાનીયાત્ ન વિસ્મરેત્ ।
યદહઃ યસ્મિન્નક્ષત્રે ભાર્યા આવહતે તત્કુલાદાનયતિ ।
યસ્મિન્નક્ષત્રે પાણિગ્રહણં કૃતં તત્ ન વિસ્મર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
આવહત ઇત્યનેનાદિપાણિગ્રહણં વિવક્ષિતમ્ ।
અવિસ્મરણોપદેશે પ્રયોજનં સંવત્સરે સંવત્સરે તસ્મિન્નક્ષત્રે કર્મવિશેષઃ ।
કઃ પુનરસૌ ?ઽયચ્ચૈનયોઃ પ્રિયં સ્યાઽદિ (આપ.ધ.2-1-7) ત્યાદિ સામયાચારિકેષૂપદિષ્ટઃ ।
ન ચાસૌ વિધિઃ ।
પાર્વણવિશેષો યદિ સ્યાત્ તસ્યોપચારઃ પાર્વણેન વ્યાખ્યાત ઇત્યેતદસમ્જસં સ્યાત્ ।
અથ સ વિધિરેવેહ કસ્માન્નોપદિશ્યતે?ઉચ્યતે- ઇહોપદેશે પ્રકરણાદ્વિવાહાઙ્ગત્વં વિજ્ઞાયેત ।
તતશ્ચ શમ્યાદયો ઽપિ વિવાહધર્માઃ સ્યુઃ કિઞ્ચિ સર્વચરણાર્થઃ તત્રોપદેશઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_8.7:
યસ્મિન્નહનિ ગૃહપ્રવેશનાદિ સ્થાલીપાકાન્તં કર્મ કરોતિ ત દેતદહરવધિત્વેન વિજાનીયાત્ તત આરભ્ય ત્રિરાત્રમુભયોરધશ્શય્યોત્યાદિકર્તુમ્ ।
કેચિત્-યસ્મિન્નક્ષત્રે વ્વાહે ઽભૂત્ તસ્ય ન વિસ્મરેત્ ।
ધર્મશાસ્ત્રે ઽશ્વોભૂતે સ્થાલીપાકઃઽ(આપ.ધ.2-1-10) ઇપ્યુપદિષ્ટકર્મ પ્રતિસંવત્સરં કર્તુમ્ ।
તસ્યચેહોપદિષ્ટસ્ય તત્રોપદેશઃ કથં વિવાહાઙ્ગત્વં શમ્યાશ્ચ મા ભૂવન્, સર્વચરણાર્થતા ચ કથં સ્યાદિતિ ।
પ્રકૃતત્વાદેવ ચ સ્થાલીપાકાદારભ્ય ત્રિરાત્રમુભયોરધશ્શય્યેત્યાદિ ભવિષ્યતીતિ ।
તન્ન;યથોક્તકર્માન્તરે વિધેરેવ નિરસ્તત્વાત્ ઽપાર્વણેનઽ(આપ.ગૃ.7-2-3) ઇત્યત્ર

47 વિવાહે દમ્પત્યોર્બ્રહ્મચર્યવિધિઃ ।
ત્રિરાત્રમુભયોરધશ્શય્યા બ્રહ્મચર્ય ક્ષારલવણવર્જનં ચ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.8:
સ્થાલીપાકાદારભ્ય ત્રિરાત્રમુભયોઃ દમ્પત્યોઃ અધશ્શય્યા નોપરિ ખટ્વાદૌ ।
બ્રહ્મચર્ય મૈથુનવર્જનં, ક્ષારલવણયોશ્ચ વર્જનં ભોજને ।
તત્ર ક્ષારલવણવર્જનં સ્થાલીપાકાત્ પ્રાગધ્વનિ ન ભવતિ ।
બ્રહ્મચર્ય તુ તત્રાપિ ભવતિ ।
ચતુર્થ્યા સમાવેશનવિધાનાત્ ઇદં તુ બ્રહ્મચર્ય વચનં દાર્ઢ્યરથમ્ ।
યદ્યપિ સહશયનમુભયોઃ, તથાપિ મૈથુનવર્જને યત્નઃ કાર્ય ઇતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_8.8:
ઉભયો ર્દમ્પત્યોઃ સ્થાલીપાકાદારભ્ય ત્રિરાત્રમ ધશ્શય્યા સ્યાત્, ન તુ ખ્ટ્વાદૌ ।
નાપિ પૃથક્શય્યા, ઉભયોરિતિ ગ્રહણાત્ ।
તથાષ્ટાઙ્ગમૈથુનવર્જનલક્ષણં બ્રહ્મચર્ય સ્યાત્ ।
મૈથુનસ્યાષ્ટાઙ્ગત્વમપિ બૃહસ્પતિનોક્તમ્--
ઽસ્મરણં કીર્તનં કેલિઃ પ્રેક્ષણં ગુહ્યભાષણમ્ ।
સઙ્કલ્પો ઽધ્યવસાયશ્ચ ક્રિયાનિર્વૃતિરેવ ચ ॥
એતન્મૈથુનમષ્ટાઙ્ગં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃઽ; ॥
ઇતિ ।
એતચ્ચ સ્થાલીપાકાત્ પ્રાગપ્યધ્વનિ, ઽશેષં સમાવેશને જપેત્ઽ(આપ.ગૃ.8-10) ઇત્યુત્તરત્ર ક્રમવિધાનાત્ ।
અત એવાત્ર સૂત્રે શય્યૈક્યાત્
દુર્વારમપિ મૈથુનમતિપ્રયત્નેન વર્જનીયમિત્યેવમર્થસ્તાન્નિષેધઃ ।
તથૈવ ક્ષારલવણવર્જનં ચ સ્યાત્ ।
ચકારાન્મધુમાંસદન્તધાવનાઞ્જનાભ્યઞ્જનાનુલેપનસ્નગ્ધારણાનાં વર્જનમપિ ।
યદ્વા બ્રહ્મચર્યપદેનૈવ મધ્વાદિ સપ્તકમપિ નિષિદ્ધમ્ ।
ચકારસ્તૂક્તસમુચ્ચયાર્થ એવ ।
સર્વત્ર ત્રિરાત્રમિત્યેવ

48 સ્વપતોઃ તયોર્મધ્યે દણ્દનિધાનમ્ ।
તયોશ્શય્યામન્તેરણ દણ્ડો ગન્ધલિપ્તો વાસસા સૂત્રેણ વા પરિવીતસ્તિષ્ઠતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.9:
તયોઃ દમ્પત્યોઃ શય્યામનતરેણ શયનસ્ય મધ્યે દણ્ડઃ ક્ષીરિવૃક્ષોદ્ભવઃ ગન્ધેન સુરભિણા લિપ્તઃ પુષ્પૈશ્ચાલઙ્કૃતઃ વાસસા સૂત્રેણ વા પરિવીતઃ તિષ્ઠતિ સ્થાપયિતવ્યઃ ।
અન્યોન્યસંસ્પર્શો મા ભૂદિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_8.9:
તયોઃ વ્રતસ્થયોર્દમ્પત્યોર્યાવત્ત્રિરાત્રમભિન્ના શય્યા તા મેવાન્તરેણ તસ્યા એવ મધ્યે, ન તુ ત્રિરાત્રાદૂર્ધ્વ નાનાશય્યા- મેકાશય્યાં ચાન્તરેણાપીતિ;તયોરિરિ પ્રકૃતપરામશાત્ ।
દણ્ડો ગન્ધલિપ્તઃ ચન્દનાનુલિપ્તઃ ।
ગન્ધસ્ય પ્રદર્શનાર્થત્વાત્પુષ્પૈરપ્યલઙ્કૃતઃ ।
વાસસા સૂત્રેણ વા પરિવીતસ્તિષ્ઠતિ સ્થાપયિતવ્યઃ ।
અસ્મિંશ્ચ દણ્ડે ગન્ધર્વો વિશ્વાવસુર્ભાવયિતવ્યઃ, ઽઉદીર્ષ્વાતો વિશ્વાવસોઽઇતિ મન્ત્રલિઙ્ગાત્ ।
અત એવાયં દણ્ડો નૈયગ્રોધ ઔદુમ્બર આશ્વત્થઃ પ્લાક્ષો વા, ઽએતે વૈ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગૃહાઃઽ(તૈ.સં.3-4-8)
ઇત્યર્થવાદાત્

49 વિવાહશેષહોમઃ, સમાવેશનં ચ ।
તં ચતુર્થ્યાપરરાત્ર ઉત્તરાભ્યામુત્થાપ્ય પ્રક્ષાલ્ય નિધાયાગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્તે ઽન્વારબ્ધાયામુત્તરા આહુતીર્હુત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતે પરિષેચનાન્તં કૃત્વાપરેણાગ્નિં પ્રાચીમુપવેશ્ય તસ્યાશ્શિરસ્યાજ્યશેષાદ્વ્યાહૃતિભિરોઙ્કારચતુર્થાભિરાનીયોત્તરાભ્યાં યથાલિઙ્ગં મિથસ્સમીક્ષ્યોત્તરયાઽજ્યશેષેણ હૃદયદેશૈ સંમૃજ્યોત્તરાસ્તિસ્રો જપિત્વા શેષં સમાવેશને જપેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.10:
અપરરાત્રો રાત્રેસ્તૃતીયો ભાગઃ ઉત્તરાભ્યા મુદીર્ષ્વાત ઇત્યેતાભ્યામ્ ।
અત્ર પ્રાપ્તસ્ય નિધાનસ્ય વિધાનં પુનસ્તસ્મિન્ શયને દણ્ડસ્ય નિધાનં મા ભૂદિતિ

ઉત્તરાઃ સપ્ત પ્રધાનાહુતીર્જુહોતિ-ઽઅગ્ને પ્રાયશ્ચિત્તેઽઇત્યેવમાદ્યાઃ ।
તત્રાદિતશ્ચતુર્ષુ મન્ત્રેષુ ઽત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિઽરિત્યયમનુષઙ્ગઃ ।
ઉત્તરે મન્ત્રાસ્ત્રયઃ ।
આજ્યભાગ ઇત્યન્વારમ્ભકાલોપદેશઃ ।
જયાદિ પ્રતિપદ્યત ઇતિ ચ તન્નિવૃત્તિઃ

તન્ત્રશેષં સમાપ્ય તતઃ તામપરેણાગ્નિં અગ્નેઃ પશ્ચાત્ પ્રાચીં પ્રાઙ્મુખીં ઉપવેશ્ય યો હુયસ્યાજ્યસ્ય શેષઃ તસ્માદવદાય દર્વ્યા તસ્યા વધ્વા શ્શિરસિ વ્યાહૃતિભિરોઙ્કારચતુર્થાભિઃ સ્વાહાકારાન્તાભિઃ પ્રતિમન્ત્રમાનયતિ ।
તતઃ ઉત્તરામ્યામૃગ્ભ્યાં ઽઅપશ્યં ત્વેઽત્યેતાભ્યાં યથાલિઙ્ગં મિથઃ અન્યો ઽન્યં યુગપત્ સમીક્ષેત્, પૂર્વયા વધૂઃ ઉત્તરયા વરઃ ।
તતો વર ઉત્તરયર્ચા ઽસમઞ્જન્ત્વિઽત્યેતયા વધૂવરયોરુભયોર્હૃદયદેશૌ સમનક્તિ તેનૈવાજ્યશેષેણ સકૃત્ ગૃહીતેનાજ્યેન સકૃદેવ મન્ત્રે ચોક્ત્વા ।
તતઃ
ઉત્તરાસ્તિસ્ત્રો જપતિ ઽપ્રજાપતે તન્વઽમિત્યાદ્યાઃ ।
તતઃ શેષ મનુવાકશેષં ઽઆરોહોરુઽમિત્યાદિ સમાવેશને સમાગમનકાલે જપેત્ ।
સમાવેશનં ચ તસ્મિન્નેવાપરરાત્રે નિયમેન ભવતિ ।
ઇદમેવ સમાવેશનં મન્ત્રવત્ નાન્યાનિ ।
પરિષેચનાન્તવચનમાનન્તર્યાર્થમ્ ।
પરિષેચનાન્તે એતદોવ કર્મ યથા સ્યાત્ ।
તેન ભોજનં પ્રાગેવ ભવતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_8.10:
ચતુર્થ્યા અપરરાત્રે ઇતિ વિવૃત્યાર્થપાઠઃ ।
ચતુર્થ્યા રાત્રેઃચતુર્થસ્યાહોરાત્રસ્યાપરરાત્રે રાત્રેરપરત્ર તૃતીયભાગે તં દણ્ડં ઉત્તરાભ્યાં ઽઉદીર્ષ્વાતઽઇત્યેતાભ્યાં ઉત્થાપ્યાદ્ભિઃ પ્રક્ષાલ્ય શયનાદન્યત્ર નિદાયાગ્નેરુપસમાધાનાદિ તન્ત્રં પ્રતિપદ્યતે ।
આજ્યભાગાન્તે કૃતે વધ્વમન્વારબ્ધાયાં ઉત્તરાઃ ઽઅગ્ને પ્રાયશ્ચિત્તેઽઇત્યાદ્યાસ્સપ્તાહુતીર્જુહોતિ ।
તત્ર દ્વિતીયતૃતીયયોરપિ ઽત્વં દેવાનાંઽઇત્યાદ્યનુષઙ્ગઃ ।
તતો ઽન્વારમ્ભવર્જ જયાદૌ પ્રણીતા મોચનાન્તે કૃતે અપરેણાગ્નિં વધૂં પ્રાચીં પ્રાઙ્મુખીમુપવેશ્ય હુતશેષાદાજ્યમાદાય તસ્યાશ્શિરસિ વ્યાહૃતિભિ રોઙ્કારચતુર્થાભિસ્વાહાકારાન્તાભિસ્સર્વેષામન્તે સકૃદાનયતિ ।
કેચિત્-પ્રતિમન્ત્રમિતિ ।
અથોત્તરાભ્યાં ઽઅપશ્યં ત્વા મનસાઽઇત્યેતાભ્યાં યથાલિઙ્ગં , પૂર્વયા વધૂ રુત્તરયા વરઃ, મિથઃ અન્યયોન્યં યુગપત્ સમીક્ષ્ય ઉત્તરયા ઽસમઞ્જન્તુઽ ઇત્યેતયા આજ્યશેષેણ હૃદયદેશૌ યુગપદઙ્ગુષ્ઠવિસંરસિનીભ્યાં સમનક્તિ, ઽસમાપો હૃદયાનિ નૌઽઇતિ દ્વિવચનલિઙ્ગાત્ ।
અથ ઉત્તરાસ્તિસ્રઃ ઽ પ્રજાપતે તન્વં મેઽઇત્યાદ્યા જપિત્વા શેષમનુવાકશેષં ઽઆરોહોરુમ્ઽઇત્યાદિકં સમાવેશને સમાવેશનકાલે જપેત્ ।
સમાવેશનં ચ વધ્વા સહ મૈથુનાર્થ શયનમ્, ઽઋતુસમાવેશનેઽ(આપ.ગૃ.8-13) ઇત્યુતુલિઙ્ગાત્ ।
એતચ્ચ રાગપ્રાપ્તસમાવેશનાશ્રિતં વિવાહકર્માર્થ ક્રમજપયોર્વિદાનમ્, યથા ભોજનપર્યાયવ્રતાશ્રિતં પયઆદિવિધાનમ્ ।
કેચિત્- અસત્યપિ રાગે કર્માર્થમસ્મિન્ ક્રમે સમવિશનં નિયતમેવેતિ ।
સમાવેશનાન્તરેષુ તુ અકર્માર્થત્વાદેવ નાયં જપઃ ।
બૌધાયનેન તુ વિકલ્પો ઽભિહિતઃ (બૌ.ગૃ.2-7-12) ઇતિ ।
અસ્મિન્નેવ ક્રમે યદિ દૈવાદૃતુગમનમપિ કર્તવ્યં સ્યાત્ તદા પૂર્વ ઽઆરોહોરુમ્ઽઇત્યાદિજપઃ ।
તતો ઽવિષ્ણુર્યોનિમ્ઽઇત્યાદિભિરભિમન્ત્રણમ્

અન્યો વૈનામભિમન્ત્રયેત ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.11:
અન્યો વા બ્રહ્મણઃ કશ્ચિત્ એનૌ જાયાપતી સમાગમિષ્યન્તૌ અનુવાકશેષેણા ભિમન્ત્રયેત ।
ન સ્વયં વરો જપેત્ ।
તત્ર યત્
વધૂવાસઃ પ્રાગનેન પરિધાપિતં તત્ વ્રતાન્તે વિમુચ્યાન્યત્ વાસઃ પરિધાય સંસ્પૃશતિ વધૂઃ ।
તેન હસ્તસ્પર્શને દોષદર્શનાત્ પરાદેહિ શાબલ્યમિત્યેતાસુ ।
વ્રતચર્યાયાં તુ દણ્ડેનાન્તર્હિતત્વાદસેસ્પર્શઃ ।
તદ્વાસઃ શ્વોભૂતે પરાદેહિ શાવલ્યમિત્યેતાભિશ્ચતસૃભિઃ ઋગ્ભિસ્સૂર્યાવિદે બ્રાહ્મણાય વરો દદ્યાત્ ।
યથા વક્ષ્યતિ-ઽવધૂવાસ ઉત્તરાભિરેતદ્વિદે દદ્યાત્ઽ(આપ.ગૃ.9-11) ઇતિ આશ્વલાયનેનાપ્યુક્તં- ઽસૂર્યાવિદે વધૂવસ્ત્રં દદ્યાત્ ।
અન્નં બ્રાહ્મણેભ્યઃઽ(આશ્વ.ગૃ.1-8-13,14) ઇતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_8.11:
વ્યક્તાર્થમ્ ।
ઇદં ચ ઽઅહં ગર્ભમદધામ્ઽઇત્યાદિ લિઙ્ગવિરોધે ઽપિ શ્રુતેર્બલીયસ્ત્વાત્

50 રજસ્વલાયાઃ સ્ત્રિયાઃ પ્રથમર્તાવુપદેશઃ ।
યદા મલવદ્વાસાઃ સ્યાદથૈનાં બ્રાહ્મણપ્રતિષિદ્ધાનિ કર્માણિ સંશાસ્તિ ઽયાં મલવદ્વાસસઽ(તૈ.સં. 2.5.1) મિત્યેતાનિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.12:
મલવદ્વાસા ઇતિ રજસ્વલાયા અભિધાનમ્ ।
યદેતિવચનં વિવાહાદૂર્ધ્વમપિપ્રાપ્યર્થમ્ ।
અન્યથા વિવાહમધ્ય એવ સ્યાત્;પ્રકરણાત્ ।
સંશાસનં ચ પ્રથમર્તૌ સકૃત્ ભવતિ ।
તદેવ સર્વાર્થ ભવતિ ।
યથા બ્રહ્મતારિણ ઉપનયને ।
એનામિત્યનુચ્યમાને અન્ય એનૌ સંશાસ્તીત્યેવં વિજ્ઞાયેત ।
ઽઅન્યો વૈનાઽવિતિ પ્રકૃતત્વાત્ ।
બ્રાહ્મણપ્રતિષિદ્ધાનીત્યુચ્યતે લોકપરતિષિદ્ધાન્યુપરિશય્યાસનાદીનિ લોકત એવ પ્રત્યેતવ્યાનીતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
કર્માણીતિ વચનાત્ કર્મણામેવ શબ્દાન્તરૈરવબોધનમ્, ન બ્રાહ્મણવાક્યેન સંપ્રૈષઃ ।
ઽએતાનીઽતિવચનં ઽયાં મલવદ્વાસઽસમિત્યાદીનાં પ્રતિષિદ્ધાનાં વિહિતાનાં ચ સંશાસનં યથા સ્યાત્ ।
તેન ઽતિસ્ત્રો રાત્રીર્વ્રતં ચરેદઞ્જલિના વા પિબેત્"(તૈ.સં.2-5-1) ઇતિ વિહિતયોરપિ સંશાસનં ભવતિ ।
એવઞ્ચ ઽબ્રાહ્મણપ્રતિષિદ્ધાનીઽતિ પ્રતિષિદ્ધગ્રહણમુપલક્ષણમ્ ।
તત્ર ઽયાં મલવદ્વાસસઽમિતિ વાક્યે સ્નાનાત્ પ્રાક્ સમાગમપ્રતિષેધઃ ।
ઽયામરણ્યઽઇતિ દેશપ્રતિષેધઃ ।
સ્નાતાયામપિ ઽયાં પરાચીઽમિતિ પરાઙ્મુખ્યા ગમનપ્રતિષેધઃ ।
ઽયા સ્નાતીઽતિ ત્રિરાત્રમધ્યે સ્નાનસ્ય પ્રતિષેધઃ ।
ઽયાભ્યઙ્તેઽઇત્યભ્યઞ્જનસ્ય ।
ઽયા પ્રલિખતઽઇતિ શિરસિ પ્રલેખનસ્ય કઙ્કતાદિ ના ।
ઽયાઽઙ્તેઽઇતિ ચક્ષુષોરઞ્જનસ્ય ।
ઽયા દતઃઽઇતિ દન્તધાવનસ્ય ।
ઽયા નખાનીઽતિ નખનિકૃન્તનસ્ય ।
ઽયા કૃણત્તીઽતિ કાર્પાસાદેસ્તન્તુકર્મણઃ ।
ઽયા રજ્જુઽમિતિ રજ્જુક્રિયાયાઃ ।
ઽયા પર્ણેનેઽતિ પર્ણેનાશનસ્ય ।
ઽયા ખર્વેણેઽતિ ખર્વેણ પાત્રેણ ।
એકદેશવિલુપ્તં કર્વમ્ ।
ઽતિસ્રોરાત્રીઽરિત્યેતેષાં પ્રતિષેધાનાં કાલનિયમઃ ।
ઽઅઞ્જલિના વા પિબેઽદિત્યાદિર્ભોજને પાત્રાવિધિઃ
આપ્ગ્સ્-તાત્_8.12:
મલવદ્વાસાઃ કાલનિર્ગતેન શોણિતેન મલિનં વાસો વસનં યસ્યાસ્સા;રજસ્વલેત્યર્થઃ ।
રૂઢશબ્દત્વાદ્યદૃચ્છયા નિર્મલવાસા અપિ યદેયં રજસ્વલા સ્યાત્, તદા પતિરેવૈનાં બ્રાહ્મણપ્રતિષિદ્ધાનિ કર્માણિ સંશાસ્તિ લૌકિકભાષયા શ્ક્ષયતિ ।
કાનિ તાનિ બ્રાહ્મણપ્રતિષિદ્ધાનીત્યત આહ- ઽ યાં મલવદ્વાસસઽ મિત્યેતાનિ ।
ઽયાં મલવદ્વાસસં સંભવન્તિઽ(તૈ. સં.2-5-1-6) ઇત્યેતદ્બ્રાહ્મણચોદિતાનિ, તાન્યેતાન્યપિ સર્વાણીત્યર્થઃ ।
અથ તાનિ સુગ્રહાર્થ ક્રમેણોચ્યનતે-ન સ્નાનાત્પૂર્વ મૈથુનમ્ ।
તદેવ ન સ્નાનાદૂર્ધ્વમપ્યરણ્યે ।
તદેવ ન સ્નાતયાપિ પરાઙ્મુખ્યા અનિચ્છન્ત્યા વા ।
અપૂર્ણે ત્રિરાત્રે ન સ્નાનમ્ ।
ન તૈલાભ્યઞ્જનમ્ ।
ન કઙ્કતાદિના શિરસિ લેખનમ્ ।
ન ચક્ષુષોરઞ્જનમ્ ।
ન દન્તધાવનમ્ ।
ન નખનિકૃન્તનમ્ ।
ન કાર્પાસાદિના તન્તુકરણમ્ ।
ન રજ્જુક્રિયા ।
ઇત્યેતાન્યેકાદશ ।
અથાશનપાત્રમઞ્જલિરખર્વો વા ।
ખર્વઃ અલ્પઃ, ખણ્ડો વા દગ્ધો ઽપિ વા ।
તતો ઽન્યો ઽખર્વઃ ।
અત્ર ચામી મૈથુનાદિનિષેધા અમૈથુનાદિસઙ્કલપ વિધયો વેતિ ભાષ્યે ન વિવિક્તમ્ ।
ન્યાયતસ્તુ ઽતિસ્ત્રો રાત્રીર્વ્રતં ચરેત્ઽ(તૈ.સં.2-5-1) ઇતિ વચનાત્ ઽનેક્ષેતોદ્યન્તમસ્તંયન્તમાદિત્યમ્ઽઇત્યાદિ પ્રાજાપત્યવિધિવત્ સઙ્કલ્પવિધય એવ

5 ઋતુસમાવેશનમ્ ।
રજસઃ પ્રાદુર્ભાવાત્ સ્ત્રાતામૃતુસમાવેશન ઉત્તરાભિરભિમન્ત્રયતે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_8.13:
રજસઃ લોહિકસ્ય ।
ઋતૌ યત્ સમાવેશનં તત્ર કર્તવ્યે, ઉત્તરાભિરઋગ્ભિઃ ઽવિષ્ણુર્યોનિઽમિત્યાદિભિઃ ત્રયોદશભિર ભિમન્ત્રયેત ।
ઽ રજસઃ પ્રાદુર્ભાવે ઽભિમન્ત્રણં બવતિ ।
ન સંશાસનવત્ પ્રથમ એવર્તૌ ।
ઽસ્નાતાઽમિત્યેતત્ બ્રાહ્મણપ્રતિષિદ્ધાનાં સર્વેષાં પ્રતિપ્રસવાર્થમ્ ।
સ્નાતાં કૃતમઙ્ગલામિત્યર્તઃ ।
તેનાઞ્જનાભ્યઞ્જનાન્યપિ ભવતિ

ઇતિ શ્રીહરહરદત્તવિરચિતાયાં ગૃહ્યસૂત્રવૃત્તાવનાકુલાયામષ્ટમઃ ખણ્ડઃ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_8.13:
રજસઃ શોણિતસ્ય ।
પ્રાદિર્ભાવાત્ કાલે નિર્ગમાત્કારણાત્, ન માલિન્યાદેઃ ।
સ્નાતાં પૂર્ણે ત્રિરાત્રે સ્નાતાં ભાર્યામ્ ।
ઋતુસમાવેશને ઋતુકાલીનસમાવેશનકાલે ।
ઽઋતુશ્ચ સ્ત્રીણાં રાત્રયષ્ષોડશ સ્મૃતાઃઽ(મ.સ્મૃ.3-46) ઇતિ મનુવચનાત્ ।
ઉત્તરાભિઃ ઽવિષ્ણુર્યોનિં કલ્પયતુઽઇત્યાદિભિસ્ત્રયોદશભિર ભિમન્ત્રયતે ।
અત્ર રજસઃ પ્રાદુર્ભાવાત્ સ્નાતામિતિવચનાચ્ચતુર્થઽહનિ પ્રાયત્યાર્થમનયા સ્નાતવ્યમેવ