Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 17
ĀpGs-Tāt_6.2:
nāvyān naunetṝn kaivartān /
tāratīti chāndasaṃ rūpam /
tarantī taraṇakāle /
'lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ '(pā.śū.3-2-126) iti śatrādeśaḥ /
vadhūrna paśyet /
cakārāt vadhvāstaraṇadarśanapratiṣedhaśca, varasya kevalaṃ saha taraṇamiti jñāpayati
tīrtvottarāṃ japet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_6.3:
tīrtvā pāraṃ prāpya uttarāmṛcaṃ 'asya pāra'ityetāṃ japedvaraḥ /
yadi nadī na bhavati tadā yā oṣadhaya ityetāmapi japet /
nadīnāṃ dhanyānāñca vyatikrame iti vakṣyati
ĀpGs-Tāt_6.3:
pāraṃ prāpya 'asya pāre'ityetāṃ vara eva japet
23 śmaśānādibyatikrame homaḥ /
śmaśānādhivyātikrame bhāṇḍe rathe vā riṣṭe 'gnerupasamādhānādyājyabhāgānte 'nvārabdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ karoti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_6.4:
śmaśānabhūmeradhyupari vyatikrame bhāṇḍe bhājanādau rathe riṣṭe naṣṭe ratha iti pradarśanamanyeṣu caivaṃprakāreṣu darnimitteṣu vakṣyamāṇahomaḥ kāryaḥ /
tatrāgnerupasamādhānādi tantraṃ pratipadyate /
adhiśabdaprayogācchmaśānabhūmerupari gamana evaitat bhavati /
tīrthādīnāṃ tu samāpenātikrame 'pi bhavati
uttarā āhutīrjuhoti /
'yadṛteci'dityādyāssapta uttaramantrairaitairāhutīrjuhotītyarthaḥ /
mantraliṅgāt saptaniyamaḥ /
hutvā jayāditantraśeṣaṃ pratipadyate /
sakṛt pātraprayogaḥ /
śamyāḥ paridhyarthe /
agnerupasamādhānādi vacanaṃ tantraprāptyartha, ājyabhāgāntavacanamanvārambhakālopadeśārtham /
'jayādi pratipadyata'ityetaccānvārambhānivṛttyartham /
tathā jayādi yathāsiddhaṃ pratipadyata iti
yadidamagnerupasamādhānādi pariṣecanāntaṃ karma tadanantaraṃ naimittikamuktaṃ tat karoti /
sakṛdeva, na punaḥ punarityarthaḥ /
anantaroktānāṃ nimittānāṃ deśakālabhedenāvṛttāvapi sakṛdovānte 'yaṃ homo bhavatītyarthaḥ
ĀpGs-Tāt_6.4:
śmaśānādhivyatikrame śmaśānabhūmerupari vyatikrame, bhāṇḍe vadhūbhūṣaṇādau rathe vā riṣṭe , agnerupasamādhānādi pariṣecanāntaṃ karoti /
kevalājyahaviṣṣu na vacanābhāve tantramityuktameva /
ājyabhāgānta iti tvanbārambhakālavidhyartham /
uttarāḥ 'yadṛte vidabhiśriṣaḥ'iti saptakaraṇikā āhutīḥ /
śeṣaṃ vyaktam
24 kṣīryādivyatikrame kartavyo japaḥ /
kṣīriṇāmanyeṣāṃ vā lakṣmaṇyānāṃ vṛkṣāṇāṃ nadīnāṃ dhanvanāṃ ca vyatikrama uttare yathāliṅgaṃ japet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_6.5:
kṣīriṇāṃ nyagrodhādīnāmalakṣmaṇyānām, anyeṣāmapi lakṣaṇyānāṃ lakṣaṇayuktānāṃ prasiddhānāṃ sīmāvṛkṣaṇāmityarthaḥ /
lakṣmaṇyānāmityapi pāṭhe ayamevārthaḥ /
nadīnāṃ sodakānāṃ anudakānāñca /
dhanvanāṃ nirjalānāmaraṇyānāñca vyatikrame uttareṛcau yathāliṅga yasya liṅga yasyāṃ dṛśyate tadvyatikrame tāṃ japet /
tatra vṛkṣātikrame ye gaṇdharvā iti, nadyatikrame yā oṣadhaya iti, dhanvātikrame yāni dhanvānīti /
yathāliṅgavacanaṃ ubhayatrobhe mā bhūditi /
nadyatikrame 'pi kṛtsnā bhavati /
tathā dhanvātikrame 'pi
ĀpGs-Tāt_6.5:
kṣīriṇaḥ kṣīravantaḥ plakṣanyagrodhādayaḥ lakṣma cihnaṃ tatra bhavāḥ lakṣmaṇyāḥ durgā tintriṇikā sīmākadambā ityevamādayaḥ /
nadyaḥ prasiddhāḥ dhanvāno dīrghāṇyaraṇyāni yeṣu grāmyāḥ paśavo na nivasanti /
eteṣāṃ cavyatikrame uttare yathāliṅgaṃ japet /
'ye gandharvāḥ'iti vṛkṣāṇāṃ vyatikrame, 'yā oṣadhayaḥ'iti nadīnāṃ dhanvanām /
yathāliṅgamiti vacanaṃ jātakarmavanmā bhūditi /
kṣīriṇāmityādi bahutvamavivakṣitam, nimittagatatvāt, havirubhayatvavat
gṛhānuttarayā saṅkāśayati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_6.6:
atha svaṃ gṛhaṃ prāpya rathādavaropya yaddhanaṃ tasyā vahatutvenāgataṃ tacca gṛhān prapādya tatastayā tān saṅkāśayati samyagīkṣayati
uttarayarcā saṅkāśayāmītyetayā /
mantraścāsminnarthe yathākathañcit yojanīyaḥ /
saṅkāśayāmi darśayāmi vahatuṃ vadhvāḥ pitṛkulādānītaṃ dhanaṃ brahmāṇā maitreṇa aghoreṇa cakṣuṣā na kevalamaghoreṇa, kiṃ tarhi maitreṇa gṛhairmadīyaissārdha gṛhaṃ ca madīyamityarthaḥ /
asyāṃ paryāṇaddhaṃ viśvarūpākhyaṃ yadābharaṇaṃ tatparibhyaḥ ekasmin bahuvacanam /
patyai mahyaṃ syonaṃ mukham /
savitā karotviti
ĀpGs-Tāt_6.6:
varaḥsvagṛhān jñātidhanasaṃyuktān vadhūṃ 'saṅkāśayāmi'iti ṛcā saṅkāśayati darśayati /
nanu-yadyapi samityupasargaḥ 'samavadāya dohābhyāṃ'(āpa.śrau.2-20-3) ityādau sahārthe dṛṣṭaḥ, tathāpi gṛhāṇāṃ jñātidhanasahitatvamevātrābhipremiti kuto niścīyate?
ucyate-'saṅkāśayāmivahatum'iti mantraliṅgānusārāt /
mantrārthaśca bhāṣyoktaḥ
vāhāvuttarābhyāṃ vimuñcati dakṣiṇamagre // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_6.7:
uttarābhyāṃ āvāmagan"ayaṃ no devassavite'tyetābhyām /
yogavadekaikena mantreṇa vimokaḥ
arthāt savyaṃ paścāt
ĀpGs-Tāt_6.7:
'āvāmagan'iti dvābhyāmekaikaṃ vāhaṃ vimuñcati
25 gṛhapraveśaḥ /
lohitaṃ carmā'naḍuhaṃ prācīnagrīvamuttaraloma madhye 'gārasyottarayā'stīrya gṛhān prapādayannuttarāṃ vācayati dakṣiṇena padā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_6.8:
vimucya vāhau varaḥ pūrva gṛhaṃ svayaṃ praviśya yatra dampatyorvāsaḥ tatrāgārasya madhye camīstṛṇāti uttarayarcā 'śarmā varme'tyetayā taccānaḍuhaṃ bhavati lohitañca varṇena /
prācīnamuttaralometyāstaraṇe prakāraḥ /
āstīrya tato dakṣiṇena padā gṛhān prapādayati /
vadhūṃ praveśayati /
prapādayaṃstāmuttarāmṛcaṃ vācayati 'gṛhāni'ti prakṛte punargṛhānityucyate- hatarathā agārasyāpi prakṛtatvāt praveśane mantraḥ śaṃkyeta /
idameva jñāpakamantaragāramadhye carmāstaraṇamiti /
prapādayan vācayatīti vacanānmantrakarmaṇoradisaṃyogaḥ /
na mantrānte pradānam
ĀpGs-Tāt_6.8:
tato varaḥ pūrva svagṛhān praviśya 'śarma varma'ityetayā yathāsūtraṃ carmāstīrya tato vadhūṃ dakṣiṇena padā gṛhān prapādayan praveśayan'; gṛhān bhadrān'ityetāṃ vācayati
na ca dehalīmabhi (dhi) tiṣṭhati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_6.9:
dehalīnāmadvārādhastāddaru /
paryantavediketyapare /
tāṃ prapādanakāle svayaṃ sā ca nātikrāmoditayarthaḥ /
tayoḥ prapannayoragnimanuprapādayati
prapadya gṛhān atha tatkālamaśanamaśnīyāt tato yasminnagāre carmātipadyate /
sakṛt pātrāṇi śamyāḥ paridhyarthe
ĀpGs-Tāt_6.9:
sā ca praviśantī dehalāṃ nābhitiśṭhati /
kecit-cakārādvaro 'pi- iti
26 praveśahomaḥ /
uttarapūrve deśe 'gārasyāgrerupasamādhānādyājyabhāgānte 'nvārabhdhāyāmuttarā āhutīrhutvā jayādi pratipadyate pariṣecanāntaṃ kṛtvottarayā carmaṇyupaviśata uttaro varaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_6.10:
uttarāstrayodaśapradhānāhutīḥ 'āgangoṣṭha'mityādyāḥ liṅgavirodhe satyapi vara eva juhoti, vidhervalīyastvāt /
bhavati liṅgañcāvivakṣitam /
devatāsmaraṇārthatvāt mantrāṇām /
uttaro vara ityayaṃ viśeṣaḥ sarveṣu homeṣu bhavatītyuktam /
uttarapūrvadeśegārasyeti vidhiragnessarvatra veditavyaḥ
uttarayarcā 'iha gāvaḥ prajāyadhva'mityetayā /
tadupaviśataḥ pariṣecanāntavacanamānantaramevopaveśanaṃ kartavyaṃ nānyaditi /
tena bhojanaṃ prāgevti siddham /
tatropaveśane mantra ubhayorapi bhavati /
ihāgnisambandhābhāvāt uttaro vara ityuktaṃ /
prāṅmukhau copaviśataḥ
ĀpGs-Tāt_6.10:
uttarāḥ 'āgan ityāditrayodaśāhutīḥ /
uttarayā 'iha gāvaḥ prajāyadhvam'ityetayā /
pūrvemāstīrṇe carmaṇyupaviśataḥ /
pūrvavaduttara eva varaḥ
27 jīvaputrāyāḥ putrāya phaladānam / 28 dampatyorvāgyamaḥ /
athāsyāḥ puṃsvorjīvaputrāyāḥ putramaṅka uttarayopaveśya tasmai phalānyuttareṇa yajuṣā pradāyottare japitvā vācaṃ yacchata (ti) ā nakṣatrebhyaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_6.11:
ya pumāṃsameva sūte na striyaṃ sā puṃśūḥ'tasyāḥ puṃsvo jīvaputrāyā iti pāṭhaḥ /
na rephaḥ pāṭhyaḥ, paṭhyamāno vā chāndaso draṣṭavyaḥ /
jīvā eva putrā yasyā na bhṛtāḥ jīvaputrāyāḥ jīvapatyā iti ca draṣṭavyam /
tathā maṅgalānīti /
evaṃ bhūtāyāstraivarṇistriyāḥ putramapattarayarcā 'somenādityā'ityetayā asyā vadhvā aṅka upaveśya tasmai kumārāya phalānyuttareṇa yajuṣā 'prasvasthaḥ preya'mityanena pradāya tata uttare ṛcau
'iha priyaṃ''simaṅgalīḥ'ityete japitvā tata ubhau tasminneva carmaṇyāsīnau vācaṃ yacchataḥ /
ānakṣatrebhyāḥ nakṣatrāṇāmudayādityarthaḥ /
kumāraśca phalāni gṛhītvā yathārtha gacchati
ĀpGs-Tāt_6.11:
puṃsvoḥ puṃsvāḥ ityarcapāṭhaḥ yā puṃsa eva sūte na strīrapi, yā ca sūta eva na tu vandhyā satī krayādinā putravatī, sā puṃsūḥ /
jīvanta eva putrāḥ pumāṃso yasyāssā jīvaputrā, na punaḥ 'bhrātṛputrau svasṛduhitṛbhyām'(pā.1-2-68) ityekaśeṣavacanādyasyā duhitaro 'pi jīvanti, putraścaiko jīvati, sāpīha jīvaputrā vivakṣitāḥ puṃsvoriti viśeṣaṇānupapatteḥ /
evaṃ bhūtāyāḥ putraṃ 'somenādityāḥ'ityetayā vadhvā aṅka upaveśya 'pra svasthaḥ'iti yajuṣā putrāya phalāni kadalyādīni pradāya 'iha priyaṃ prajayā'iti ṛcau japitvā, ubhau vācaṃ yacchataḥ /
ānakṣatrebhyaḥ nakṣatrāṇāmodayāt
29 vadhvai dhruvārundhatīpradarśanam /
uditeṣu nakṣatreṣu prācīmudīcīṃ vā diśamupaniṣkramyottarābhyāṃ yathāliṅgaṃ dhruvamarundhatīṃ ca darśayati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_6.12:
uditeṣu nakṣatreṣviti vacanāttataḥ prākū tasminneva carmaṇi vāgyatayorāsanaṃ paścādupaniṣkramaṇam /
uditeṣvityeva siddhe nakṣatragrahaṇaṃ vispaṣṭārtham /
uttarābhyāṃ dhruvakṣiti''saprarṣayaḥ'ityetābhyām /
ubhayatra mantreṇa darśanaṃ vadhvāḥ karma, varastu paśyan dhruvamiti nirdirśya pūrvā vācayati vascādarundhatīmittyuttarām /
tato vāgvisargaḥ mantraliṅgādeva yathāliṅgadarśane siddhe yathāliṅgavacanaṃ vikalpārtham /
uttarābhyāṃ dhruvamarundhatīñca darśayati yathāliṅgaṃ veti /
tenottarasyāmṛci sarveṣāṃ saptarṣīṇāṃ kṛttikādināmarūndhatyāśca sahadarśanaṃ vadhvāḥ karma pakṣe bhavati, kevalamarundhatyā eva vā
ĀpGs-Tāt_6.12:
uttarābhyāṃ 'dhruvakṣitirdhruvayoniḥ'ityetābhyāṃ yathāliṅgaṃ pūrvayā sapraṛṣayā dhruvamuttarayārundhatīṃ ca darśayati vadhūm /
yathāliṅgamiti ca jātakarmavaddvābhyāṃ dvābhyāmekaikaṃ mā bhūditi //
kecit- yathāliṅgamityatra nāsti, prayoktṝṇāṃ pramādāt pradeśāntaradṛṣṭamiha sañcaritapaṭhitamiti //
apare-uttarābhyāṃ yathākramaṃ dhruvamarundhatīṃ ca darśayati;yathāliṅgaṃ vā iti bhitvā sūtraṃ sādhyāhāraṃ vyācakṣate /
'sapraṛṣayaḥ prathamām'ityetayā saptaṛṣīn kṛttikā arundhatīṃ ca saha darśayati /
arunjhatīmeva veti vikalpārtha yathāliṅgavacanāmiti
Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0