આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 17

આપ્ગ્સ્-તાત્_6.2:
નાવ્યાન્ નૌનેતૄન્ કૈવર્તાન્ ।
તારતીતિ છાન્દસં રૂપમ્ ।
તરન્તી તરણકાલે ।
ઽલક્ષણહેત્વોઃ ક્રિયાયાઃ ઽ(પા.શૂ.3-2-126) ઇતિ શત્રાદેશઃ ।
વધૂર્ન પશ્યેત્ ।
ચકારાત્ વધ્વાસ્તરણદર્શનપ્રતિષેધશ્ચ, વરસ્ય કેવલં સહ તરણમિતિ જ્ઞાપયતિ

તીર્ત્વોત્તરાં જપેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_6.3:
તીર્ત્વા પારં પ્રાપ્ય ઉત્તરામૃચં ઽઅસ્ય પારઽઇત્યેતાં જપેદ્વરઃ ।
યદિ નદી ન ભવતિ તદા યા ઓષધય ઇત્યેતામપિ જપેત્ ।
નદીનાં ધન્યાનાઞ્ચ વ્યતિક્રમે ઇતિ વક્ષ્યતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_6.3:
પારં પ્રાપ્ય ઽઅસ્ય પારેઽઇત્યેતાં વર એવ જપેત્

23 શ્મશાનાદિબ્યતિક્રમે હોમઃ ।
શ્મશાનાધિવ્યાતિક્રમે ભાણ્ડે રથે વા રિષ્ટે ઽગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્તે ઽન્વારબ્ધાયામુત્તરા આહુતીર્હુત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતે પરિષેચનાન્તં કરોતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_6.4:
શ્મશાનભૂમેરધ્યુપરિ વ્યતિક્રમે ભાણ્ડે ભાજનાદૌ રથે રિષ્ટે નષ્ટે રથ ઇતિ પ્રદર્શનમન્યેષુ ચૈવંપ્રકારેષુ દર્નિમિત્તેષુ વક્ષ્યમાણહોમઃ કાર્યઃ ।
તત્રાગ્નેરુપસમાધાનાદિ તન્ત્રં પ્રતિપદ્યતે ।
અધિશબ્દપ્રયોગાચ્છ્મશાનભૂમેરુપરિ ગમન એવૈતત્ ભવતિ ।
તીર્થાદીનાં તુ સમાપેનાતિક્રમે ઽપિ ભવતિ

ઉત્તરા આહુતીર્જુહોતિ ।
ઽયદૃતેચિઽદિત્યાદ્યાસ્સપ્ત ઉત્તરમન્ત્રૈરૈતૈરાહુતીર્જુહોતીત્યર્થઃ ।
મન્ત્રલિઙ્ગાત્ સપ્તનિયમઃ ।
હુત્વા જયાદિતન્ત્રશેષં પ્રતિપદ્યતે ।
સકૃત્ પાત્રપ્રયોગઃ ।
શમ્યાઃ પરિધ્યર્થે ।
અગ્નેરુપસમાધાનાદિ વચનં તન્ત્રપ્રાપ્ત્યર્થ, આજ્યભાગાન્તવચનમન્વારમ્ભકાલોપદેશાર્થમ્ ।
ઽજયાદિ પ્રતિપદ્યતઽઇત્યેતચ્ચાન્વારમ્ભાનિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
તથા જયાદિ યથાસિદ્ધં પ્રતિપદ્યત ઇતિ

યદિદમગ્નેરુપસમાધાનાદિ પરિષેચનાન્તં કર્મ તદનન્તરં નૈમિત્તિકમુક્તં તત્ કરોતિ ।
સકૃદેવ, ન પુનઃ પુનરિત્યર્થઃ ।
અનન્તરોક્તાનાં નિમિત્તાનાં દેશકાલભેદેનાવૃત્તાવપિ સકૃદોવાન્તે ઽયં હોમો ભવતીત્યર્થઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_6.4:
શ્મશાનાધિવ્યતિક્રમે શ્મશાનભૂમેરુપરિ વ્યતિક્રમે, ભાણ્ડે વધૂભૂષણાદૌ રથે વા રિષ્ટે , અગ્નેરુપસમાધાનાદિ પરિષેચનાન્તં કરોતિ ।
કેવલાજ્યહવિષ્ષુ ન વચનાભાવે તન્ત્રમિત્યુક્તમેવ ।
આજ્યભાગાન્ત ઇતિ ત્વન્બારમ્ભકાલવિધ્યર્થમ્ ।
ઉત્તરાઃ ઽયદૃતે વિદભિશ્રિષઃઽઇતિ સપ્તકરણિકા આહુતીઃ ।
શેષં વ્યક્તમ્

24 ક્ષીર્યાદિવ્યતિક્રમે કર્તવ્યો જપઃ ।
ક્ષીરિણામન્યેષાં વા લક્ષ્મણ્યાનાં વૃક્ષાણાં નદીનાં ધન્વનાં ચ વ્યતિક્રમ ઉત્તરે યથાલિઙ્ગં જપેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_6.5:
ક્ષીરિણાં ન્યગ્રોધાદીનામલક્ષ્મણ્યાનામ્, અન્યેષામપિ લક્ષણ્યાનાં લક્ષણયુક્તાનાં પ્રસિદ્ધાનાં સીમાવૃક્ષણામિત્યર્થઃ ।
લક્ષ્મણ્યાનામિત્યપિ પાઠે અયમેવાર્થઃ ।
નદીનાં સોદકાનાં અનુદકાનાઞ્ચ ।
ધન્વનાં નિર્જલાનામરણ્યાનાઞ્ચ વ્યતિક્રમે ઉત્તરેઋચૌ યથાલિઙ્ગ યસ્ય લિઙ્ગ યસ્યાં દૃશ્યતે તદ્વ્યતિક્રમે તાં જપેત્ ।
તત્ર વૃક્ષાતિક્રમે યે ગણ્ધર્વા ઇતિ, નદ્યતિક્રમે યા ઓષધય ઇતિ, ધન્વાતિક્રમે યાનિ ધન્વાનીતિ ।
યથાલિઙ્ગવચનં ઉભયત્રોભે મા ભૂદિતિ ।
નદ્યતિક્રમે ઽપિ કૃત્સ્ના ભવતિ ।
તથા ધન્વાતિક્રમે ઽપિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_6.5:
ક્ષીરિણઃ ક્ષીરવન્તઃ પ્લક્ષન્યગ્રોધાદયઃ લક્ષ્મ ચિહ્નં તત્ર ભવાઃ લક્ષ્મણ્યાઃ દુર્ગા તિન્ત્રિણિકા સીમાકદમ્બા ઇત્યેવમાદયઃ ।
નદ્યઃ પ્રસિદ્ધાઃ ધન્વાનો દીર્ઘાણ્યરણ્યાનિ યેષુ ગ્રામ્યાઃ પશવો ન નિવસન્તિ ।
એતેષાં ચવ્યતિક્રમે ઉત્તરે યથાલિઙ્ગં જપેત્ ।
ઽયે ગન્ધર્વાઃઽઇતિ વૃક્ષાણાં વ્યતિક્રમે, ઽયા ઓષધયઃઽઇતિ નદીનાં ધન્વનામ્ ।
યથાલિઙ્ગમિતિ વચનં જાતકર્મવન્મા ભૂદિતિ ।
ક્ષીરિણામિત્યાદિ બહુત્વમવિવક્ષિતમ્, નિમિત્તગતત્વાત્, હવિરુભયત્વવત્

ગૃહાનુત્તરયા સઙ્કાશયતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_6.6:
અથ સ્વં ગૃહં પ્રાપ્ય રથાદવરોપ્ય યદ્ધનં તસ્યા વહતુત્વેનાગતં તચ્ચ ગૃહાન્ પ્રપાદ્ય તતસ્તયા તાન્ સઙ્કાશયતિ સમ્યગીક્ષયતિ
ઉત્તરયર્ચા સઙ્કાશયામીત્યેતયા ।
મન્ત્રશ્ચાસ્મિન્નર્થે યથાકથઞ્ચિત્ યોજનીયઃ ।
સઙ્કાશયામિ દર્શયામિ વહતું વધ્વાઃ પિતૃકુલાદાનીતં ધનં બ્રહ્માણા મૈત્રેણ અઘોરેણ ચક્ષુષા ન કેવલમઘોરેણ, કિં તર્હિ મૈત્રેણ ગૃહૈર્મદીયૈસ્સાર્ધ ગૃહં ચ મદીયમિત્યર્થઃ ।
અસ્યાં પર્યાણદ્ધં વિશ્વરૂપાખ્યં યદાભરણં તત્પરિભ્યઃ એકસ્મિન્ બહુવચનમ્ ।
પત્યૈ મહ્યં સ્યોનં મુખમ્ ।
સવિતા કરોત્વિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_6.6:
વરઃસ્વગૃહાન્ જ્ઞાતિધનસંયુક્તાન્ વધૂં ઽસઙ્કાશયામિઽઇતિ ઋચા સઙ્કાશયતિ દર્શયતિ ।
નનુ-યદ્યપિ સમિત્યુપસર્ગઃ ઽસમવદાય દોહાભ્યાંઽ(આપ.શ્રૌ.2-20-3) ઇત્યાદૌ સહાર્થે દૃષ્ટઃ, તથાપિ ગૃહાણાં જ્ઞાતિધનસહિતત્વમેવાત્રાભિપ્રેમિતિ કુતો નિશ્ચીયતે?
ઉચ્યતે-ઽસઙ્કાશયામિવહતુમ્ઽઇતિ મન્ત્રલિઙ્ગાનુસારાત્ ।
મન્ત્રાર્થશ્ચ ભાષ્યોક્તઃ

વાહાવુત્તરાભ્યાં વિમુઞ્ચતિ દક્ષિણમગ્રે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_6.7:
ઉત્તરાભ્યાં આવામગન્"અયં નો દેવસ્સવિતેઽત્યેતાભ્યામ્ ।
યોગવદેકૈકેન મન્ત્રેણ વિમોકઃ

અર્થાત્ સવ્યં પશ્ચાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_6.7:
ઽઆવામગન્ઽઇતિ દ્વાભ્યામેકૈકં વાહં વિમુઞ્ચતિ

25 ગૃહપ્રવેશઃ ।
લોહિતં ચર્માઽનડુહં પ્રાચીનગ્રીવમુત્તરલોમ મધ્યે ઽગારસ્યોત્તરયાઽસ્તીર્ય ગૃહાન્ પ્રપાદયન્નુત્તરાં વાચયતિ દક્ષિણેન પદા ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_6.8:
વિમુચ્ય વાહૌ વરઃ પૂર્વ ગૃહં સ્વયં પ્રવિશ્ય યત્ર દમ્પત્યોર્વાસઃ તત્રાગારસ્ય મધ્યે ચમીસ્તૃણાતિ ઉત્તરયર્ચા ઽશર્મા વર્મેઽત્યેતયા તચ્ચાનડુહં ભવતિ લોહિતઞ્ચ વર્ણેન ।
પ્રાચીનમુત્તરલોમેત્યાસ્તરણે પ્રકારઃ ।
આસ્તીર્ય તતો દક્ષિણેન પદા ગૃહાન્ પ્રપાદયતિ ।
વધૂં પ્રવેશયતિ ।
પ્રપાદયંસ્તામુત્તરામૃચં વાચયતિ ઽગૃહાનિઽતિ પ્રકૃતે પુનર્ગૃહાનિત્યુચ્યતે- હતરથા અગારસ્યાપિ પ્રકૃતત્વાત્ પ્રવેશને મન્ત્રઃ શંક્યેત ।
ઇદમેવ જ્ઞાપકમન્તરગારમધ્યે ચર્માસ્તરણમિતિ ।
પ્રપાદયન્ વાચયતીતિ વચનાન્મન્ત્રકર્મણોરદિસંયોગઃ ।
ન મન્ત્રાન્તે પ્રદાનમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_6.8:
તતો વરઃ પૂર્વ સ્વગૃહાન્ પ્રવિશ્ય ઽશર્મ વર્મઽઇત્યેતયા યથાસૂત્રં ચર્માસ્તીર્ય તતો વધૂં દક્ષિણેન પદા ગૃહાન્ પ્રપાદયન્ પ્રવેશયન્ઽ; ગૃહાન્ ભદ્રાન્ઽઇત્યેતાં વાચયતિ

ન ચ દેહલીમભિ (ધિ) તિષ્ઠતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_6.9:
દેહલીનામદ્વારાધસ્તાદ્દરુ ।
પર્યન્તવેદિકેત્યપરે ।
તાં પ્રપાદનકાલે સ્વયં સા ચ નાતિક્રામોદિતયર્થઃ ।
તયોઃ પ્રપન્નયોરગ્નિમનુપ્રપાદયતિ

પ્રપદ્ય ગૃહાન્ અથ તત્કાલમશનમશ્નીયાત્ તતો યસ્મિન્નગારે ચર્માતિપદ્યતે ।
સકૃત્ પાત્રાણિ શમ્યાઃ પરિધ્યર્થે

આપ્ગ્સ્-તાત્_6.9:
સા ચ પ્રવિશન્તી દેહલાં નાભિતિશ્ઠતિ ।
કેચિત્-ચકારાદ્વરો ઽપિ- ઇતિ

26 પ્રવેશહોમઃ ।
ઉત્તરપૂર્વે દેશે ઽગારસ્યાગ્રેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્તે ઽન્વારભ્ધાયામુત્તરા આહુતીર્હુત્વા જયાદિ પ્રતિપદ્યતે પરિષેચનાન્તં કૃત્વોત્તરયા ચર્મણ્યુપવિશત ઉત્તરો વરઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_6.10:
ઉત્તરાસ્ત્રયોદશપ્રધાનાહુતીઃ ઽઆગન્ગોષ્ઠઽમિત્યાદ્યાઃ લિઙ્ગવિરોધે સત્યપિ વર એવ જુહોતિ, વિધેર્વલીયસ્ત્વાત્ ।
ભવતિ લિઙ્ગઞ્ચાવિવક્ષિતમ્ ।
દેવતાસ્મરણાર્થત્વાત્ મન્ત્રાણામ્ ।
ઉત્તરો વર ઇત્યયં વિશેષઃ સર્વેષુ હોમેષુ ભવતીત્યુક્તમ્ ।
ઉત્તરપૂર્વદેશેગારસ્યેતિ વિધિરગ્નેસ્સર્વત્ર વેદિતવ્યઃ

ઉત્તરયર્ચા ઽઇહ ગાવઃ પ્રજાયધ્વઽમિત્યેતયા ।
તદુપવિશતઃ પરિષેચનાન્તવચનમાનન્તરમેવોપવેશનં કર્તવ્યં નાન્યદિતિ ।
તેન ભોજનં પ્રાગેવ્તિ સિદ્ધમ્ ।
તત્રોપવેશને મન્ત્ર ઉભયોરપિ ભવતિ ।
ઇહાગ્નિસમ્બન્ધાભાવાત્ ઉત્તરો વર ઇત્યુક્તં ।
પ્રાઙ્મુખૌ ચોપવિશતઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_6.10:
ઉત્તરાઃ ઽઆગન્ ઇત્યાદિત્રયોદશાહુતીઃ ।
ઉત્તરયા ઽઇહ ગાવઃ પ્રજાયધ્વમ્ઽઇત્યેતયા ।
પૂર્વેમાસ્તીર્ણે ચર્મણ્યુપવિશતઃ ।
પૂર્વવદુત્તર એવ વરઃ

27 જીવપુત્રાયાઃ પુત્રાય ફલદાનમ્ । 28 દમ્પત્યોર્વાગ્યમઃ ।
અથાસ્યાઃ પુંસ્વોર્જીવપુત્રાયાઃ પુત્રમઙ્ક ઉત્તરયોપવેશ્ય તસ્મૈ ફલાન્યુત્તરેણ યજુષા પ્રદાયોત્તરે જપિત્વા વાચં યચ્છત (તિ) આ નક્ષત્રેભ્યઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_6.11:
ય પુમાંસમેવ સૂતે ન સ્ત્રિયં સા પુંશૂઃઽતસ્યાઃ પુંસ્વો જીવપુત્રાયા ઇતિ પાઠઃ ।
ન રેફઃ પાઠ્યઃ, પઠ્યમાનો વા છાન્દસો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
જીવા એવ પુત્રા યસ્યા ન ભૃતાઃ જીવપુત્રાયાઃ જીવપત્યા ઇતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથા મઙ્ગલાનીતિ ।
એવં ભૂતાયાસ્ત્રૈવર્ણિસ્ત્રિયાઃ પુત્રમપત્તરયર્ચા ઽસોમેનાદિત્યાઽઇત્યેતયા અસ્યા વધ્વા અઙ્ક ઉપવેશ્ય તસ્મૈ કુમારાય ફલાન્યુત્તરેણ યજુષા ઽપ્રસ્વસ્થઃ પ્રેયઽમિત્યનેન પ્રદાય તત ઉત્તરે ઋચૌ
ઽઇહ પ્રિયંઽઽસિમઙ્ગલીઃઽઇત્યેતે જપિત્વા તત ઉભૌ તસ્મિન્નેવ ચર્મણ્યાસીનૌ વાચં યચ્છતઃ ।
આનક્ષત્રેભ્યાઃ નક્ષત્રાણામુદયાદિત્યર્થઃ ।
કુમારશ્ચ ફલાનિ ગૃહીત્વા યથાર્થ ગચ્છતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_6.11:
પુંસ્વોઃ પુંસ્વાઃ ઇત્યર્ચપાઠઃ યા પુંસ એવ સૂતે ન સ્ત્રીરપિ, યા ચ સૂત એવ ન તુ વન્ધ્યા સતી ક્રયાદિના પુત્રવતી, સા પુંસૂઃ ।
જીવન્ત એવ પુત્રાઃ પુમાંસો યસ્યાસ્સા જીવપુત્રા, ન પુનઃ ઽભ્રાતૃપુત્રૌ સ્વસૃદુહિતૃભ્યામ્ઽ(પા.1-2-68) ઇત્યેકશેષવચનાદ્યસ્યા દુહિતરો ઽપિ જીવન્તિ, પુત્રશ્ચૈકો જીવતિ, સાપીહ જીવપુત્રા વિવક્ષિતાઃ પુંસ્વોરિતિ વિશેષણાનુપપત્તેઃ ।
એવં ભૂતાયાઃ પુત્રં ઽસોમેનાદિત્યાઃઽઇત્યેતયા વધ્વા અઙ્ક ઉપવેશ્ય ઽપ્ર સ્વસ્થઃઽઇતિ યજુષા પુત્રાય ફલાનિ કદલ્યાદીનિ પ્રદાય ઽઇહ પ્રિયં પ્રજયાઽઇતિ ઋચૌ જપિત્વા, ઉભૌ વાચં યચ્છતઃ ।
આનક્ષત્રેભ્યઃ નક્ષત્રાણામોદયાત્

29 વધ્વૈ ધ્રુવારુન્ધતીપ્રદર્શનમ્ ।
ઉદિતેષુ નક્ષત્રેષુ પ્રાચીમુદીચીં વા દિશમુપનિષ્ક્રમ્યોત્તરાભ્યાં યથાલિઙ્ગં ધ્રુવમરુન્ધતીં ચ દર્શયતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_6.12:
ઉદિતેષુ નક્ષત્રેષ્વિતિ વચનાત્તતઃ પ્રાકૂ તસ્મિન્નેવ ચર્મણિ વાગ્યતયોરાસનં પશ્ચાદુપનિષ્ક્રમણમ્ ।
ઉદિતેષ્વિત્યેવ સિદ્ધે નક્ષત્રગ્રહણં વિસ્પષ્ટાર્થમ્ ।
ઉત્તરાભ્યાં ધ્રુવક્ષિતિઽઽસપ્રર્ષયઃઽઇત્યેતાભ્યામ્ ।
ઉભયત્ર મન્ત્રેણ દર્શનં વધ્વાઃ કર્મ, વરસ્તુ પશ્યન્ ધ્રુવમિતિ નિર્દિર્શ્ય પૂર્વા વાચયતિ વસ્ચાદરુન્ધતીમિત્ત્યુત્તરામ્ ।
તતો વાગ્વિસર્ગઃ મન્ત્રલિઙ્ગાદેવ યથાલિઙ્ગદર્શને સિદ્ધે યથાલિઙ્ગવચનં વિકલ્પાર્થમ્ ।
ઉત્તરાભ્યાં ધ્રુવમરુન્ધતીઞ્ચ દર્શયતિ યથાલિઙ્ગં વેતિ ।
તેનોત્તરસ્યામૃચિ સર્વેષાં સપ્તર્ષીણાં કૃત્તિકાદિનામરૂન્ધત્યાશ્ચ સહદર્શનં વધ્વાઃ કર્મ પક્ષે ભવતિ, કેવલમરુન્ધત્યા એવ વા

આપ્ગ્સ્-તાત્_6.12:
ઉત્તરાભ્યાં ઽધ્રુવક્ષિતિર્ધ્રુવયોનિઃઽઇત્યેતાભ્યાં યથાલિઙ્ગં પૂર્વયા સપ્રઋષયા ધ્રુવમુત્તરયારુન્ધતીં ચ દર્શયતિ વધૂમ્ ।
યથાલિઙ્ગમિતિ ચ જાતકર્મવદ્દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામેકૈકં મા ભૂદિતિ ॥
કેચિત્- યથાલિઙ્ગમિત્યત્ર નાસ્તિ, પ્રયોક્તૄણાં પ્રમાદાત્ પ્રદેશાન્તરદૃષ્ટમિહ સઞ્ચરિતપઠિતમિતિ ॥
અપરે-ઉત્તરાભ્યાં યથાક્રમં ધ્રુવમરુન્ધતીં ચ દર્શયતિ;યથાલિઙ્ગં વા ઇતિ ભિત્વા સૂત્રં સાધ્યાહારં વ્યાચક્ષતે ।
ઽસપ્રઋષયઃ પ્રથમામ્ઽઇત્યેતયા સપ્તઋષીન્ કૃત્તિકા અરુન્ધતીં ચ સહ દર્શયતિ ।
અરુન્ઝતીમેવ વેતિ વિકલ્પાર્થ યથાલિઙ્ગવચનામિતિ