Language

ENहिગુ
Scripture Library

Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 10

10.2

ĀpGs-Tāt_4.2:
tān prasthitān /
mantrasamāmnāya syāditaḥ 'prasugmantā'iti dvābhyāṃ ṛgbhyāṃ abhimantrayeta /
abhimantraṇaṃ ābhimukhyena mantrasyoccāraṇam /
anumantramapyevam'anumantrayitavyadravyagatacitteneti tu bhedaḥ //
atha sūtrasyāpūrṇatvāt krama ucyate-
kṛtaprāṇāyāmo 'varān preṣayiṣye'iti saṅkalpya, 'prasugmamte'ti dvābhyāṃ varānabhimantrya, 'yūyamamuṣmāt kulāt mahyaṃ kanyāṃ vṛṇīdhvam 'iti preṣayet /
tataste duhitṛmato gṛhaṃ gatvā, kanyāṃ dattasagotratvādidoṣarahitāṃ bandhvādiguṇasampannāṃ ca yatnato 'vadhārya, duhitṛmantaṃ pitrīdikaṃ 'gautamagotrāya viṣṇuśarmaṇe varāya bhavadīyāṃ kanyāṃ prajāsahatvakarmabhyo vṛṇīmahe'iti brūyuḥ /
tatassa pitrādir'dāsyāmī'ti pratibrūyāt /
tataste pratyetya,'suddhārtā vaya'miti varāyā vedayeyuḥ /
etacca varapreṣaṇādyāsurārṣayoreva, nānyeṣu arthalopāt /
atha yasminnahani vivāhaḥ tataḥ pūrvameva pañcame tṛtīya vāhani yathāśiṣṭācāramaṅkurāropaṇaṃ kuryāt /
tathā śvo vivāha ityadya vivāha iti ca /
'tathā maṅgalāni''āvṛtaścāstrībhyaḥ pratīyerat'(āpa.gṛ.2-14,15) ityuktāni karmāṇi varo vadhūśca yathākālaṃ yathāyogyaṃkurutaḥ /
kecit-pūrvedyurnāndīśrāddhaṃ kalpāntarāditi /
tataḥ pitrādirvadhūkulaṃ prāptāya varāya kanyāmudakapūrva dadyāt-imāṃ vatsarotrajāṃ lakṣmīdāyīṃ gautamagotrāya viṣṇuśarmaṇe tapabhyaṃ prajāsahatvakarmabhyaḥ pratipādayāmīti /
gāndharvarākṣasayostu na pratipādanam, dātṛvyāpārā napekṣatvāt /
tatastāṃ varaḥ pratigṛhya vivāhasthāne 'yatra kvacāgnim'(āpa.dha.2-1-13) ityādividhināgniṃ pratiṣṭhāpya, tatraiva yasyāṃ śālāyāṃ kanyā'ste tāṃ gatvā madhuparka pratigṛhṇāti yathārha yathāvidhi /
evameva varāpacito 'pi

10.3

anantaraṃ varaḥ kiṃ kuryādityatrāha--
2. kanyāyāḥ samīkṣaṇam /
svayaṃ dṛṣṭvā tṛtīyāṃ japet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.3:
tato vivāhe niścite pūrvedyurnāndīśrāddhaṃ kṛtvā paredyurbraahmaṇān bhojayitvāśiṣo vācayitvā varo vadhūkulaṃ gacchati /
tasmai kūrcadānādi bhojanāntaṃ madhuparka datvā kanyāṃ pratipādayati-tubhyamimāṃ prajāsahatvakarmabhyaḥ pratipādayāmīti /
tatastāṃ varaḥ svayaṃ dṛṣṭvā tṛtīyāmṛcaṃ japet
abhrātṛghnīmityetām /
svayamityanucyamāne varaṃ dṛṣṭvetyarthaḥ syāt prakṛtatvāt /
svayaṃ grahaṇāttu kanyāṃ dṛṣṭvatyartho bhavati /
tatra brāhme vivāha udakapūrva pratipādanam /
gāndharvarākṣasayostu naiva pratipādanam

10.3

ĀpGs-Tāt_4.3:
varaḥ svayaṃ kanyāma dṛṣṭvā 'abrātṛghnīm'iti tṛtīyāṃ ṛcaṃ japet /
dṛṣṭvai vacakṣuṣī upasaṃharati /
japaśca sarvatra cātussvaryeṇa;natu karaṇamantrādivadekaśrutyā /
'ekaśruti dūrātsambuddhau'(pā.sū.1-2-33) 'yajñakarmaṇyajapanyūkhasāmasu'(pā.sū.1-2-34) iti vacanāt /
atra ca svayamiti viśeṣamaṃ varayitṝmāṃ prakṛtānāmayaṃ japo mā bhūditi /
kecit- svayaṃ vadhūmeva dṛṣṭvā japet ;na tu varāniti /
svayaṃ dṛṣṭvetyādi ca sarvavivāhānāmavikṛtam

10.4

caturthyā samīkṣeta // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.4:
avayavaśa īkṣaṇaṃ samīkṣaṇam /
aghoracakṣurityeṣā caturthīṃ

10.4

ĀpGs-Tāt_4.4:
'aghoracakṣuḥ'ityanayā samīkṣeta /
vadhvā dṛṣṭvo svadṛṣṭiṃ nipātayati, aghoracakṣurapighnyedhīti mantrāliṅgāt /
kecit-samīkṣeta avayavaśo nirīkṣeteti /
atra varo vadhūśca darmeṣvāsīnaudarbhān dhārayamāṇau kṛtaprāṇāyāmau saṅkalpayete- āvābhyāṃ karmāṇi kartavyāni, prajāścotpādayitavyāṃ-iti

10.5

3. tasyāḥ bhruvorantare sammārjanam /
aṅguṣṭhenopamadhyamayā cāṅgulyā darbhaṃ saṃgṛhyottareṇa yajuṣā tasyā bhruvorantaraṃ saṃmṛjya pratīcīnaṃ nirasyet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.5:
madhyamāsamīpe va4tata ityupamadhyamā tayāṅgulyā anāmikayetyarthaḥ /
bhruvorantaraṃ madhya mittareṇa yajuṣā idamahamityanena /
saṃmārjanamantro 'yaṃ na nirasanamantraḥ /
pratīcīnaṃ pratyaggatam /
uparyupari śiro nirasyet /
tata udakopasparśanaṃ aṅguṣṭhasāhacaryādupamadhyamayeti viśeṣaṇādeva siddhe aṅgulyeti viśeṣyanirdeśo vispaṣṭārtham /
yajuṣeti viśeṣaṇaṃ uttareṇeti digvācitāśaṅkā mā bhūditi

10.5

ĀpGs-Tāt_4.5:
upamadhyamā upakaniṣṭhikā, na tu pradeśinī, tasyā visraṃsiketi vyapadeśāt /
uttareṇa yajuṣā 'idamahaṃ yā tvayi'ityanena /
śeṣaṃ vyaktam /
darbha nirasyāpa upaspṛśet

10.6

prāpte nimitta uttarāṃ japet // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.6:
vadhvā svabandhūnāṃ ca rodanaṃ nimittaṃ jīvā rudantīti liṅgāt /
uttarāmṛcaṃ 'jīvārudantī'tyetām, sarvatra samāveśanānte vivāhakarmaṇyasminnimitte 'yaṃ japo bhavati /
nimittāvṛttau mantra āvartate

10.6

ĀpGs-Tāt_4.6:
jīvāṃrudantī'ti mantraliṅganurūpe nimitte prāpte mātrādibhiḥ kanyakayā vā anyonyaviyogacintayā rodane kṛte imāmṛcaṃ japet

10.7

4. tasyāḥ snānārthajalāharaṇārtha yugmānāṃ brāhmaṇānāṃ preṣaṇam /
yugmānsamavetān mantravata uttarayādbhyaḥ prahiṇuyāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.7:
vadhūsnāpanārthānāmapāmāharaṇaṃ uttarayarcā 'vyukṣatkrūra'mi tyetayā /
mantravataḥ prahiṇuyāt prasthāpayet /
'tathā maṅgalānī'tyeva siddhe yugmavacanaṃ pañcabhirmantraiḥ snāpanaṃ vakṣyati, tatra pratimantraṃ snāpanāvṛttiḥ /
tatra ca snāpanasyāyugmatvāt tadarthānāmudakumbhānāmapyayugmatvaṃ syāt /
evamāhartṝṇāṃ brāhmaṇānāmapi /
ato yugmānityucyate /
tena pratimantraṃ kubhbhabheda- pratikubhbhaṃ brāhmaṇabhedaśca siddho bhavati /
tatra yadi catvāraḥ kumbhāḥ caturthena kubbhena caturthapañcamābhyāṃ mantrābhyāmabhiṣekaḥ /
yadā tvaṣṭau tadā pratimantraṃ pañcabhistūṣṇīmitaraiḥ /
samavetavacanamudakāharaṇe saha pravṛttyartham /
mantravata iti brāhmaṇānāṃ grahaṇam,"āsyai brāhmaṇā"iti mantre darśanāt

10.7

ĀpGs-Tāt_4.7:
yugmān samasaṅkhyākān /
samavetānmantravata iti pūrvavat /
uttarayā 'vyukṣatkrūram'ityetayā praiṣatvāduccaiḥ prayuktayādbhyaḥ p rahiṇuyāt vadhūsnāpanārthā upa āhartu preṣayet /
ete ca brāhmamā eva,'āsyai brāhmaṇā'iti mantraliṅgāt /
te ca brāhmaṇā yāsvapsu puruṣāḥ snānādiṣu pūrva na mṛtāḥ tābhyastṛṇāvakādyapanīyāpa ānanyanti;'avīraghnīḥ'iti mantraliṅgāt

10.8

5. tasyāḥ snāpanam, ahatavasradhāraṇaṃ, yoktrasannahanaṃ ca /
uttareṇa yajuṣā tasyāśśirasi darbheṇvaṃ nidhāya tasminnuttarayā dakṣiṇaṃ yugacchidraṃ pratiṣṭhāpya chidre suvarṇamuttarayāntardhāyottarābhiḥ pañcabhissnāpayitvottarayāhatena vāsasā'cchādyottarayā yoktreṇa sannahyati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.8:
tatastairapsvāhṛtāsu tasyā vadhvāśiśarasi darbheṇavaṃ darbhaiḥ parikalpitaṃ maṇḍalaṃ uttareṇa yajuṣā 'aryamṇo agni'mityanena nidhāya tasminniṇve ittarayā 'khe 'nasa'ityanayā dakṣiṇaṃ yugacchidraṃ dakṣimasyā yugadhuro bāhyacchidraṃ prati ṣṭhāpya tasmin chidre suvarṇamuttarayarcā 'śaṃ te hiraṇya'mityetayā ntardhāya tābhiradbhistā muttarābhiḥ pcabhiḥ 'hiraṇyavarṇā'ityetābhiḥ pratimantraṃ snāpayati /
kathaṃ punacchidrasyāntardhānena snāpanaṃ saṃbhavati | tathāntardhānaṃ kurute yathodakamavasravati /
tatastāmuttarayarccā 'pari tvā girvaṇo gira'ityetayāhatena vāsasā'cchādayati /
svayameva mantramuktvā paridhāpayati ācchādyācamayya uttarayarcā āśāsānetyetayā yoktatreṇa sannahyati /
ūrdhvajñumāsīnā(āpa.śrau.2-5-2)
mityādidārśapaurṇamāsiko viśeṣa iheṣyate

10.8

ĀpGs-Tāt_4.8:
darbheṇvaṃ, darbhaiḥ parikalpitamiṇvaṃ nigalākṛtiṃ parimaṇḍalākāramityarthaḥ /
taduttareṇa yajuṣā 'aryamṇo agniṃ'ityanena vadhvāśśirasi nidhāya tasminniṇve vara uttarayā khe 'nasa'ityetayā dakṣiṇaṃ yugachidraṃ , yugasya dakṣiṇaṃ cdraṃ dakṣimasyā dhuro bārahyachidraṃ pratiṣṭhāpya, chidre suvarṇamuttarayā 'śaṃ te hiraṇyam'ityeta yāntardhāya, uttarābhiḥ 'hiramyavarṇāśśucayaḥ pāvakāḥ pracakramurhitvā'ityādibhiḥ p añcabhiḥ ṛgbhiḥ snāpayati /
etacca pañcānāmante sakṛdeva, 'vacanādekaṃ karma bahumantram'(āpa.pa.1-47) ityuktatvāt /
evaṃ sarvatra evaṃ vidheṣvannaprāśanādiṣu //
kecit- pañcabhiriti vacanāt pratimantramiti /
tanna;tisṛbhyo '; vaśiṣṭayorvikalpanivṛttyarthatvādasya /
itarathā kriyābhyāvṛttivācaka pratyayāśruteḥ guṇārtha pradhānasnānābhyāvṛttikalpanāpattiḥ, prayuktigauravaṃ ca //
uttarayā 'pari tvār rvaṇo giraḥ'ityetayā /
ahatena anivasitena vāsasā paridhāpya, dvirācamapya, uttarayā 'āśāsānā saumanasam'; ityetayā yoktreṇa sannagyati /
kṛtsnavidhānaṃ /
kecit-aiṣṭikasannahanavidhipradarśanārthamiti

10.9

athaināmuttarayā dakṣiṇe haste gṛhītvāgnimabhyānīyāpareṇāgnimudagagraṃ kaṭamāstīrya tasminnupaviśata uttaro varaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.9:
atha sannahanānantaraṃ'yatra kvacāgni'mityādikalpenāgniṃ prasādhayati /
mathitvā śrotriyāgārādvāhṛtya tato vadhūmagnimabhyānayati /
uttarayarcā 'pūṣātveta'ityetayā /
ānayanamantro 'yam /
hastagrahaṇaṃ tu tūṣṇīmeva /
udagagravacanaṃ dakṣiṇāgranivṛttyartham

10.9

ĀpGs-Tāt_4.9:
athaśabda uktārthaḥ arthakṛtyapratiṣedhārtha iti /
enāṃ vadhūṃ dakṣiṇe haste gṛhītvā, uttarayā 'pūṣā tveto nayatu'ityetayā
agnimabhyānīyā gnyabhimukhamānayati;nayatviti mantraliṅgāt /
vyavahite 'pi nayane viniyogāt apareṇāgnim agneradūreṇa'pascādugagraṃ kaṭamāstīrya, tasmin kaṭe yugapa dupaviśataḥ, yatottaro varo dakṣiṇā vadhūḥ

10.10

6. agnerupasamādhānādi karma /
agnerupasamādhānādyājyabhāgānte 'thaināmādito dvābhyāmabhimantrayeta // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.10:
athaivamupaviśyāgnerupasamādhānādi karma pratipadyate /
agnimidhvā prāgagrairityādi ājyabhāgānte karmaṇi kṛte athānantaramupotthāya enāmāsīnāṃ vajhūṃ tṛtīyasyānuvākasyādito dvābhyāmṛgbhyāṃ 'somaḥ prathama'ityetābhyāmabhimantrayeta /
agnerupasamādhānādi vacanaṃ tantraprāptyartham /
ājyabhāgāntagrahaṇamabhiman6ṇāderuttarasya karmaṇa- kālopadeśārtham /
athaśabdo 'vasthāntarapradarśanārthaḥ /
ājyabhāgāntamāsīnaḥ kṛtvā atotthāyābhimantraṇādi pratipadyata iti /
tathā ca bodhāyanaḥ-athāsyā upotthāya hṛdayadeśa (bau.gṛ.1-4-1) miti /
āśvalāyanaśca-tiṣṭhan prāṅmukhaḥ pratyaṅmukhyā āsīnāyā (āśva.1-7-3) iti /
enāmityucyate agnerabhimantraṇaṃ mā śaṅkīti /
uttarābhyāmiti vaktavye ādito dvābhyāṃ ityucyate mantrasamāmnāye anuvākavyavasthāpradarśanārtham /
tena"śeṣaṃ samāveśane jape"dityādāvanuvākaśeṣasya grahaṇam

10.10

ĀpGs-Tāt_4.10:
athaṃ tantropadeśaḥ kramārtha ityuktameva /
yadi tu lājahomāstantraśūnyā āgantukāḥ, tadā sa kramatantravidhānārtaḥ /
athoti pūrvavat /
kecit kalpāntarasiddho potthānānantaryapradarśamārthamiti //
enāṃ vajhūṃ varaḥ ādita a nuvākasya 'somaḥ prathamaḥ'ityasya 'somaḥ prathamaḥ 'iti dvābhyāṃ ṛgbhyāmabhimantrayeta

10.11

7. pāṇigrahaṇam /
athāsyai dakṣiṇena nīcā hastena dakṣiṇamuttānaṃ hastaṃ gṛhṇīyāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.11:
atha tathaivāvasthitaḥ asyai asyāḥ tathaivāsīnāyā dakṣiṇamuttānaṃ hastaṃ gṛhṇīyāt /
dakṣiṇena nīcā nyakbhūtena pastena /
idaṃ pāṇīgrahaṇaṃ nāmakarma /
dakṣiṇeneti na vaktavyam /
ekapāṇisādhyeṣu karmasu dakṣiṇasyaiva prasiddhatvāt /
athāprasiddhaḥ, anyatrāniyamaḥ prāpnoti /
yathātraiva purastādupanayane ca /
evaṃ ta4hi nātra dakṣimahasto vidhīyate /
kiṃ tarhi?nyaktāvidānārtamanūdyate yo 'yaṃ dakṣiṇo hasta- sarvakarmasu prasiddhaḥ tena nīcāpāṇigrahaṇamiha kartavyamiti /
asmādeva cānuvādāt sarvatra dakṣiṇapāṇiriti siddham

10.11

ĀpGs-Tāt_4.11:
anena nityavidhinā 'so 'bhīvāṅguṣṭham'ityetāvanmātrasya vyavahitasyāpi sambandhaḥ /
itarathā sa iti na brūyāt /
asmai asyā vadhvāḥ;ṣaṣṭhyarthe caturthī /
uttānaṃ dakṣiṇaṃ hastaṃ varassvena nīcā nyagṇūtena dakṣimahastena /
abhīvāṅguṣṭhaṃ abhiruparyathaḥ /
ivetyavadhārakaḥ /
uparyaṅguṣṭhameva gṛhṇīyāt

10.12

atha kāmyaṃ vidhidivayamāha--
8. tatra kāmanāyāṃ viśeṣaḥ /
yadi kāmayeta strīreva janayeyamityaṅgulīreva gṛhṇīyāt // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.12:
aṅgulīreva nāṅguṣṭhaṃ nāpi pāṇitalam /
pūrvoktasyaivāyaṃ kāmasaṃyukto viśeṣavidhiḥ /
tenehāpi dakṣiṇena nīcā hastenetyevamādayo viśeṣā bhavanti

10.12

ĀpGs-Tāt_4.12:
aṅgulīreva nāṅguṣṭham /
śeṣaṃ nityavat

10.13

yadi kāmayeta puṃsa eva janayeyamityaṅguṣṭhameva so 'bhīvāṅguṣṭhamabhīva lomāni gṛhṇāti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.13:
gṛhṇīyādityanuvartate

10.13

ĀpGs-Tāt_4.13:
abhīva lomāni , yathā varasyāṅguṣṭhalomāni sarvāṇyevopari bhavanti tathā gṛhṇāti /
śeṣaṃ nityavadeva /
ato vadhvaṅguṣṭhamapyuttānam

10.15

pūrvoktasya nityasya kāmyayośca mantrānāha--
gṛbhṇāmi ta ityetābhiścatasṛbhiḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.14:
yaḥ māṇigrahaṇe kāmaṃ necchati sa pāṇimabhīvāṅguṣṭhamabhīva lomāni gṛhṇīyādityeva /
abhiśabda uparibhāve /
iva śabda- īṣadarthe /
yathā lomāni hastajātāni iṣadabhispṛṣāṭni bhavanti /
aṅgu#ṭhañca tathā gṛhṇīyādityarthaḥ /
"lomānte hastaṃ śāṅguṣṭhamubhayakāma" (āśva.gṛ1-7-5) ityāśvalāyanaḥ

10.14

ĀpGs-Tāt_4.14:
gṛhṇītīti sambandhaḥ /
sarvāsāmanta eva

10.16

9. saptapadīgamanam /
athaināmutteraṇāgniṃ dakṣiṇena padā prācīmudīcīṃ vā diśamabhi prakramaya tyekamiṣa iti // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.15:
athedānīmenāṃ vadhūmṛttthāpyottareṇāgniṃ yo deśastasmāt prakramya prācīṃ vā diśamabhi udīcīṃ vā dakṣiṇena padā sapta padāni prakrāmayati
ekamiṣa ityetairmantraiḥ /
prāggatānyudaggatāni vā padāni nidhāpayatītiyarthaḥ /
atra svayameva pādaṃ gṛhītvā mantrāṃścoktvā nidhāpayati /
saṃbhārākramaṇavat /
dakṣiṇena padeti mantrāṇāṃ dakṣiṇasambandhārtha pūrvapravṛttyartha ca, tasmāttūṣṇīmitarasya paścādanupravṛttiḥ /
iha somāya janivide svāhetyetaiḥ pratimantramityatra etaiḥ pratimantramiti na vaktavyam /
yathācaitattathā tatraiva vakṣyāmaḥ /
tasmāttayorihapakarṣeṇa saṃbandhaḥ /
ekamiṣa ityetaiḥ pratimantramiti /
itarathā pratipadaṃ mantrasambandho na sidhyati /
padānāñca saptasaṃkhyāniyamo 'tottarābhistisṛbhiḥ pradakṣiṇa'mityatra tisṛṇāmante pariktamaṇārambhaḥ tadvadihāpi syāt /
'viṣṇustvā nvetvi'ti sarvatrā nuṣajan japati prathamottamayoḥ paṭhitatvāt

10.15

ĀpGs-Tāt_4.15:
athāgneradūreṇottarata ārabhyaināṃ dakṣiṇena padā pādena prācīmudīcīṃ vā diśamabhi prāgāyatānyudagāyatāni vā sapta padāni prakramayati;'ekamiṣe'ityādibhissaptābhiḍa- 'viṣṇustvānveṣu'ityanuṣaktaiḥ pratimantram

10.17

sakheti saptame pade japati // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_4.16:
uktaṃ saptapadāni pratimantraṃ prakramayatīti /
tatra saptame pade nihite pādamupasaṃgṛhyaiva 'sakhāsaptapade'tyāpabhya japati homamantrebhyaḥ prāk ye mantrāḥ tānityarthaḥ /
ta6 kalpāntare dṛśyate 'saptamaṃ padamupasaṃgṛhyeti

Original text: Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc