આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 10

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.2:
તાન્ પ્રસ્થિતાન્ ।
મન્ત્રસમામ્નાય સ્યાદિતઃ ઽપ્રસુગ્મન્તાઽઇતિ દ્વાભ્યાં ઋગ્ભ્યાં અભિમન્ત્રયેત ।
અભિમન્ત્રણં આભિમુખ્યેન મન્ત્રસ્યોચ્ચારણમ્ ।
અનુમન્ત્રમપ્યેવમ્ઽઅનુમન્ત્રયિતવ્યદ્રવ્યગતચિત્તેનેતિ તુ ભેદઃ ॥
અથ સૂત્રસ્યાપૂર્ણત્વાત્ ક્રમ ઉચ્યતે-
કૃતપ્રાણાયામો ઽવરાન્ પ્રેષયિષ્યેઽઇતિ સઙ્કલ્પ્ય, ઽપ્રસુગ્મમ્તેઽતિ દ્વાભ્યાં વરાનભિમન્ત્ર્ય, ઽયૂયમમુષ્માત્ કુલાત્ મહ્યં કન્યાં વૃણીધ્વમ્ ઽઇતિ પ્રેષયેત્ ।
તતસ્તે દુહિતૃમતો ગૃહં ગત્વા, કન્યાં દત્તસગોત્રત્વાદિદોષરહિતાં બન્ધ્વાદિગુણસમ્પન્નાં ચ યત્નતો ઽવધાર્ય, દુહિતૃમન્તં પિત્રીદિકં ઽગૌતમગોત્રાય વિષ્ણુશર્મણે વરાય ભવદીયાં કન્યાં પ્રજાસહત્વકર્મભ્યો વૃણીમહેઽઇતિ બ્રૂયુઃ ।
તતસ્સ પિત્રાદિર્ઽદાસ્યામીઽતિ પ્રતિબ્રૂયાત્ ।
તતસ્તે પ્રત્યેત્ય,ઽસુદ્ધાર્તા વયઽમિતિ વરાયા વેદયેયુઃ ।
એતચ્ચ વરપ્રેષણાદ્યાસુરાર્ષયોરેવ, નાન્યેષુ અર્થલોપાત્ ।
અથ યસ્મિન્નહનિ વિવાહઃ તતઃ પૂર્વમેવ પઞ્ચમે તૃતીય વાહનિ યથાશિષ્ટાચારમઙ્કુરારોપણં કુર્યાત્ ।
તથા શ્વો વિવાહ ઇત્યદ્ય વિવાહ ઇતિ ચ ।
ઽતથા મઙ્ગલાનિઽઽઆવૃતશ્ચાસ્ત્રીભ્યઃ પ્રતીયેરત્ઽ(આપ.ગૃ.2-14,15) ઇત્યુક્તાનિ કર્માણિ વરો વધૂશ્ચ યથાકાલં યથાયોગ્યંકુરુતઃ ।
કેચિત્-પૂર્વેદ્યુર્નાન્દીશ્રાદ્ધં કલ્પાન્તરાદિતિ ।
તતઃ પિત્રાદિર્વધૂકુલં પ્રાપ્તાય વરાય કન્યામુદકપૂર્વ દદ્યાત્-ઇમાં વત્સરોત્રજાં લક્ષ્મીદાયીં ગૌતમગોત્રાય વિષ્ણુશર્મણે તપભ્યં પ્રજાસહત્વકર્મભ્યઃ પ્રતિપાદયામીતિ ।
ગાન્ધર્વરાક્ષસયોસ્તુ ન પ્રતિપાદનમ્, દાતૃવ્યાપારા નપેક્ષત્વાત્ ।
તતસ્તાં વરઃ પ્રતિગૃહ્ય વિવાહસ્થાને ઽયત્ર ક્વચાગ્નિમ્ઽ(આપ.ધ.2-1-13) ઇત્યાદિવિધિનાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય, તત્રૈવ યસ્યાં શાલાયાં કન્યાઽસ્તે તાં ગત્વા મધુપર્ક પ્રતિગૃહ્ણાતિ યથાર્હ યથાવિધિ ।
એવમેવ વરાપચિતો ઽપિ

અનન્તરં વરઃ કિં કુર્યાદિત્યત્રાહ--
2. કન્યાયાઃ સમીક્ષણમ્ ।
સ્વયં દૃષ્ટ્વા તૃતીયાં જપેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.3:
તતો વિવાહે નિશ્ચિતે પૂર્વેદ્યુર્નાન્દીશ્રાદ્ધં કૃત્વા પરેદ્યુર્બ્રઅહ્મણાન્ ભોજયિત્વાશિષો વાચયિત્વા વરો વધૂકુલં ગચ્છતિ ।
તસ્મૈ કૂર્ચદાનાદિ ભોજનાન્તં મધુપર્ક દત્વા કન્યાં પ્રતિપાદયતિ-તુભ્યમિમાં પ્રજાસહત્વકર્મભ્યઃ પ્રતિપાદયામીતિ ।
તતસ્તાં વરઃ સ્વયં દૃષ્ટ્વા તૃતીયામૃચં જપેત્
અભ્રાતૃઘ્નીમિત્યેતામ્ ।
સ્વયમિત્યનુચ્યમાને વરં દૃષ્ટ્વેત્યર્થઃ સ્યાત્ પ્રકૃતત્વાત્ ।
સ્વયં ગ્રહણાત્તુ કન્યાં દૃષ્ટ્વત્યર્થો ભવતિ ।
તત્ર બ્રાહ્મે વિવાહ ઉદકપૂર્વ પ્રતિપાદનમ્ ।
ગાન્ધર્વરાક્ષસયોસ્તુ નૈવ પ્રતિપાદનમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.3:
વરઃ સ્વયં કન્યામ દૃષ્ટ્વા ઽઅબ્રાતૃઘ્નીમ્ઽઇતિ તૃતીયાં ઋચં જપેત્ ।
દૃષ્ટ્વૈ વચક્ષુષી ઉપસંહરતિ ।
જપશ્ચ સર્વત્ર ચાતુસ્સ્વર્યેણ;નતુ કરણમન્ત્રાદિવદેકશ્રુત્યા ।
ઽએકશ્રુતિ દૂરાત્સમ્બુદ્ધૌઽ(પા.સૂ.1-2-33) ઽયજ્ઞકર્મણ્યજપન્યૂખસામસુઽ(પા.સૂ.1-2-34) ઇતિ વચનાત્ ।
અત્ર ચ સ્વયમિતિ વિશેષમં વરયિતૄમાં પ્રકૃતાનામયં જપો મા ભૂદિતિ ।
કેચિત્- સ્વયં વધૂમેવ દૃષ્ટ્વા જપેત્ ;ન તુ વરાનિતિ ।
સ્વયં દૃષ્ટ્વેત્યાદિ ચ સર્વવિવાહાનામવિકૃતમ્

ચતુર્થ્યા સમીક્ષેત ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.4:
અવયવશ ઈક્ષણં સમીક્ષણમ્ ।
અઘોરચક્ષુરિત્યેષા ચતુર્થીં

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.4:
ઽઅઘોરચક્ષુઃઽઇત્યનયા સમીક્ષેત ।
વધ્વા દૃષ્ટ્વો સ્વદૃષ્ટિં નિપાતયતિ, અઘોરચક્ષુરપિઘ્ન્યેધીતિ મન્ત્રાલિઙ્ગાત્ ।
કેચિત્-સમીક્ષેત અવયવશો નિરીક્ષેતેતિ ।
અત્ર વરો વધૂશ્ચ દર્મેષ્વાસીનૌદર્ભાન્ ધારયમાણૌ કૃતપ્રાણાયામૌ સઙ્કલ્પયેતે- આવાભ્યાં કર્માણિ કર્તવ્યાનિ, પ્રજાશ્ચોત્પાદયિતવ્યાં-ઇતિ

3. તસ્યાઃ ભ્રુવોરન્તરે સમ્માર્જનમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠેનોપમધ્યમયા ચાઙ્ગુલ્યા દર્ભં સંગૃહ્યોત્તરેણ યજુષા તસ્યા ભ્રુવોરન્તરં સંમૃજ્ય પ્રતીચીનં નિરસ્યેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.5:
મધ્યમાસમીપે વ4તત ઇત્યુપમધ્યમા તયાઙ્ગુલ્યા અનામિકયેત્યર્થઃ ।
ભ્રુવોરન્તરં મધ્ય મિત્તરેણ યજુષા ઇદમહમિત્યનેન ।
સંમાર્જનમન્ત્રો ઽયં ન નિરસનમન્ત્રઃ ।
પ્રતીચીનં પ્રત્યગ્ગતમ્ ।
ઉપર્યુપરિ શિરો નિરસ્યેત્ ।
તત ઉદકોપસ્પર્શનં અઙ્ગુષ્ઠસાહચર્યાદુપમધ્યમયેતિ વિશેષણાદેવ સિદ્ધે અઙ્ગુલ્યેતિ વિશેષ્યનિર્દેશો વિસ્પષ્ટાર્થમ્ ।
યજુષેતિ વિશેષણં ઉત્તરેણેતિ દિગ્વાચિતાશઙ્કા મા ભૂદિતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.5:
ઉપમધ્યમા ઉપકનિષ્ઠિકા, ન તુ પ્રદેશિની, તસ્યા વિસ્રંસિકેતિ વ્યપદેશાત્ ।
ઉત્તરેણ યજુષા ઽઇદમહં યા ત્વયિઽઇત્યનેન ।
શેષં વ્યક્તમ્ ।
દર્ભ નિરસ્યાપ ઉપસ્પૃશેત્

પ્રાપ્તે નિમિત્ત ઉત્તરાં જપેત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.6:
વધ્વા સ્વબન્ધૂનાં ચ રોદનં નિમિત્તં જીવા રુદન્તીતિ લિઙ્ગાત્ ।
ઉત્તરામૃચં ઽજીવારુદન્તીઽત્યેતામ્, સર્વત્ર સમાવેશનાન્તે વિવાહકર્મણ્યસ્મિન્નિમિત્તે ઽયં જપો ભવતિ ।
નિમિત્તાવૃત્તૌ મન્ત્ર આવર્તતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.6:
જીવાંરુદન્તીઽતિ મન્ત્રલિઙ્ગનુરૂપે નિમિત્તે પ્રાપ્તે માત્રાદિભિઃ કન્યકયા વા અન્યોન્યવિયોગચિન્તયા રોદને કૃતે ઇમામૃચં જપેત્

4. તસ્યાઃ સ્નાનાર્થજલાહરણાર્થ યુગ્માનાં બ્રાહ્મણાનાં પ્રેષણમ્ ।
યુગ્માન્સમવેતાન્ મન્ત્રવત ઉત્તરયાદ્ભ્યઃ પ્રહિણુયાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.7:
વધૂસ્નાપનાર્થાનામપામાહરણં ઉત્તરયર્ચા ઽવ્યુક્ષત્ક્રૂરઽમિ ત્યેતયા ।
મન્ત્રવતઃ પ્રહિણુયાત્ પ્રસ્થાપયેત્ ।
ઽતથા મઙ્ગલાનીઽત્યેવ સિદ્ધે યુગ્મવચનં પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈઃ સ્નાપનં વક્ષ્યતિ, તત્ર પ્રતિમન્ત્રં સ્નાપનાવૃત્તિઃ ।
તત્ર ચ સ્નાપનસ્યાયુગ્મત્વાત્ તદર્થાનામુદકુમ્ભાનામપ્યયુગ્મત્વં સ્યાત્ ।
એવમાહર્તૄણાં બ્રાહ્મણાનામપિ ।
અતો યુગ્માનિત્યુચ્યતે ।
તેન પ્રતિમન્ત્રં કુભ્ભભેદ- પ્રતિકુભ્ભં બ્રાહ્મણભેદશ્ચ સિદ્ધો ભવતિ ।
તત્ર યદિ ચત્વારઃ કુમ્ભાઃ ચતુર્થેન કુબ્ભેન ચતુર્થપઞ્ચમાભ્યાં મન્ત્રાભ્યામભિષેકઃ ।
યદા ત્વષ્ટૌ તદા પ્રતિમન્ત્રં પઞ્ચભિસ્તૂષ્ણીમિતરૈઃ ।
સમવેતવચનમુદકાહરણે સહ પ્રવૃત્ત્યર્થમ્ ।
મન્ત્રવત ઇતિ બ્રાહ્મણાનાં ગ્રહણમ્,"આસ્યૈ બ્રાહ્મણા"ઇતિ મન્ત્રે દર્શનાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.7:
યુગ્માન્ સમસઙ્ખ્યાકાન્ ।
સમવેતાન્મન્ત્રવત ઇતિ પૂર્વવત્ ।
ઉત્તરયા ઽવ્યુક્ષત્ક્રૂરમ્ઽઇત્યેતયા પ્રૈષત્વાદુચ્ચૈઃ પ્રયુક્તયાદ્ભ્યઃ પ્ રહિણુયાત્ વધૂસ્નાપનાર્થા ઉપ આહર્તુ પ્રેષયેત્ ।
એતે ચ બ્રાહ્મમા એવ,ઽઆસ્યૈ બ્રાહ્મણાઽઇતિ મન્ત્રલિઙ્ગાત્ ।
તે ચ બ્રાહ્મણા યાસ્વપ્સુ પુરુષાઃ સ્નાનાદિષુ પૂર્વ ન મૃતાઃ તાભ્યસ્તૃણાવકાદ્યપનીયાપ આનન્યન્તિ;ઽઅવીરઘ્નીઃઽઇતિ મન્ત્રલિઙ્ગાત્

5. તસ્યાઃ સ્નાપનમ્, અહતવસ્રધારણં, યોક્ત્રસન્નહનં ચ ।
ઉત્તરેણ યજુષા તસ્યાશ્શિરસિ દર્ભેણ્વં નિધાય તસ્મિન્નુત્તરયા દક્ષિણં યુગચ્છિદ્રં પ્રતિષ્ઠાપ્ય છિદ્રે સુવર્ણમુત્તરયાન્તર્ધાયોત્તરાભિઃ પઞ્ચભિસ્સ્નાપયિત્વોત્તરયાહતેન વાસસાઽચ્છાદ્યોત્તરયા યોક્ત્રેણ સન્નહ્યતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.8:
તતસ્તૈરપ્સ્વાહૃતાસુ તસ્યા વધ્વાશિશરસિ દર્ભેણવં દર્ભૈઃ પરિકલ્પિતં મણ્ડલં ઉત્તરેણ યજુષા ઽઅર્યમ્ણો અગ્નિઽમિત્યનેન નિધાય તસ્મિન્નિણ્વે ઇત્તરયા ઽખે ઽનસઽઇત્યનયા દક્ષિણં યુગચ્છિદ્રં દક્ષિમસ્યા યુગધુરો બાહ્યચ્છિદ્રં પ્રતિ ષ્ઠાપ્ય તસ્મિન્ છિદ્રે સુવર્ણમુત્તરયર્ચા ઽશં તે હિરણ્યઽમિત્યેતયા ન્તર્ધાય તાભિરદ્ભિસ્તા મુત્તરાભિઃ પ્ચભિઃ ઽહિરણ્યવર્ણાઽઇત્યેતાભિઃ પ્રતિમન્ત્રં સ્નાપયતિ ।
કથં પુનચ્છિદ્રસ્યાન્તર્ધાનેન સ્નાપનં સંભવતિ । તથાન્તર્ધાનં કુરુતે યથોદકમવસ્રવતિ ।
તતસ્તામુત્તરયર્ચ્ચા ઽપરિ ત્વા ગિર્વણો ગિરઽઇત્યેતયાહતેન વાસસાઽચ્છાદયતિ ।
સ્વયમેવ મન્ત્રમુક્ત્વા પરિધાપયતિ આચ્છાદ્યાચમય્ય ઉત્તરયર્ચા આશાસાનેત્યેતયા યોક્તત્રેણ સન્નહ્યતિ ।
ઊર્ધ્વજ્ઞુમાસીના(આપ.શ્રૌ.2-5-2)
મિત્યાદિદાર્શપૌર્ણમાસિકો વિશેષ ઇહેષ્યતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.8:
દર્ભેણ્વં, દર્ભૈઃ પરિકલ્પિતમિણ્વં નિગલાકૃતિં પરિમણ્ડલાકારમિત્યર્થઃ ।
તદુત્તરેણ યજુષા ઽઅર્યમ્ણો અગ્નિંઽઇત્યનેન વધ્વાશ્શિરસિ નિધાય તસ્મિન્નિણ્વે વર ઉત્તરયા ખે ઽનસઽઇત્યેતયા દક્ષિણં યુગછિદ્રં , યુગસ્ય દક્ષિણં ચ્દ્રં દક્ષિમસ્યા ધુરો બારહ્યછિદ્રં પ્રતિષ્ઠાપ્ય, છિદ્રે સુવર્ણમુત્તરયા ઽશં તે હિરણ્યમ્ઽઇત્યેત યાન્તર્ધાય, ઉત્તરાભિઃ ઽહિરમ્યવર્ણાશ્શુચયઃ પાવકાઃ પ્રચક્રમુર્હિત્વાઽઇત્યાદિભિઃ પ્ અઞ્ચભિઃ ઋગ્ભિઃ સ્નાપયતિ ।
એતચ્ચ પઞ્ચાનામન્તે સકૃદેવ, ઽવચનાદેકં કર્મ બહુમન્ત્રમ્ઽ(આપ.પ.1-47) ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
એવં સર્વત્ર એવં વિધેષ્વન્નપ્રાશનાદિષુ ॥
કેચિત્- પઞ્ચભિરિતિ વચનાત્ પ્રતિમન્ત્રમિતિ ।
તન્ન;તિસૃભ્યો ઽ; વશિષ્ટયોર્વિકલ્પનિવૃત્ત્યર્થત્વાદસ્ય ।
ઇતરથા ક્રિયાભ્યાવૃત્તિવાચક પ્રત્યયાશ્રુતેઃ ગુણાર્થ પ્રધાનસ્નાનાભ્યાવૃત્તિકલ્પનાપત્તિઃ, પ્રયુક્તિગૌરવં ચ ॥
ઉત્તરયા ઽપરિ ત્વાર્ ર્વણો ગિરઃઽઇત્યેતયા ।
અહતેન અનિવસિતેન વાસસા પરિધાપ્ય, દ્વિરાચમપ્ય, ઉત્તરયા ઽઆશાસાના સૌમનસમ્ઽ; ઇત્યેતયા યોક્ત્રેણ સન્નગ્યતિ ।
કૃત્સ્નવિધાનં ।
કેચિત્-ઐષ્ટિકસન્નહનવિધિપ્રદર્શનાર્થમિતિ

અથૈનામુત્તરયા દક્ષિણે હસ્તે ગૃહીત્વાગ્નિમભ્યાનીયાપરેણાગ્નિમુદગગ્રં કટમાસ્તીર્ય તસ્મિન્નુપવિશત ઉત્તરો વરઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.9:
અથ સન્નહનાનન્તરંઽયત્ર ક્વચાગ્નિઽમિત્યાદિકલ્પેનાગ્નિં પ્રસાધયતિ ।
મથિત્વા શ્રોત્રિયાગારાદ્વાહૃત્ય તતો વધૂમગ્નિમભ્યાનયતિ ।
ઉત્તરયર્ચા ઽપૂષાત્વેતઽઇત્યેતયા ।
આનયનમન્ત્રો ઽયમ્ ।
હસ્તગ્રહણં તુ તૂષ્ણીમેવ ।
ઉદગગ્રવચનં દક્ષિણાગ્રનિવૃત્ત્યર્થમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.9:
અથશબ્દ ઉક્તાર્થઃ અર્થકૃત્યપ્રતિષેધાર્થ ઇતિ ।
એનાં વધૂં દક્ષિણે હસ્તે ગૃહીત્વા, ઉત્તરયા ઽપૂષા ત્વેતો નયતુઽઇત્યેતયા
અગ્નિમભ્યાનીયા ગ્ન્યભિમુખમાનયતિ;નયત્વિતિ મન્ત્રલિઙ્ગાત્ ।
વ્યવહિતે ઽપિ નયને વિનિયોગાત્ અપરેણાગ્નિમ્ અગ્નેરદૂરેણઽપસ્ચાદુગગ્રં કટમાસ્તીર્ય, તસ્મિન્ કટે યુગપ દુપવિશતઃ, યતોત્તરો વરો દક્ષિણા વધૂઃ

6. અગ્નેરુપસમાધાનાદિ કર્મ ।
અગ્નેરુપસમાધાનાદ્યાજ્યભાગાન્તે ઽથૈનામાદિતો દ્વાભ્યામભિમન્ત્રયેત ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.10:
અથૈવમુપવિશ્યાગ્નેરુપસમાધાનાદિ કર્મ પ્રતિપદ્યતે ।
અગ્નિમિધ્વા પ્રાગગ્રૈરિત્યાદિ આજ્યભાગાન્તે કર્મણિ કૃતે અથાનન્તરમુપોત્થાય એનામાસીનાં વઝૂં તૃતીયસ્યાનુવાકસ્યાદિતો દ્વાભ્યામૃગ્ભ્યાં ઽસોમઃ પ્રથમઽઇત્યેતાભ્યામભિમન્ત્રયેત ।
અગ્નેરુપસમાધાનાદિ વચનં તન્ત્રપ્રાપ્ત્યર્થમ્ ।
આજ્યભાગાન્તગ્રહણમભિમન્6ણાદેરુત્તરસ્ય કર્મણ- કાલોપદેશાર્થમ્ ।
અથશબ્દો ઽવસ્થાન્તરપ્રદર્શનાર્થઃ ।
આજ્યભાગાન્તમાસીનઃ કૃત્વા અતોત્થાયાભિમન્ત્રણાદિ પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
તથા ચ બોધાયનઃ-અથાસ્યા ઉપોત્થાય હૃદયદેશ (બૌ.ગૃ.1-4-1) મિતિ ।
આશ્વલાયનશ્ચ-તિષ્ઠન્ પ્રાઙ્મુખઃ પ્રત્યઙ્મુખ્યા આસીનાયા (આશ્વ.1-7-3) ઇતિ ।
એનામિત્યુચ્યતે અગ્નેરભિમન્ત્રણં મા શઙ્કીતિ ।
ઉત્તરાભ્યામિતિ વક્તવ્યે આદિતો દ્વાભ્યાં ઇત્યુચ્યતે મન્ત્રસમામ્નાયે અનુવાકવ્યવસ્થાપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
તેન"શેષં સમાવેશને જપે"દિત્યાદાવનુવાકશેષસ્ય ગ્રહણમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.10:
અથં તન્ત્રોપદેશઃ ક્રમાર્થ ઇત્યુક્તમેવ ।
યદિ તુ લાજહોમાસ્તન્ત્રશૂન્યા આગન્તુકાઃ, તદા સ ક્રમતન્ત્રવિધાનાર્તઃ ।
અથોતિ પૂર્વવત્ ।
કેચિત્ કલ્પાન્તરસિદ્ધો પોત્થાનાનન્તર્યપ્રદર્શમાર્થમિતિ ॥
એનાં વઝૂં વરઃ આદિત અ નુવાકસ્ય ઽસોમઃ પ્રથમઃઽઇત્યસ્ય ઽસોમઃ પ્રથમઃ ઽઇતિ દ્વાભ્યાં ઋગ્ભ્યામભિમન્ત્રયેત

7. પાણિગ્રહણમ્ ।
અથાસ્યૈ દક્ષિણેન નીચા હસ્તેન દક્ષિણમુત્તાનં હસ્તં ગૃહ્ણીયાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.11:
અથ તથૈવાવસ્થિતઃ અસ્યૈ અસ્યાઃ તથૈવાસીનાયા દક્ષિણમુત્તાનં હસ્તં ગૃહ્ણીયાત્ ।
દક્ષિણેન નીચા ન્યક્ભૂતેન પસ્તેન ।
ઇદં પાણીગ્રહણં નામકર્મ ।
દક્ષિણેનેતિ ન વક્તવ્યમ્ ।
એકપાણિસાધ્યેષુ કર્મસુ દક્ષિણસ્યૈવ પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
અથાપ્રસિદ્ધઃ, અન્યત્રાનિયમઃ પ્રાપ્નોતિ ।
યથાત્રૈવ પુરસ્તાદુપનયને ચ ।
એવં ત4હિ નાત્ર દક્ષિમહસ્તો વિધીયતે ।
કિં તર્હિ?ન્યક્તાવિદાનાર્તમનૂદ્યતે યો ઽયં દક્ષિણો હસ્ત- સર્વકર્મસુ પ્રસિદ્ધઃ તેન નીચાપાણિગ્રહણમિહ કર્તવ્યમિતિ ।
અસ્માદેવ ચાનુવાદાત્ સર્વત્ર દક્ષિણપાણિરિતિ સિદ્ધમ્

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.11:
અનેન નિત્યવિધિના ઽસો ઽભીવાઙ્ગુષ્ઠમ્ઽઇત્યેતાવન્માત્રસ્ય વ્યવહિતસ્યાપિ સમ્બન્ધઃ ।
ઇતરથા સ ઇતિ ન બ્રૂયાત્ ।
અસ્મૈ અસ્યા વધ્વાઃ;ષષ્ઠ્યર્થે ચતુર્થી ।
ઉત્તાનં દક્ષિણં હસ્તં વરસ્સ્વેન નીચા ન્યગ્ણૂતેન દક્ષિમહસ્તેન ।
અભીવાઙ્ગુષ્ઠં અભિરુપર્યથઃ ।
ઇવેત્યવધારકઃ ।
ઉપર્યઙ્ગુષ્ઠમેવ ગૃહ્ણીયાત્

અથ કામ્યં વિધિદિવયમાહ--
8. તત્ર કામનાયાં વિશેષઃ ।
યદિ કામયેત સ્ત્રીરેવ જનયેયમિત્યઙ્ગુલીરેવ ગૃહ્ણીયાત્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.12:
અઙ્ગુલીરેવ નાઙ્ગુષ્ઠં નાપિ પાણિતલમ્ ।
પૂર્વોક્તસ્યૈવાયં કામસંયુક્તો વિશેષવિધિઃ ।
તેનેહાપિ દક્ષિણેન નીચા હસ્તેનેત્યેવમાદયો વિશેષા ભવન્તિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.12:
અઙ્ગુલીરેવ નાઙ્ગુષ્ઠમ્ ।
શેષં નિત્યવત્

યદિ કામયેત પુંસ એવ જનયેયમિત્યઙ્ગુષ્ઠમેવ સો ઽભીવાઙ્ગુષ્ઠમભીવ લોમાનિ ગૃહ્ણાતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.13:
ગૃહ્ણીયાદિત્યનુવર્તતે

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.13:
અભીવ લોમાનિ , યથા વરસ્યાઙ્ગુષ્ઠલોમાનિ સર્વાણ્યેવોપરિ ભવન્તિ તથા ગૃહ્ણાતિ ।
શેષં નિત્યવદેવ ।
અતો વધ્વઙ્ગુષ્ઠમપ્યુત્તાનમ્

પૂર્વોક્તસ્ય નિત્યસ્ય કામ્યયોશ્ચ મન્ત્રાનાહ--
ગૃભ્ણામિ ત ઇત્યેતાભિશ્ચતસૃભિઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.14:
યઃ માણિગ્રહણે કામં નેચ્છતિ સ પાણિમભીવાઙ્ગુષ્ઠમભીવ લોમાનિ ગૃહ્ણીયાદિત્યેવ ।
અભિશબ્દ ઉપરિભાવે ।
ઇવ શબ્દ- ઈષદર્થે ।
યથા લોમાનિ હસ્તજાતાનિ ઇષદભિસ્પૃષાટ્નિ ભવન્તિ ।
અઙ્ગુ#ઠઞ્ચ તથા ગૃહ્ણીયાદિત્યર્થઃ ।
"લોમાન્તે હસ્તં શાઙ્ગુષ્ઠમુભયકામ" (આશ્વ.ગૃ1-7-5) ઇત્યાશ્વલાયનઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.14:
ગૃહ્ણીતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
સર્વાસામન્ત એવ

9. સપ્તપદીગમનમ્ ।
અથૈનામુત્તેરણાગ્નિં દક્ષિણેન પદા પ્રાચીમુદીચીં વા દિશમભિ પ્રક્રમય ત્યેકમિષ ઇતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.15:
અથેદાનીમેનાં વધૂમૃત્ત્થાપ્યોત્તરેણાગ્નિં યો દેશસ્તસ્માત્ પ્રક્રમ્ય પ્રાચીં વા દિશમભિ ઉદીચીં વા દક્ષિણેન પદા સપ્ત પદાનિ પ્રક્રામયતિ
એકમિષ ઇત્યેતૈર્મન્ત્રૈઃ ।
પ્રાગ્ગતાન્યુદગ્ગતાનિ વા પદાનિ નિધાપયતીતિયર્થઃ ।
અત્ર સ્વયમેવ પાદં ગૃહીત્વા મન્ત્રાંશ્ચોક્ત્વા નિધાપયતિ ।
સંભારાક્રમણવત્ ।
દક્ષિણેન પદેતિ મન્ત્રાણાં દક્ષિણસમ્બન્ધાર્થ પૂર્વપ્રવૃત્ત્યર્થ ચ, તસ્માત્તૂષ્ણીમિતરસ્ય પશ્ચાદનુપ્રવૃત્તિઃ ।
ઇહ સોમાય જનિવિદે સ્વાહેત્યેતૈઃ પ્રતિમન્ત્રમિત્યત્ર એતૈઃ પ્રતિમન્ત્રમિતિ ન વક્તવ્યમ્ ।
યથાચૈતત્તથા તત્રૈવ વક્ષ્યામઃ ।
તસ્માત્તયોરિહપકર્ષેણ સંબન્ધઃ ।
એકમિષ ઇત્યેતૈઃ પ્રતિમન્ત્રમિતિ ।
ઇતરથા પ્રતિપદં મન્ત્રસમ્બન્ધો ન સિધ્યતિ ।
પદાનાઞ્ચ સપ્તસંખ્યાનિયમો ઽતોત્તરાભિસ્તિસૃભિઃ પ્રદક્ષિણઽમિત્યત્ર તિસૃણામન્તે પરિક્તમણારમ્ભઃ તદ્વદિહાપિ સ્યાત્ ।
ઽવિષ્ણુસ્ત્વા ન્વેત્વિઽતિ સર્વત્રા નુષજન્ જપતિ પ્રથમોત્તમયોઃ પઠિતત્વાત્

આપ્ગ્સ્-તાત્_4.15:
અથાગ્નેરદૂરેણોત્તરત આરભ્યૈનાં દક્ષિણેન પદા પાદેન પ્રાચીમુદીચીં વા દિશમભિ પ્રાગાયતાન્યુદગાયતાનિ વા સપ્ત પદાનિ પ્રક્રમયતિ;ઽએકમિષેઽઇત્યાદિભિસ્સપ્તાભિડ- ઽવિષ્ણુસ્ત્વાન્વેષુઽઇત્યનુષક્તૈઃ પ્રતિમન્ત્રમ્

સખેતિ સપ્તમે પદે જપતિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_4.16:
ઉક્તં સપ્તપદાનિ પ્રતિમન્ત્રં પ્રક્રમયતીતિ ।
તત્ર સપ્તમે પદે નિહિતે પાદમુપસંગૃહ્યૈવ ઽસખાસપ્તપદેઽત્યાપભ્ય જપતિ હોમમન્ત્રેભ્યઃ પ્રાક્ યે મન્ત્રાઃ તાનિત્યર્થઃ ।
ત6 કલ્પાન્તરે દૃશ્યતે ઽસપ્તમં પદમુપસંગૃહ્યેતિ