Āpastambagṛhyasūtra with Haradatta's Anākulāvṛtti and Sudarśana's Gṛhyatātparyadarśanavyākhyā (with commentary) · Chapter 1

atha prathamaḥ paṭalaḥ
prathamaḥ khaṇḍaḥ
1. sāmānyaparibhāṣāḥ
1 pratijñāsūtram /
atha karmāṇyācārādyāni gṛhyante // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.1:
namo rudrāya yadgṛhyamāpastambena nirmitam /
kriyate haradattena tasya vṛttiranākulā //
dviprakārāṇi karmāṇi-śrutilakṣamāni ācāralakṣamāni ca /
tatra śrutilakṣaṇāni vyākhyātāni /
athedānīṃ yāni karmāṇi vivāhaprabhṛtīni ācārāt prayogāt gṛhyante jñāyante, na pratyakṣaśruteḥ, tāni vyākhyāsyāmaḥ /
kiṃ prayojanaṃ sūtrasya?smārtānāṃ karmaṇāṃ adhikāraḥ /
tena
udagayanādiniyamaḥ."sarvatra svayaṃ prajvalite 'gnā"(āpa.gṛ.8-5) vityevamādīni ca gārhyeṣveva karmasu bhavanti, na śrauteṣi /
atrāthaśabdena
śrautopadeśānantaraṃ smārtopadeśaṃ kariṣyāmīti vadan tadapekṣāmasya darśayati /
tatra yāḥ paribhāṣāḥ"sa trayāṇāṃ varmānāṃ'(āpa.pari1-2) "mantrāntaiḥ karmādīn sannipātayet"(āpa.pari.2-1.)"raudra, rākṣasa'(āpa.pari2-9)"tadidaṃ sa4vaprāyaścitta'mityevamādyāstā ihāpi bhavanti(idaṃkāryāṇi) //
ĀpGs-Tāt_1.1:
yo varṇairijyate nityaiḥ karmabhiścoditairnijaiḥ /
tebhyo '(1) pavargado yaśca taṃ namāmyadvayaṃ harim(2)

āpastambamuniṃ vande mandadhīhitakāmyayā /
yo 'nuṣṭheyapadārtānāṃ kramakalpayat

yatkṛtaṃ vedavadbhāṣyamādriyante vipaścitaḥ /
sa kapardī ciraṃ jīyādvedavedārthatattvavit

sudarśanāryaḥ(3)kurute gṛhyatātparyanirṇayam(4) /
kevalaṃ vaidikaśraddhāprerito mandadhīrapi

athaśabda ānantaryārthaḥ /
tadartha pūrvavṛttamucyate /
iha hi yajñā ekaviṃśatibhedāḥ /
tatra ca sapta pākayajñasaṃsthāḥ-
aupāsanahomo, vaiśvadevaṃ, pārvaṇa, maṣṭakā, māsiśrāddhaṃ, sarpabaliṃ, rīśānabaliriti /
sapta ca haviryajñasaṃsthāḥ-agnihotraṃ, darśapūrṇamāsā, vāgrayaṇaṃ, cāturmāsyāni, nirūḍhapaśubandhas, sautrāmaṇiḥ, piṇḍapitṛyajñādayo darvīhomā iti /
(5)saptaiva ca somasaṃsthāḥ-agniṣṭomo,'tyāgniṣṭoma, ukthya, ṣyoḍaśī, vājapeyo, 'tirātro 'ptoryāma iti /
ete ca nityāḥ niyatapradikālīnajīvananimittakā ityarthaḥ /
kuta ete ca nityāḥ?'jāyamāno vai brāhmaṇastribhiṛṇavā jāyate brahmacaryeṇarṣibhyo yajñena'devebhyaḥ prajayā pitṛbhyaḥ,(tai.saṃ.6-3-10) ityatra 'yajñena'ityakavacanaṃ 'yajñaṃ vyākhyāsyāmaḥ'(āpa.pari.1-1) itivat jātyabhiprāyaṃ manyamānasya bhagavato vasiṣṭhasya 'naiyamikaṃhyetadṛṇatrayaṃ saṃstutam'(va.saṃ.11-47) iti
vacanena eṣāmavaśyānuṣṭheyatvāvagamāt /
tathā 'sāyaṃ prātarata ūrdhvam'(āpa.gṛ.7-19.) 'yāvajjīvamagnihotraṃ juhoti,''vasante jyotiṣṭomena yajeta'(āpa.śrau.10-2-5) ityevamādibhiḥ, 'aharahaḥ pravṛjyante'(tai.brā.2-1-3.), ardhamāser'dhamāse pravṛjyate'(tai.bāra.3-2-8), 'punarbhakṣyo 'sya somapīthobhavati'; (tai.brā.3-2-3). ityevamādibhiḥ, (1) karmaṇyorambhanyāyena ca prayogābhyāsāvagamāt /
tathaiva somasyeṣaṭyādeścākaraṇe aindrāgnaśuvibhraṣṭeṣṭyādi prāyaścittavidhānena pratyavāyotpattyavagamāt /
tathaiva 'sa etāṃśṭaturhotṝnātmasparaṇānapaśyat'(tai.brā.2-3-7) iti agnihotrādisomāntānāmātmaniṣkrayaṇārthatvāvagamāt /
na tu sauryādivat(2) kovalaṃ kāmyāḥ uktahetūnāṃ sarveṣāmanupapattaiḥ /
yata evaite nityāṃ ata eva 'anāhitāgnitāsteyam'(manu.11-65). ityanāhitāgnitāyā upapātakagaṇe pāṭhaḥ /
ata eva nityādhikāravidhiprayuktamādhānam /
kāmyasiddhistu nitayānuṣṭānenaiva guṇaphalādhikāravidhayā prāsaṅgikī bhavatu /
mīmāṃsakamatyā tu yadyapi kāmyādhikāravidhigrayuktamādhānaṃ, kāmyānuṣṭhānaina ca nityasiddhiḥ (3) prasaṅgāt;tathāpi kalpasūtrakāraṇāṃ prakriyayā sādhikāratvena (4)prayuktisaktiyogyatayā anyato 'prayuktau nityādhikāravidhiprayuktirapyupapannā /
yathā(5) vivaraṇamate svavidhiprayuktamadhyayanamiti /
tasmāt mandamadhyamotkṛṣṭabuddhibhi (6) ssarvairapi traivarṇikairete 'vaśyaṃ kartavyāḥ /
te ca nānāsādhanakā nānāśākhāntarasthāṅgakā mīmāṃsānyāyasahasranirdhāryavacanavyaktikā mandabuddhibhiridānīntanair(7) durśānā- ajñāne cānuṣṭhātumaśaktāḥ kathañcana pratyaveyuritu kṛpāviṣṭacetaskatayā sūtrakāreṇa'yajñaṃ vyākhyāsyāmaḥ'(āpa.pari.1-1) iti paribhāṣāyāmekaviṃśatiyajñān sāmānyataḥ (8)
saṃkṣepataśca vyākhāyāya tāvanmātreṇānuṣṭhānānupayogāt 'athāto darśapūrṇamāsau'(āpa.śrau.1-1) ityārabhya śrautā haviryajñāssomasaṃsthāḥ (9)
kṣāmavatyādayo naimittikāḥ prasaṅgāt kāmyāśca(10) viśeṣato vyākhyātāḥ //
atha anantaram /
ācārāt -āṅ ityupasargasya avicchedo vyāptirabhipretor'thaḥ /
cāraḥ caraṇaṃ ka4masu pravartanam, 'piṇḍapitṛyajñena caranti'(āpa.śrau.1-7-2) ityādau darśanāt /
tena yatsarveṣu deśeṣu sarveṣu koleṣu ca sarvaistraividyavṛddhaiśśiṣṭairlaukikaprayojanābhāve 'pyavicchinnamavi(1)gānenādriyamāṇaṃ, ataeva mūlāntarāsambhāvāt svamūlabhūtavedānumāneliṅgabhūtaṃ karmasu pravartanaṃ sa ācāraḥ /
tasmādācārāt anumitairvedaiḥ yāni aupāsanahomādīni pākayajñaśabdavācyāni pāṇigrahaṇādīni ca yaśeṣvadhikāriṣyamāṇadehasaṃskārārthāni karmāṇi gṛhyante jñāyante kartavyatvena tāni vyākhyāsyāma iti śeṣaḥ /
yata eva ācārānumeyavedāvagamyāni gārhyaaṇi karmāṇi ata eva tebhyaḥ prathamamanuṣṭheyebhyo 'pi pūrva śrautānāṃ vyākhāyānaṃ kṛtam;pratyaśrutivihiteṣu jijñāsāyāḥ prathamabhāvitvāt, anumitavedārthajijñāsāyā(2) ścaramabhāvitvāt, jijñāsāśāntrthatvācca vyākhyānasyeti /
atra ca ācārādityācāreṇopalakṣya gārhyaaṇi karmāṇi vadannevaṃ jñāpayati- iha sākṣādanibaddhānāmapi yeṣāṃ 'jamadagnīnāṃ tu pañcāvattam'; (āpa.śrau.2-18-2) ityādīnāṃ padārthānāmācāraḥ kṛtsnadeśādivyāptassyāt te 'pi vedamūlā evoti /
kṛtsnadeśādivyāptiścādhikapaunaruktyādibhiśśraute darśanena gṛhyāntarairrdhamaśāstraiḥ nyāyabalena sampradāyavidvākhyātṛvacanairvā niścetavyā /
idaṃ cādhikārasūtram /
yānyaṅgānyuttaratra'purastādudagvopakramaḥ'(āpa.gṛ1-5) ityādīni vakṣyante teṣāṃ gārhyakarmārthatāṃ, śrautānāṃ sārvatrikāṇāmapi svato 'nidamarthatāṃ ca jñāpayitum /
etacca(3) samānopadeśātideśayorabhāvāt //
kecit-karmāṇītyetadgṛhye vakṣyamāṇānyasmaccaraṇārthānyeva, na tudharmaśabdādhikṛtadharmaśāstroktavatsarvārtāni /
tathā śrautānantaraṃ gārhyaadhikāraḥ śrautoktasārvatrikadharmāmāmiha prāptyartha iti //
2 udagayanādikālavidhiḥ /
udagayanapūrvapakṣāhaḥpuṇyāheṣu kāryāṇi // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.2:
udagayanādividhānaṃ dakṣiṇāyanādipratiṣedhārtham /
samuñcayaścodagayanādīnāṃ na vikalpaḥ /
puṇyāhāḥ devanakṣatrāṇi jyotiśśāstre prasiddhāni yamanakṣatrāṇi ca tadvihitāni /
ĀpGs-Tāt_1.2:
udagayanādayaḥ prasiddhāḥ /
puṇyāhāstvahno navadhā vibhaktasyāyu jo bhāgāḥ- prātassaṅgava(1) madhyāhṇasāyaṃśabdavācyāḥ puṇyanakṣatrāparaparyāyāḥ pañca /
'samānasyāhnaḥ pañca puṇyāni nakṣatrāṇi'(tai,brā.2-5.6) 'mitrasya saṅgavaḥ /
tatpuṇyaṃ tejassvyahaḥ'; (tai.brā.1-5-6) ityādiśruteḥ /
yugmāstvaślīlāḥ, 'catvāryaślīlāni'(tai.brā.1-5-6) iti śruteḥ /
kecit-kṛttikādiviśākhāntāni devanakṣatrāṇi puṇyāhāḥ, 'yānyeva devanaśratrāṇi /
teṣu kurvīta yatkārī syāt /
puṇyāha eva kurute'; (tai.brā.1-5-2) iti śruteḥ /
udagayanetyādirayaṃ samāso dvandvaḥ /
teṣu kāryāṇi /
gārhyaaṇīti śeṣaḥ /
eṣāṃ samuccayaḥ na vikalpaḥ /
etacca sāmānyavidhānaṃ tatra tatra viśeṣavidhānenāpodyate niyamyate ca /
evamudagayanādīnāṃ vidāne satyapi kvacidaniyamaḥ pratibhāsate /
'sarva ṛtavo vivāhasya'; (āpa.gṛ.2-12.) iti vacanāt yadā dakṣiṇāyane 'pi vivāhassyāttadā samāvartanaṃ tatkālasamīpakāla eva /
itarathā udagayanasamāvṛttasya śaradi vivāhe sati bahukālavyavadhāne, 'anāśramī na tiṣṭheta dinamekamapi dvijaḥ'; /
(dakṣasaṃ.a.1) iti niṣedhātikramaprasaṅgāt /
kiñca āśvalāyanagṛhye 'udagayana āpūryamāṇapakṣe kalyāṇe nakṣatre caulakarmopanayanagodānavivāhāḥ'(āśva.gṛ.1-5) ityatra caulavikāratvādeva godānasya udagayanaprāptau punastatra tadvidhiḥ tadvikārāntare samāvartane udagayananiyamānivṛttyartha iti gamyate /

tathā baudhāyanīye samāvartanasya caulavikāratvādeva āpūryamāṇapakṣaprāptau punastatra tadvidhi(2) rudagayanāniyamārta iti gamyate /
tathā gṛhanirmāṇapraveśayoḥ jyotiśśāstre dakṣiṇāyanasyāpi vidhānāt avigītaśiṣṭācārācca udagayanāniyamaḥ /
tathā aparapakṣe 'pyāpañcamyāḥ
jyotiśśāstrādannaprīśana(3)gṛhanirmāmapraveśān rātrāvapyācaranti /
tathaiva yadā puṇyāhāḥ jyautiṣoktadoṣopahatāḥ tadā aślīleṣvapi /
tathaiva yadā puṇyāhā- jyotiṣoktadoṣopahatāḥ tadā aślīleṣvapi taduktaguṇayukteṣi(4) avigānena karmāṇyācaranti /
jyotśśāstramapi (1)
vedāṅgatvādagṛhyamāṇakāraṇatvāt, śiṣṭaparigṛhītatvācca kalpasūtrādivadādaraṇīyameva /
nirṇaye ti śiṣṭāḥ pramāṇaṃ sarvatra //
3 yajñopavītaprādakṣiṇyādividhiḥ /
yajñopavītinā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.3:
kāryāṇi ityanuvartate //
ĀpGs-Tāt_1.3:
kāryāṇīti sambandhaḥ /
nanu yajñopavītaṃ pākayajñeṣu 'prāgapavarmāṇi'(āpa.pa.215) ityādinā siddham /
vivāhādihomeṣu japādiṣu ca 'home japyakarmaṇi'(āpa.dha.1-151) ityādinā /
ato 'traitadvidhirrvyathaḥ /
satyam;yatrāprāpti(2)rhemantapratyavarohaṇādiṣu tatrāyaṃ vidhissārtha eva //
pradakṣiṇam // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.4:
pradakṣiṇaṃ ca tāni kartavyāni dakṣinaṃ pāṇiṃ pratigataṃ pradakṣiṇam /
udāharaṇaṃ paristaraṇādi /
nanu-tadidamubhayamavidheyaṃ, pūrvameva śrauteṣu vihitatvāt 'daivānī'ti(āpa.pa.2-35) tatrocyate, iha mānuṣeṣu jātakarmādiṣvapyetayoḥ pravṛttiriṣyate93)tadarthamayamārambhaḥ /
ĀpGs-Tāt_1.4:
kāryāṇītyeva sambandhaḥ /
idaṃ tu prādakṣiṇyaṃ pākayajñeṣu tatkoṭiṣu ca vivāhādiṣu paribhāṣāsiddhamapi(4)
tadvatiriktagārhyaratha vidhīyate /
'tatāpavargaḥ'(āpa..gṛ.1-6) iti cetthameva //
purastādudagvopakramaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.5:
aniyame niyamārthamidaṃ vacanam /
dakṣiṇataḥ paścādvopakrāmo mābhūditi /
paristaraṇādyevodāharaṇam //
ĀpGs-Tāt_1.5:
kārya iti śeṣaḥ /
ayaṃ tu sarveṣvapi yajñāyajñarūpagārhyeṣvaprāptatvādvidhīyate //
tathāpavargaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.6:
teṣāmapavargo 'pi tathā pratyetavyaḥ /
purastādudagvetyarthaḥ /
apavargaḥ parisamāptiḥ /
na cātra upakrāmāpavargayoḥ samānabhidaṃ niyamanaṃ kriyate-purastādupakrānte tatraiva samāpyaṃ udagārabhyaṃ ca tatraiveti /
kiṃ tarhi yathāsaṃbhavaṃ pravṛttiḥ tadyathā paristaraṇasya purastādupakrāntasya tatraivāpavargāsambavādudagapavargaḥ /
tatrāpavargavidherānarthakyaṃ, śrauteṣveva paribhāṣitatvāt"prāgapavargāṇyudagapavargāṇi ve"ti (āpa.pa.2-15) /
ucyate /
yadyapavargavidhiḥ punariha nārabhyate, apareṇāgniṃ dve kuṭī kṛtve'(āpa.gṛ.19-14). tyatra dakṣiṇāpavargatā prāpnoti, atropakramasyodaggatatvaniyamāt /
ato vipratiṣedhe apavargabalīyastvaṃ yathā syādityayamārambhaḥ /
anyathā pradakṣiṇaparibhāṣayā sāmānyaparibhāṣā bādhyate kiñciddaivāni karmāṇīti tatra viśeṣitam /
atra mānuṣeṣu karmādiṣvapi prāpyartho 'pavarganiyamaḥ //
ĀpGs-Tāt_1.6:
purastādudagvā kriyāparisamāptiḥ kāryetyartaḥ /
nanu-'purastādudagvopakramaḥ'iti vidhereva samantapariṣekādāvarthasiddhatvānnārabdhavyaṃ 'tatāpavargaḥ, iti /
naḥ anārabhyamāṇo 'smin sūtre prācīlekhotpavanāderudīcīlekhā(1) kuṭīkaraṇādeścāpavargaḥ pratyak dakṣiṇā ca syāt /
atastadvādhanāyedamārabdhavyameva /
kecit- prācīnānāṃ lekhānāmudagupakramaḥ, udīcīnānāṃ ca prāgapavargaḥ, agniparistaraṇavadubhayāvidhyasambhavāt (2) iti //
4 pitryāṇāmaparapakṣādividhiḥ /
aparapakṣe pitryāṇi // Ā
prācīnāvītinā // Ā
prasavyam // Ā
dakṣiṇato 'pavargaḥ // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.10:
pitṛdaivatyakarmāṇyaparapakṣe kāryāṇi /
"māsiśrāddhasyāparapakṣe"(ā.pa.gṛ.21.1).'yā mādhyāḥ paurṇamāsyā upariṣṭādyaṣṭaketi'; (āpa.gṛ.21-10) tatrāparapakṣa upadiṣṭaḥ /
idaṃ tu niyamanaṃ yāni gayāśrāddhādīni deśaviśeṣeṇa pātraviśeṣeṇa kāmyānyupadiṣṭāni asmābhiśca parigṛhītānipārvaṇe nātonyānītyatra teṣavaparapakṣaprāptyartha ca /
tena pūrvapakṣe mṛtasyāparapakṣa ekoddiṣṭaṃ kartavyaṃ na tvekādaśe 'hani /
anuṣṭhānañcai(tve) kādaśe 'hani /
māsiśrāddhasyāparapakṣavidheḥ prayojanaṃ tatraiva vakṣyāmaḥ /
ayaṃ cāparapakṣavidhiḥ kṛtsnasyodagayanāderapavādo na pūrvasmādudagvā yathāyogam /
udāharaṇaṃ paristaraṇādi /
tadidaṃ prācīnāvītyāditrayamavidheyam /
śrauteṣveva paribhāṣitatvāt;ucyate-'yajñopavītinā pradakṣiṇaṃ''tathāpavarga'ityetāḥ paribhāṣā aviśeṣeṇātra prakaraṇe paṭhitāḥ sāmānyaparibhāṣāyā bādhitatvāt pitryeṣvapi prāpnuvanti tadvādhārthamidam /
atra ca yeṣāṃ pitryāṇāṃ svātantryeṇa svakole pravṛttiḥ teṣāmevāyaṃ prācīnāvītavidhiḥ natvanyatrāṅgatvena prayujyamānānām /
tena daiveṣi mānuṣeṣu ca karmasu"pitaraḥ pitāmahā"ityatra yajñopavītameva bhavati /
apara āha -"tasmādabhyātānā vaiśvadevā"(tai.saṃ.3-4-6). iti darśanāt"pitaraḥ pitāmahā"ityasyāpi pitryatvādeva prācīnāvītasyāprasaṅgaḥ iti /
tathā"aparapakṣe pitryāṇī"tyasminnadhikāre (1) abhihitaṃ prācīnāvītamaviśeṣeṇa pitrye karmāṇi sāṅge pravartate /
tena pitrye ājyabhāgante karmaṇi jayādau ca prācīnāvītameva bhavati //
ĀpGs-Tāt_1.10:
kāryāṇītyeva /
ayaṃ ca vidhissvatantrapitryoddeśena /
(2) aṅgānāṃ tu sahaprayojyānāṃ mukhyakālatvena kālavidhyapekṣābhāvāt /
eṣa ca na pūrvapakṣamātrāpavādaḥ /
kiṃ tarhi?sarvāpavādārtha vidhyantaram /
āḥ!kuta etadjñāyate ? /
'na ca naktaṃ śrāddhaṃ kurvīta'(āpa.dha.2-17-23) iti jñāpanāt /
(3) yadi hyayaṃ pūrvapakṣamātrāpavādassyāt, tata udagayanādīnāṃ trayāṇāmapavādābhāvādrātrāvaprasakteḥ pratiṣedho na syāt, (4) asti ca pratiṣedhaḥ, ityato jñāyate vidhyantarameveti /
prayojanaṃ tvaviśeṣeṇa dakṣiṇāyane 'pyaparapakṣe 'hni kāmyaśrāddhāni kartavyānīti /
māsiśrāddhaṃ tu 'māsi māsi kāryam'(āpa. dharma.2-16-4) iti (5) vīpsayā dakṣiṇāyane 'pi siddhameva /
nanvasmin sati 'māsiśrāddhasyāparapakṣe'(āpa.gṛ.21-1.) iti vidhiḥ kimarthaḥ? /
niyamārthaḥ /
tathā hi-aparapakṣa eva māsiśrāddham, na punardaaivānmānuṣādvā(1) vighātādaparapakṣe 'tikrānte"sarvo 'parapakṣaḥ pūrṇamāsasya"itayādivat pūrvapakṣe 'pi kartavyam /
kintu prārabdhasmārtanityakarmavyāpattau prāyaścittameva /
tacca 'bhūrbhuvassuvassvāhā'ityeko homassarvaprāyaścittākhyaḥ /
'yadyavijñātā sarvavyāpadvā bhūrbhuvassvariti sarvā anudrutyāhavanīya eva juhuyāt'(ai.brā 24-34). iti bahvṛcaśruteḥ /
ayaṃ cātraupāsane, naimittikaikavidhiparaśrutisthāhavanīyaśabdasya nyāyato nimittavatkarmārtāgnimātrapradarśanārtatvāt /
upavāsaśca kāryaḥ /

vedoditānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ samatikrame /
snātakavratalope ca prāyaścittamabhojanam //
(manu.11-203)
iti manuvacanāt /
(2) ātaminoḥ prāṇāyāmaśca, 'niyamātikrame cānyasmin'(āpa.dha.2-12-18.) iti vacanāt /
etoṣāṃ samuccayaṃ eva na vikalpaḥ, 'ekasmin doṣe śrūyamāṇāni prāyaścittāni samabhyuccīyeran'(āpa.śrau. 9-1-2) iti darśitatvāt /
prasaṅgādanyeṣāṃ lope 'pi prāyaścittamucyate /
evamanyeṣāmapi prārabdhānāṃ prāyascittaṃ pākayajñānāṃ vyāpattau, gaumakāle 'pyatikrānte /
gauṇakāle ti sa4vaprāyaścittapūrvakaṃ te 'nuṣṭheyāḥ /
aupāsanahomasya tu bahukālātikrame aṣṭabhyo homakālebhyaḥ pūrva pratyekaṃ sarvaprāyaścittapūrvakaṃ (3) atātā homāḥ kartavyāḥ /
atropavāsaprāṇāyāmayorācārī na dṛśyate /
ūrdhva tu dhāryamāṇe 'pyagnau 'anugato manthyaḥ'(āpa.gṛ.5-17)
ityādyagnyutpattiprāyaścitte bhavataḥ, 'caturātramahūyamāno 'gnirlaukikassampadyate'iti vacanāt /
yadi punarālasyādinotsannāgnireva cirakālaṃ varteta tadā smṛtyantaratastatkālānurūpaṃ kṛcchrādikaṃ homadravyadānaṃ ca veditavyam /
svakālaṃ anārabdhānāṃ tu pākayajñānāṃ sarvaprāyaścittaṃ hutvā'rambhaḥ kartavyaḥ //
(4) kecit- pākayajñānāṃ (5) svakāleṣvanārambhe ārabdhānāṃ cākaraṇe gauṇakālātikrame ca caturgṛhītenājyena sagraheṇa saptahotrā juhvati /
yadyapi 'saptahotrā yajñavibhraṣṭaṃ yājayeccaturgṛhātenājyena'(āpa.śrau.14-14-11) iti śrauto darvīhomaḥ yajñavibhreṣe yuktaḥ, tathāpi 'eṣā vā anāhitāgneriṣṭiryaccaturhotāraḥ'(āpa.śrau.14-13-2.) ityupakramya 'āhitāgnestān pratiyādubhayoritarān'(āpa.śrau.14-15-5)
ityupasaṃhārāt, gārhye vibhreṣe āhatya prāyaścittavidhānenāpekṣitatvācca tadvibhreṣe 'pi yukta evoti /
tattu kapardisvāminoktam //
jātakarmādīnāṃ tu (1) svakālātikrame sarvaprāyaścittapūrvakaṃ tadanuṣṭhānam /
karmāṅgānāṃ tu lope sarvaprāyaścittaṃ prāṇāyāmaśca /
anuṣṭhānaṃ cārādupakārakāṇāmākarmasamāpteḥ /
dravyasaṃskārāṇāṃ tu dravyopayogāt pūrvameva sambhavatām /
pākayajñeṣvāgnihotrika(2) vidhau copanayane cāṅgavyāpattau 'muvassvāhā'iti tatta(3) tkarmāṅgāgnau homaḥ /
'anājñātam'iti tisṛbhiśca homo japo vā /
bhuvaranājñātavidhyarthayorvikalpo vā, 'brāhmaṇāvekṣo vidhiḥ '(āpa.gṛ.2-10) iti 'śrutitassaṃskāraḥ '(āpa.dharma.2-1-09) iti śrautaprāyaścittaprāptyarthatvāt /
nanu-'bhavaḥ '; iti dakṣiṇāgnau 'anājñātaṃ'iti cāhavanīye /
satyam, iha tayoragnyorabhāvāt naimittikānāmapyaṅgatvenetarāṅgavat pradhānāgnau homasya yuktatvācca //
(4) kecit sarveṣu gārhyakarmasu tadaṅgeṣu ca bhreṣe'anuktamanyato grāhyam 'iti nyāyna gṛhyāntaroktāni prāyaścittānyāhuḥ, taccintyam //
alaṃ prāsaṅgīkena /
prakṛtamucyate /
yattu 'aparapakṣasyāparāhṇaśśreyāni'(āpa.dharma.2-16-50) iti, tadaparāhṇavidhānārthamanuvādaḥ, yathā pātnīvate 'sarvatrānuvaṣaṭkāro dvidaivatyartugrahādityasāvitrapātnīvatavarjam'(āpa.śrau.12-14-2) ityanuvaṭkārābhāve prāpte 'pi 'api vopāṃśvanuvaṣaṭkuryāt"(āpa.śrau.13-14-9,10) iti /
'sarveṣvevāparapakṣasyāhassu'(āpa.dharma.2-16-7) iti tvaharviśeṣaṇārtham /
aparapakṣasyāhassveva māsiśrāddhaṃ, na pūrvapakṣasyāhassu vikalapenāpyabhimatamiti /
itarathā āśaucādatikrānte 'parapakṣe-
daivāt pitṝṇāṃ śrāddhe tu āśaucaṃ jāyate yadi /
āśauce 'tha vyatīte vai tebhyaśśrāddhaṃ pradīyate //
iti smṛtyantarāt kadācit pūrvapakṣasyāhassvapi vikalpenedaṃ syāt /
nityaśrāddhaṃ tu 'evaṃ saṃvatsaram'(āpa.dha.2-18-13) iti
atyanta(4) saṃyoge dvitīyābalāt pūrvapakṣe 'pi

pitryāṇi kāryāṇīti śeṣaḥ /
idaṃtu vāsovinyāsabhedavidhānaṃ svatantrāsvatantrasarvapitryārtham, 'prācīnāvītinā pitryāṇi'ityanena vākyena aviśeṣāvagamāt, uddeśye pitryamātre labdhe adhikāprakṛta(1) svātantryavivakṣāyāṃ vākyabhedāpatteḥ, aṅgeṣvapi prācīnāvīte vidheye 'aparapakṣe pitryāṇi'itivadanapekṣitatvābhāvācca /
tena yāni svatantrāṇi yathā pradhānāhutayaḥ, yāni cāsvatantrāṇi yathā dvitāyanimārjanādīni, tāni sarvāṇyeva prācīnāvītinā kāryāṇi /
itthameva 'yajñopavītinā'ityapi /
tena pitryāṅgānyapi daivānyāghārādīni yajñopavītinaiva /
itarāṅgānāṃ tu pātraprayogādīnāṃ tattatpradhānavadeva //
kecit- aṅgānāṃ pradhānadharmatā nyāyyeti pitryāṅgāni daivānyapi prācīnāvītinā, daivāṅgāni pitryāṇyati yajñopavītineti, taccintyaṃme

tathaiva śeṣaḥ

pitryeṣu kārya iti śeṣaḥ /
atra 'prācīnāvītī'(āpa.pari.2.16)ityādiparibhāṣayā eṣāṃ trayāṇāmapi siddhatvāt
apākayajñanityaṣoḍaśaśrāddhādyartho vidhiḥ

nimittāvekṣāṇi naimittikāni // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.11:
prācīnāvītinā prasavyaṃ dakṣiṇato 'pavarga iti pūrvasūtreṇa sambandhaḥ /
nimittāni yāni naimittikāni karmāni tāni nimittamavekṣya tadanantarameva kartavyāni, na tatra udagayanādyapekṣā /
"agārasthūṇāviroṇa"(āpa.gṛ.23-9) ityudāharaṇāni /
tatrāmāvāsyāyāṃ niśaśāyāmiti vacanāt tāvānutkarṣaḥ /
gṛhapraveśanaṃ naimittikamiti kecit /
netyanye

ĀpGs-Tāt_1.11:
naimittikānyāgrayaṇātithyasīmantādīni nimittāvekṣāṇi /
nimittāni vrīhipākādīnyevānuṣṭhāne 'vekṣante nodagayanādīnītyarthaḥ /
atrāpi sambhavata- pūrvapakṣādernāpavāda-

evaṃ prayogānuvandhaṃ kālādikamukttvā idānīṃ sarvagārhyapradhānahomānāṃ sādhāraṇatantranāmānaṃ prācyodācyāṅgasamudāyaṃ prayojyabhedamāha-'agnimidhvā'; ityādi 'mantra sannāmaḥ'(āpa.gṛ.2-8.) ityantena /
2. agnimukhanirūpaṇam -
1 paristaraṇādi /
agnimidhvā prāgagrairdarbhairagniṃ paristṛṇāti // Ā
prāgudagagrairvā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.13:
uktāḥ pākayajñaparibhāṣāḥ atha teṣāṃ sādhāraṇatantraṃ vakṣyate-agnimidhveti /
tadagnerupasamādhānamityucyate /
etacca karmāṅgam /
kiṃ punaratrāgniḥ? patnīsambandheṣvaupāsanam /
anya laukikaḥ kecijjātakarmaprabhṛti"parigrahamagnericchanti /
anye punaḥ upanayanaprabhṛti /
apare"yatrāntyāṃ samidhamādadhyāt taṃ vāparigṛhṇīyā"diti /
yatra tu psiddhau'gnirnāsti tatra śrautriyāgārādāharaṇaṃ mathanaṃ vā /
"yatra kvacīgni"mityayaṃ tu deśasaṃskāraḥ sarvatra bhavati yadi syādasskṛto deśaḥ /
agnimidhveti prakṛte punaragnigrahaṇaṃ yeṣu tantraṃ na pravartate tatrāpi paristaraṇaṃ yathā syāditi-agniṃ-paristṛṇāti sarvaveti /
upasamādhānaṃ tu tatrārthasiddham /
prāgudagagrairvā /
atha vā na sarvataḥ prāgaggaireva paristaraṇaṃ kiṃ tarhi prāgagrairudagagraiśca /
tatrodagagrāḥ paścātpurastācca

ĀpGs-Tāt_1.13:
atra ca agnipadārthaviśeṣapratipattyartha smārteṣvagnirnirūpyate /
tatra yājñavalkyavacanam /
karma smārta vivāgāgnau kurvīta pratyahaṃ gṛhī /
(yā.smṛ.2-97) iti /
asyārtha---gṛhī gṛhasthaḥ sapatnīkaḥ smārta karma vivāgāgnau
aupāsanāgnau kūrvīta /
yasya karmaṇāḥ prayoge saṃkalpāvaghātānvārambhadravyatyāgānumatyādipadārthadvārā patnyāssahatvaṃ tat karma svaupāsane kurvīta ityetat /
atha vā yasya agnisādhyasya karmaṇaḥ phalaṃ sākṣāt karmāntarapraṇālyā vā jāyāpatigāmyanyataragāmi vā bhavati tatkarma gṛhī svaupāsane kuryāt,'kurvīta'ityātmanepadaśravaṇāditi /
evaṃ ca smārtāni pākayajñasīmantādīni aupāsanāgnau kartavyāni /
gṛhapraveśo 'pi tatkarmajanyavāstuśānteḥ jāyāpatyāyurādyarthatvādaupāsana eva /
tathā pitrādermātāmahādeśca sapiṇḍīkaraṇamapyaupāsane /
sapiṇḍīkaraṇaphalasya pretatvanivṛttyā pitṛtvaprāptirūpasyābhyudayikamāsiśrāddhādau sampradānārthatvāt, tatphalasya ca jāyāpatigāmitvāditi /
ata eva sapiṇḍīkaraṇaṃ sarvairapi putrairna kartavyam, ekenāpi kṛtputṛtayā sampradānatvasiddheḥ /
ato yatra patnyāssahatvaṃ kriyāphalaṃ vā jāyāpatigāmi tatkarma (1-ṭa.ṭha-svaipāsane.) aupāsana eva /
yadi tu putro 'nagniranupanītādiḥ saṃvatsare pūrṇe 'vaśyaṃ kartavyatvāt sapiṇḍīkaraṇaṃ karoti, tadā śrotriyāgārādāhṛte 'gnau;vodhāyanena 'atha vā śrotriyāgārādeva tamaupāsanam'(bau.gṛ.6-2) ityaupāsanasaṃstavāt, ācārācca /
anupanūto 'pi putraśśrāddhādhikāryeva, arhatyanupanīto 'pi vināpyagniṃ vinā'padam //
(manu. 2-172)
iti vacanāt, ''na vabrahmābhivyāhārayodanyatra svadhāninayanāt'(gau.dha.2-5) iti gautamavacanasthasvadhāśabdasya sakalīrdhvadaihikapradarśanārthatvācca /
bhrātā vā bhrātṛputro vā sapiṇḍaśśaṣya eva vā /
sapiṇḍīkaraṇaṃ kṛtvā kuryādabhyudayaṃ tataḥ //
iti vacanāt yadā bhrātṛputrādiḥ karoti tadā yathoktasahatvaphalabhāgitvayorabhāvāt śrotriyāgarādāhṛtāgnāveva //
anye tu-bhrātrādigatapitṛtvaprāptirapi putragatapūtatvādiphalavat patigāmi phalamityaupāsane;tacchintyam //
tathā jātakarmacaulopākaraṇasamāpanagodānasamāvartanānyapi /
tathomanayanamapi /
ācāryakaraṇasidhdyartha mupanayanamiti mate 'pi nācāryasyaupāsane /
tasya nityadhāryatvāt 'tryahametamāgniṃ dhārayanti'(āpa.gṛ.11-19) iti sūtravirodhāt /
vivāhopyasmin, nirmanthye vā, asabhbhavādvivāhajanyaupāsanasya /
sambhave 'pi prathamaupāsanasya, na tasmin dvitīyādivivāhaḥ ;'yāṃ kāmayeta rāṣṭramasyai prajā ,syāditi tasyā aupāsane'iti pratiṇāryamaupāsanabhedāvagamāt, baudhāyanīye agnidvayasaṃsargavidhānāt, āṭārāṭṭa /
karmārthasyaupāsanasya saṃskṛte deśe, anupasamāhitasyānyasya vāgneḥ, 'yatra kva ṭāgnim'(āpa.dha.2-1-13.) iti dharmaśāstroktavidhinā agnipratiṣṭhāpanaṃ kartavyam //
kecit- idaṃ nāgnyaṅgaṃ, karmāṅgameveti pratikarma kāryam, ukhāyāṃ cāgnerdhāraṇamiti //
atha sūtraṃ vyākhyāyate /
agnimiddhvā indhītetyarthaḥ /
yadyapyarthaprāptamagnerindhanaṃ tathāpyetadvacanāt iddhamapi punarindhīta /
atra vidhyarthe liṅgādaugrāhye ktvāgrahaṇamindhanasya paristaraṇapūrvakālatāniyamārtham /
tena indhanānantaraṃ paristaraṇameva kārya, na tu tayordhye 'vaśyakāryamapi mūtranirasanādi karmārthasaṃbhāropakalpanaṃ ca //
nanvekasmin sūtre indhanaparistaraṇayorvidhāne vākyabhedassyāt;satyam, na tu sūtre vākyabhedo doṣaḥ ;sūcanāt sūtramiti mirvacanāt /
ityameva vyākhyānaṃ prayojanaṃ ca sarvatra tkāgrahaṇeṣu /
prāgagrairdarbhairagniṃ paristṛṇāti /
sarvāsu dikṣu prāgagraiḥ kuśairagniṃ paristṛṇāti

atha vā prāgagrairudaggraiśca darbhairagniṃ paristṛṇāti /
dakṣiṇata uttaraśca prāgagraiḥ, paścāt purastāccodagagraiḥ , 'udagagrāḥ paścātpurastācca'(āpa.śrau.2-14-15) iti śraute darśanāt /
etān kuśān dakṣiṇānuttarān karoti , uttarāścādharān;baudhāyanabharadvājagṛhyābhyā muktatvāt /
dakṣiṇataḥ pakṣa upariṣṭādbhavatyadhasyāduttaraḥ'iti /
atra 'agnimiddhvā'iti prakṛte 'pyagnau, 'agnim'iti punarvacanaṃ niyamārtham-agnimeva paristṛṇāti nānyadaṅgapīti /
tena uttareṇa pūrveṇa vā nihitamudakaṃ bahireva bhavati //
kecit-itantrakeṣvapi karmasvāgniḥ paristīrya eveti niyamārthamiti

dakṣiṇāgraiḥ pitryeṣu // Ā
dakṣiṇāprāgagrairvā // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.15:
tatra dakṣiṇāgrāḥ paścāt purastācca

ĀpGs-Tāt_1.15:
pitryeṣu māsiśrāddhādiṣu karmasu sarvāsu dikṣu dakṣiṇāgraiḥ paristṛṇāti

yajvā dakṣiṇāgraiḥ prāgagraiśca darbhaiḥ /
paścātpirastācca dakṣiṇāgraiḥ, uttarato dakṣṇataśca prāgagraiḥ /
uttarānuttarān dakṣiṇāṃścādhārān kuryāt /
tathā prāgupakramya prasavyaṃ paristṛṇāti

2 pātraprayogaḥ /
uttareṇāgniṃ darbhāntsaṃstīrya dvandvaṃ nyañci pātrāṇi prayunakti devasaṃyuktāni // ĀpGs_1.16 /
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.16:
paristaraṇānantaraṃ agneruttarataḥ pātraprayogārta darbhān prāgagrān saṃstṛṇāti /
prathitaṃ staraṇam /
prayunakti sādayati /
nyañci nyagbhūtāni /
sarvāṇi ca dravyāṇi prayojanavanti pātragrahaṇena gṛhyante /
tenopanayanādau mokhalādīnāmapi sādanaṃ bhavati /
tatra yāni devasaṃyuktāni tāni dvandvaṃ prayunakti /
dve dve ityarthaḥ /
pārvaṇādīni devakarmāṇi /
agnigrahaṇamanarthakamavikṛtatvāt agnimidhveti /
jñāpakārtha caitat jñāpayati-agniparistaraṇe vihito 'yaṃ pātraprayoge nānuvartate iti /
kadā punarasau ?darbhāgraviśeṣastantrābhāve pravṛttiśca /
tena pitryeṣvapi prāgagrāṇāmeva saṃstaraṇaṃ agneścottarataḥ tantrābhāve ca pātraprayogābhāvāt /
adikārāttvāgnipratipattāveva /
tadapyubhayaṃ pratittvyaṃ syāt
adhikārādevaḥ

ĀpGs-Tāt_1.16:
agneruttarato 'dūreṇa darbhān saṃstūṇāti /
ete ca prāgagrāḥ, baudhāyanagṛhyāt /
prathitaṃ ca staraṇaṃ, samupasargāt /
udakca staramāpavargaḥ /
pitryeṣvapyagneruttarata eva prāgagraiḥ, 'uttarata upacāro vihāraḥ,(āpa.pa.2.10) iti siddhe 'pīhāpyuttareṇeti vacanāt, prakṛte 'pyagnau'agnim ityadhikaśabdasya adhikārtaparatvasya yuktatvāt, paristaraṇavadviśeṣasyānukteśca /
apavargastu dakṣiṇata eva /
devasyuktāni devakarmasaṃyuktāni /
pātrāṇi darvyādīni /
dvandvaṃ, dve dve /
nyañci adhobilāni /
prayunakti sādayati /
nanu-uttaratra 'manuṣyasaṃyuktāni''pitṛsaṃyuktāni'iti viśeṣaṇenaiva siddhatvāt 'devasaṃyuktāni'iti vyartham /
na;daivāni hi karmāṇi dvividhāni-puruṣārtharūpāṇi manuṣyasaṃskārakāṇi ca /
tatrobhayatrāpi devapātrāṇāṃ darvyādīnāṃ dvandvatāsidhdyarthatvāt

tatra manuṣyasskārakarmārtheṣu keṣucit pātreṣvapavādamāha-
sakṛdeva manuṣyasaṃyuktāni // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.17:
yāni manuṣyasaṃyuktāni pātrāṇi tāni sakṛdeva prayunakti, na dvandvam /
manuṣyakarmāṇi vivāhādīni /
evakāraḥ ktiyābhyāvṛttipratiṣedhārthaḥ /
pātra bāhulyāt dvābhyāṃ bāhubhyāṃ sādanāśaktāvapyupāyena sakṛdeva sādanamiti /
kecit mekhalādīnāmeva manuṣyasaṃyuktānāṃ sakṛt prayogamicchanti, na homārthānām /
vayaṃ tu manuṣyasaṃyuktāni manuṣyakarmasaṃyuktānītyavocāma

ĀpGs-Tāt_1.17:
manuṣyasaṃyuktāni manuṣyadvārā saṃyuktāni aśmavāsomekhalādīni sakṛdeva kriyābhyāvṛttiparihāreṇa prayunakti, pātrabahutve 'pyupāyena /
kecit-manuṣyasaṃskārakarmasu darvyādīnyapi sakṛdeveti

ekaikaśaḥ pitṛsaṃyuktāni // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.18:
yānipitṛkarmasyuktāni tānyekaikaśaḥ prayunakti ekamokamityarthaḥ

ĀpGs-Tāt_1.18:
pitṛkarmārthāni darvyādīni svadhāpātrādīni ca ekamokaṃ prayunakti

3 pavitrasaṃskāraḥ /
pavitrayossaṃkāra āyāmataḥ parīmāṇaṃ prokṣaṇīsaṃskāraḥ pātraprokṣa iti darśapūrṇamāsavattūṣṇīm // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.19:
pavitrayossaṃmkāraḥ tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ ve tyevamādiḥ /
tayorāyāmato yat parimāṇaṃ dīrghapramāṇaṃ prādeśamātrā (āpa.śrau.1-11-9.) vityetat /
prokṣaṇāsaṃskāraḥ"pavitrāntarhitāyāmāgnihotrahavaṇyā"(āpa.śrau.1-11-9) mityādi /
tatrāgnihotrahavaṇyā ihābhāvāt pātrāntaraṃ prāpayate /
uttānāni pātrāṇi ityādi pātraprokṣaṇam /
tadetat padārthacatuṣṭayaṃ darśayati /
darśapūrmamāsayerivātrāpi kartavyam /
tūṣṇīmiti mantrapratiṣedhaḥ /
yathā prokṣaṇe pātrāṇāmuktā kriyā visraṃsanañcedhmasyatadantarbhāvādeva siddham /
idaṃ tu vacanaṃ niyamārtham-pavitrayorevāyāmata- parimāṇaṃ yathā syāt
idhmasya darbhāgrayoścājye pratyasyamānayor mā bhūditi /
kathaṃ punastatra prasaṅgaḥ ?etadeva jñāpayati-bhavatyatrāpi darśapūrṇamāsavattūṣṇīṃ saṃskāra iti /
āyāmagrahaṇamāyāmaparimāṇasyaiva pavitrayorniyamena ya vā saṃkhyāparīmāṇaṃ dārśapūrṇamāsikamevedhmasya bhavati /
tenātrāvidyamāneṣvanūyājeṣu na ekaviṃśātidāruridhmo bhavati /
upahomāstvanūyājārthe bhavanti

ĀpGs-Tāt_1.19:
pavitrayossaṃskāro darśapūrmamāsābhyāṃ tulyaṃ mantravarja kāryaḥ /
samāvapracchinnāgrau darbhau prādeśamātrau pavitre kurute, tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ vāntardhāya chinatti, na nakhena /
tato.pa upaspṛśet /
'gaudrarākṣasa'(āpa.pa.2-9) iti vacanāt /
tatastayormūlādārabhyā'grādadbhirmārjanam /
tayoścāyāmataḥ parimāṇaṃ darśapūrṇamāsavadeva /
yadyapi 'pavitrayossaṃskāro darśapūrṇamāsavat'iti vacanādeva tadvadāyāmataḥ parimāṇaṃ prāptam, tathāpi yadāyāmataḥ parmāmaṃ prādeśamātrāviti tadeva tadvat, na tviha pṛthutvenāpi sāmyamityevamartha 'āyāmataḥ parimāṇam'iti punarvacanam //
kecit -pavitrayorevāyāmataḥ parimāṇaṃ darśapūrṇamāsavat, na tvidhmasya darbhāgrayoścājye pratyasyamānayoriti niyamārtha punarvacanam /
evaṃ bruvataiva sūtrakāreṇa darśapūrṇamāsavattūṣṇīmidhmasya darbhāgrayośca saṃskāra- prasiddha vadabhyanujñātaḥ /
tathaiva cācāraḥ /
tena khādiraḥ pālāso vā śulvasannaddha idhmo visrasya triḥ prokṣitavyaḥ /
pārvaṇe ca pūrvadyussannaddhavyaḥ /
darbhāgre ca 'tṛṇaṃ kāṣṭaṃ vā '(āpa.śrau.1-11-7.) ityādividhivā saṃskṛtyājye pratyasitavye /
atra ca yadyapyayamarthaḥ 'āyāmataḥ'iti vā 'parimāṇaṃ'iti vānyatareṇa siddhaḥ tathāpi niyamāntarārthamevamuktam /
āyāmata eva yatparimāṇaṃ tadeva pavitrayoḥ darśapūrṇamāsavat, na saṃkhyātaḥ parimāṇam /
tenedhmasya saṃkhyāparimāṇaṃ dārśapūrṇamāsikameva 'ekaviṃśatidārumidhmam'; (āpa.1-5.6) iti āyāmasyaiva pavitrayorniyamitatvāt /
yadyapyanūyājābhāvādekaviṃśatyā na kāryam;tathāpyetadvalāttatsthāne jayādayaḥ kalpyāḥ- ityāyuktaṃ bhūyiṣṭhaṃ ca pūrvavyākhyānenānyathāsiddhe 'pi sūtre kalpayanti //
prokṣaṇīsaṃskāro 'pi darśapūrṇamāsavattūṣṇīm /
udagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ antarhitāyāṃ vekaṅkatyāṃ snucyapa ānīya tābhyāṃ trirutpūya prokṣet /
pātraperokṣaṇamapi tadvattūṣṇīm /
uttānāni pātrāṇi kṛtvedhmaṃ ca visrasya tābhissapavitreṇa pāṇinā triḥ prokṣet

4 praṇītāpraṇayanam /
apareṇāgniṃ pavitrāntarhite pātre 'pa ānīyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpūya samaṃ prāṇairhṛtvottareṇāgniṃ darbheṣu sādayitvā darbhaiḥ pracchādya // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.20:
pātraprokṣaṇānantaramapareṇāgniṃ praṇītārthepāno pavitraṃ nidhāya tasminnudagagre pavitre antardhāyāpa ānīyya pavitrābhyāṃ udagagrābhyāṃ trirutpunāti prāgapavargam /
agnigrahaṇaṃ pātrādhikārāt /
aṅguṣṭhopakanīṣṭhobhyāmuttānābhyāṃ pāṇibhyāmiti kalpāntare dṛṣṭo viśeṣaḥ /
utpūya tā apassamaṃ prāṇairharati /
mukhena tulyamityarthaḥ /
hṛtvottareṇāgniṃ darbheṣu saṃstīrṇeṣu sādayati /
agnigrahaṇaṃ pātrairvyavadhānaṃ mā bhūditi /
sādayitvā darbhaiḥ pracchādayati /
sarvañcaitat pavitrahastaḥ karoti

ĀpGs-Tāt_1.20:
agneradūreṇa paścāt pavitrāntarhite kasmiṃścit pātre 'pa ānīyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trirutpunāti /
atra prakṛtayorapi pavitrayoḥ punargrahaṇāt pāṇyoḥ prāgagratvamācārasiddhaṃ 'āṅguṣṭhopakaniśṭhikābhyāmuttānābhyāṃ pāṇibhyām'(āśva.gṛ.1-3-3.) ityāśvalāyanoktaṃ ca jñāpitam /
tatastā apassamaṃ prāṇairhṛtvā prāmasthānabhyāṃ mukanāsikābhyāṃ samamudūdhṛtya uttareṇāgniṃ punastīrṇeṣu darbheṣu sādayati, 'darbhāṣu'iti vacanāt /
anye pūrvastīrṇeṣu /
tato darbhaiḥ pracchādayetac /
atra 'apareṇāgnim'ityagnigrahaṇaṃ pātrāṇāmapareṇa mā bhūditi /
'uttareṇāgnim'iti tu pātravyavadānanivṛttyartam

5 brahmavaraṇam /
brāhmaṇaṃ dakṣiṇato darbheṣu niṣādya // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.21:
prakṛtatvādagneḥ dakṣiṇata- /
tatrāpareṇāgniṃ dakṣiṇātirkamya tūṣṇīṃ tṛmaṃ nirasyopaveśanamicchanti /
agreṇāgniṃ parityānye /
'hautrabrahmatve svaṃ kurvan brahmāsanamupaviśya ci(cha)tramuttarāsaṅgaṃ kamaṇḍaluṃ vā tatra kṛtvādhānyat kuryā (khā0sū01-1-26.) diti kalpāntaram /
kṛtākṛtamājyahomeṣu paristam /
tathājyabhāgau vā brahmā vedā(tyā)śvalāyanaḥ

ĀpGs-Tāt_1.21:
agnimidhveti prakṛtatvāt agnerdakṣiṇato darbheṣu kaṃcidbrahmaṇamupaveśayet /
na tu darśapūrmamāsavadbrahmāṇaṃ, samānavidhānavacanānām
codanāliṅgāni vinātra tadīyasya brahmamaḥ prāptyabhāvāt, 'brāhmaṇaṃ dakṣiṇato darbheṣu niṣādya'iti kṛtsnavidhānācca /
tenātra brahmadharbhāvaraṇatṛṇanirasanādayo na kartavyāḥ /
pitṛbhūtartvikpakṣe 'pi yaḥ piturbrahmā sa evātra niṣādyata iti niyamo nāsti //
anye tu-śraute brahmā dakṣiṇenāgniṃ darbeṣu niviṣṭo dṛṣṭa- /
tatheva bahvṛcānāṃ chandogānāṃ ca gṛhye brahmetyeva coditaḥ /
ato 'trāpi 'brāhmaṇaṃ dakṣiṇata'; iti lakṣaṇayā brahmaiva codyate /
tena sambhavanto brahmadharmā ihāpīti /
tanna, svagṛhyasthasya brāhmaṇaśabdasya śrutyartatyāgena paragṛhyāllakṣaṇāśrayaṇasyāyuktatvāt /
na ca dakṣiṇato niṣaditasya brāhmamamātrasya brahmatvaṃ sūtrakārasyeṣṭam /
yadi hi tathā syāt, 'yaṃ brāhmaṇaṃ vidyāṃ vidvāṃsaṃ yaśo narcchet" (āpa.śrau.14-13-7). ityatrālpairevāśraraiḥ 'brahmaṇe varaṃ dadāti'iti brūyāt, na punastriguṇaiḥ 'yo dakṣiṇata āste tasmai varaṃ dadāti"(āpa.śrau.14-13-9.) iti /
sambhavatāṃ dharmāṇāṃ prāptau mantrāṇāmapi prāptirdurvārā /
'brāhmaṇaṃ dakṣiṇato niṣādya'; ityatrānuktānāṃ mantrādīnāṃ parisaṃkhyeyaṃ ceti vadatāṃ coktirītyā svārtaparatve sambhavati doṣatrayayuktaparisaṃkhyāśrayaṇaṃ nirhetukam

6 ājyasaṃskāraḥ /
ājyaṃ vilāpyāpareṇāgniṃ pavitrāntarhitāyāmājyasthālyāmājyaṃ nirūpyodīco 'ṅgārānnirūhya teṣvadhiśritya jvalatāvadyutya dve darbhāgre pratyasya triḥ paryagni kṛtvodagudvāsyāṅgārān pratyūhyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ punarāhāraṃ trirutpūya paritre anuprahṛtya // Ā
COMMENTARIES:
ĀpGs-Anā_1.22:
athājyasaṃskāra- tatra vilāpanamājyasya yasminkasmiṃścidagnau bhavati uttaratrājyagrahaṇāt /
nirvāpaḥ ānayanam /
punarājyagrahaṇamanāghāre 'pi karmaṇi saṃskāraḥ ājyasya yathā syāt /
ājyaṃ sarvatra nirupya juhotīti /
nirūhaṇaṃ pṛthakkaraṇam /
udagvacanaṃ putryeṣvapi yathā syāt /
etonodvāsanaṃ vyākhyātam /
avadyotanaṃ jvalatā tṛṇenāvadīpanam /
tatra dve darbhāgre pavitravatsaṃskṛtyājye pratyasyati prakṣipati /
dve grahaṇamekaṃ ve tyasyāgnihotradṛṣṭasya vikalpasya pratiṣedhārtham /
tenāgnihotrike 'pi tantre dve eva darbhāgre bhavataḥ /
tatastadājyaṃ triḥ pradakṣiṇaṃ paryagni karoti ājyasya sarvato 'gniṃ trirāvartayati tṛṇenolmukena vā /
tatra pitryeṣvapi pradakṣiṇaṃ paryagnikaraṇamicchanti /
udvāsanaṃ nirharaṇam /
pratyūhana māgnimā saṃsajainam /
punarāhāraṃ punarāhṛtyāhṛtya /
trīṇyetāni utpavanāni pratyagapavargāṇi /
anupraharaṇamagnaiḥ prakaraṇāt
"visrasyādbhissaṃspṛśye"ti kalpāntarāt //
iti śrīharadattaviracitāyāṃ gṛhyasūtravṛttāvanākulāyāṃ prathamaḥ khaṇḍaḥ //
ĀpGs-Tāt_1.22:
yadyapi 'sarpirājyaṃ pratīyāt'(āpa.pa.2-25) iti paribhāṣāsiddhaṃ vilāpanaṃ, tathāpi vilīnamapyājyaṃ homārthe 'gnau karmārtha punarvilāpayet /
tato 'gneḥ paścāt sthāpitāyāṃ pavitrāntarhitāyāmājyasthālyāṃ tadājyamānayet /
'ājyaṃ vilāpya'iti prakṛte 'pi punarājyagrahaṇamājyasyaiva nirvāpādayaḥ na punaḥ 'dadhna evāñjalinā juhoti"(āpa.gṛ.22-10) ityatra(2) paśuprabhavasya homadravyatve 'pi yadīyatadīyanyāyāddadhno bhaveyurityevamartham //
kecit-- atantrake 'pi karmaṇyājyaṃ nirvāpādibhissaṃskāryamityevamarthamiti //
adrimityagnereva paścāt na brāhmaṇasyeti /
kecit-anyasminnagnau vilapanaṃ, homārthāgnereva paścānnirvāpa ityevamarthamiti //
athāṅrārānudīco nirūhya nirrvatya, teṣvaṅgāreṣu ājyadhiśritya, jvalatā tṛṇenāvadyutya adhogāminyā dīptyā dyotayitvā, dve darbhāgre aniyatāyāme tṛṇādyantardhāya chitvādbhissaṃspṛśya te yugapadājye prakṣipet 'dve'ityadhikaśabdāt, ācārācca /
atholmukamādāyājye pradakṣiṇaṃ triḥ paryagni kṛtvā samantato 'gnimāvartya tadudagavatārayet /
atra nirūhaṇodvāsanayorudagapavargasya 'tathāpavargaḥ'(āpa.gṛ.1-6) iti siddhasya punarvidhānametayornityamudagevāpavargaḥ na tu daive vikalpenāpi prāgapavargaḥ, nāpi pitrye dakṣiṇato 'pavarga iti niyamārtham /
tathaiva pitryeṣvetayormadhyasthaṃ paryagnikaraṇamapi sandaṃśanyāyāddaivavatpradakṣiṇameva /
itthameva śiṣṭācāraḥ /
tato 'ṅgārān pūrva nirūḍhān pratyūhya punarāyatanasthāgninā saṃyojya /
atrājyasaṃskārakāṇāṃ aṅgārāṇāṃ prayūhanavidhānāt 'apṛvṛtte karmaṇi'(āpa.pari.4-21) iti na laukikatvam /
avadeyotanaparyagnikaraṇāgnayostu yadā āyatanasthādupādānaṃ tadā tayoragnayerapavṛttakarmatvena laukikatvāt ttyāgaḥ /
yadā tu nirūḍhāt tadā tadā tasminneva kṣepaḥ /
atha pūrvavadudagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ punarāhāraṃ trirutpūya punarāhṛtyāhṛtya trirutpūya /
atra purastādārabhya paścānnītvā purastāt parisamāptiḥ /
kecit- āṅo balādviparītamāhuḥ //
tataste pavitre anuprahṛtya īcārānukūlaṃ prahṛtya, yadi granthissyāt tadā visrasyādbhisasaṃspṛśya prāgagre agnau praharedityarthaḥ