આપસ્તમ્બગૃહ્યસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

અથ પ્રથમઃ પટલઃ
પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
1. સામાન્યપરિભાષાઃ
1 પ્રતિજ્ઞાસૂત્રમ્ ।
અથ કર્માણ્યાચારાદ્યાનિ ગૃહ્યન્તે ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.1:
નમો રુદ્રાય યદ્ગૃહ્યમાપસ્તમ્બેન નિર્મિતમ્ ।
ક્રિયતે હરદત્તેન તસ્ય વૃત્તિરનાકુલા ॥
દ્વિપ્રકારાણિ કર્માણિ-શ્રુતિલક્ષમાનિ આચારલક્ષમાનિ ચ ।
તત્ર શ્રુતિલક્ષણાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ।
અથેદાનીં યાનિ કર્માણિ વિવાહપ્રભૃતીનિ આચારાત્ પ્રયોગાત્ ગૃહ્યન્તે જ્ઞાયન્તે, ન પ્રત્યક્ષશ્રુતેઃ, તાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
કિં પ્રયોજનં સૂત્રસ્ય?સ્માર્તાનાં કર્મણાં અધિકારઃ ।
તેન
ઉદગયનાદિનિયમઃ."સર્વત્ર સ્વયં પ્રજ્વલિતે ઽગ્ના"(આપ.ગૃ.8-5) વિત્યેવમાદીનિ ચ ગાર્હ્યેષ્વેવ કર્મસુ ભવન્તિ, ન શ્રૌતેષિ ।
અત્રાથશબ્દેન
શ્રૌતોપદેશાનન્તરં સ્માર્તોપદેશં કરિષ્યામીતિ વદન્ તદપેક્ષામસ્ય દર્શયતિ ।
તત્ર યાઃ પરિભાષાઃ"સ ત્રયાણાં વર્માનાંઽ(આપ.પરિ1-2) "મન્ત્રાન્તૈઃ કર્માદીન્ સન્નિપાતયેત્"(આપ.પરિ.2-1.)"રૌદ્ર, રાક્ષસઽ(આપ.પરિ2-9)"તદિદં સ4વપ્રાયશ્ચિત્તઽમિત્યેવમાદ્યાસ્તા ઇહાપિ ભવન્તિ(ઇદંકાર્યાણિ) ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_1.1:
યો વર્ણૈરિજ્યતે નિત્યૈઃ કર્મભિશ્ચોદિતૈર્નિજૈઃ ।
તેભ્યો ઽ(1) પવર્ગદો યશ્ચ તં નમામ્યદ્વયં હરિમ્(2)

આપસ્તમ્બમુનિં વન્દે મન્દધીહિતકામ્યયા ।
યો ઽનુષ્ઠેયપદાર્તાનાં ક્રમકલ્પયત્

યત્કૃતં વેદવદ્ભાષ્યમાદ્રિયન્તે વિપશ્ચિતઃ ।
સ કપર્દી ચિરં જીયાદ્વેદવેદાર્થતત્ત્વવિત્

સુદર્શનાર્યઃ(3)કુરુતે ગૃહ્યતાત્પર્યનિર્ણયમ્(4) ।
કેવલં વૈદિકશ્રદ્ધાપ્રેરિતો મન્દધીરપિ

અથશબ્દ આનન્તર્યાર્થઃ ।
તદર્થ પૂર્વવૃત્તમુચ્યતે ।
ઇહ હિ યજ્ઞા એકવિંશતિભેદાઃ ।
તત્ર ચ સપ્ત પાકયજ્ઞસંસ્થાઃ-
ઔપાસનહોમો, વૈશ્વદેવં, પાર્વણ, મષ્ટકા, માસિશ્રાદ્ધં, સર્પબલિં, રીશાનબલિરિતિ ।
સપ્ત ચ હવિર્યજ્ઞસંસ્થાઃ-અગ્નિહોત્રં, દર્શપૂર્ણમાસા, વાગ્રયણં, ચાતુર્માસ્યાનિ, નિરૂઢપશુબન્ધસ્, સૌત્રામણિઃ, પિણ્ડપિતૃયજ્ઞાદયો દર્વીહોમા ઇતિ ।
(5)સપ્તૈવ ચ સોમસંસ્થાઃ-અગ્નિષ્ટોમો,ઽત્યાગ્નિષ્ટોમ, ઉક્થ્ય, ષ્યોડશી, વાજપેયો, ઽતિરાત્રો ઽપ્તોર્યામ ઇતિ ।
એતે ચ નિત્યાઃ નિયતપ્રદિકાલીનજીવનનિમિત્તકા ઇત્યર્થઃ ।
કુત એતે ચ નિત્યાઃ?ઽજાયમાનો વૈ બ્રાહ્મણસ્ત્રિભિઋણવા જાયતે બ્રહ્મચર્યેણર્ષિભ્યો યજ્ઞેનઽદેવેભ્યઃ પ્રજયા પિતૃભ્યઃ,(તૈ.સં.6-3-10) ઇત્યત્ર ઽયજ્ઞેનઽઇત્યકવચનં ઽયજ્ઞં વ્યાખ્યાસ્યામઃઽ(આપ.પરિ.1-1) ઇતિવત્ જાત્યભિપ્રાયં મન્યમાનસ્ય ભગવતો વસિષ્ઠસ્ય ઽનૈયમિકંહ્યેતદૃણત્રયં સંસ્તુતમ્ઽ(વ.સં.11-47) ઇતિ
વચનેન એષામવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાવગમાત્ ।
તથા ઽસાયં પ્રાતરત ઊર્ધ્વમ્ઽ(આપ.ગૃ.7-19.) ઽયાવજ્જીવમગ્નિહોત્રં જુહોતિ,ઽઽવસન્તે જ્યોતિષ્ટોમેન યજેતઽ(આપ.શ્રૌ.10-2-5) ઇત્યેવમાદિભિઃ, ઽઅહરહઃ પ્રવૃજ્યન્તેઽ(તૈ.બ્રા.2-1-3.), અર્ધમાસેર્ઽધમાસે પ્રવૃજ્યતેઽ(તૈ.બાર.3-2-8), ઽપુનર્ભક્ષ્યો ઽસ્ય સોમપીથોભવતિઽ; (તૈ.બ્રા.3-2-3). ઇત્યેવમાદિભિઃ, (1) કર્મણ્યોરમ્ભન્યાયેન ચ પ્રયોગાભ્યાસાવગમાત્ ।
તથૈવ સોમસ્યેષટ્યાદેશ્ચાકરણે ઐન્દ્રાગ્નશુવિભ્રષ્ટેષ્ટ્યાદિ પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનેન પ્રત્યવાયોત્પત્ત્યવગમાત્ ।
તથૈવ ઽસ એતાંશ્ટતુર્હોતૄનાત્મસ્પરણાનપશ્યત્ઽ(તૈ.બ્રા.2-3-7) ઇતિ અગ્નિહોત્રાદિસોમાન્તાનામાત્મનિષ્ક્રયણાર્થત્વાવગમાત્ ।
ન તુ સૌર્યાદિવત્(2) કોવલં કામ્યાઃ ઉક્તહેતૂનાં સર્વેષામનુપપત્તૈઃ ।
યત એવૈતે નિત્યાં અત એવ ઽઅનાહિતાગ્નિતાસ્તેયમ્ઽ(મનુ.11-65). ઇત્યનાહિતાગ્નિતાયા ઉપપાતકગણે પાઠઃ ।
અત એવ નિત્યાધિકારવિધિપ્રયુક્તમાધાનમ્ ।
કામ્યસિદ્ધિસ્તુ નિતયાનુષ્ટાનેનૈવ ગુણફલાધિકારવિધયા પ્રાસઙ્ગિકી ભવતુ ।
મીમાંસકમત્યા તુ યદ્યપિ કામ્યાધિકારવિધિગ્રયુક્તમાધાનં, કામ્યાનુષ્ઠાનૈન ચ નિત્યસિદ્ધિઃ (3) પ્રસઙ્ગાત્;તથાપિ કલ્પસૂત્રકારણાં પ્રક્રિયયા સાધિકારત્વેન (4)પ્રયુક્તિસક્તિયોગ્યતયા અન્યતો ઽપ્રયુક્તૌ નિત્યાધિકારવિધિપ્રયુક્તિરપ્યુપપન્ના ।
યથા(5) વિવરણમતે સ્વવિધિપ્રયુક્તમધ્યયનમિતિ ।
તસ્માત્ મન્દમધ્યમોત્કૃષ્ટબુદ્ધિભિ (6) સ્સર્વૈરપિ ત્રૈવર્ણિકૈરેતે ઽવશ્યં કર્તવ્યાઃ ।
તે ચ નાનાસાધનકા નાનાશાખાન્તરસ્થાઙ્ગકા મીમાંસાન્યાયસહસ્રનિર્ધાર્યવચનવ્યક્તિકા મન્દબુદ્ધિભિરિદાનીન્તનૈર્(7) દુર્શાના- અજ્ઞાને ચાનુષ્ઠાતુમશક્તાઃ કથઞ્ચન પ્રત્યવેયુરિતુ કૃપાવિષ્ટચેતસ્કતયા સૂત્રકારેણઽયજ્ઞં વ્યાખ્યાસ્યામઃઽ(આપ.પરિ.1-1) ઇતિ પરિભાષાયામેકવિંશતિયજ્ઞાન્ સામાન્યતઃ (8)
સંક્ષેપતશ્ચ વ્યાખાયાય તાવન્માત્રેણાનુષ્ઠાનાનુપયોગાત્ ઽઅથાતો દર્શપૂર્ણમાસૌઽ(આપ.શ્રૌ.1-1) ઇત્યારભ્ય શ્રૌતા હવિર્યજ્ઞાસ્સોમસંસ્થાઃ (9)
ક્ષામવત્યાદયો નૈમિત્તિકાઃ પ્રસઙ્ગાત્ કામ્યાશ્ચ(10) વિશેષતો વ્યાખ્યાતાઃ ॥
અથ અનન્તરમ્ ।
આચારાત્ -આઙ્ ઇત્યુપસર્ગસ્ય અવિચ્છેદો વ્યાપ્તિરભિપ્રેતોર્ઽથઃ ।
ચારઃ ચરણં ક4મસુ પ્રવર્તનમ્, ઽપિણ્ડપિતૃયજ્ઞેન ચરન્તિઽ(આપ.શ્રૌ.1-7-2) ઇત્યાદૌ દર્શનાત્ ।
તેન યત્સર્વેષુ દેશેષુ સર્વેષુ કોલેષુ ચ સર્વૈસ્ત્રૈવિદ્યવૃદ્ધૈશ્શિષ્ટૈર્લૌકિકપ્રયોજનાભાવે ઽપ્યવિચ્છિન્નમવિ(1)ગાનેનાદ્રિયમાણં, અતએવ મૂલાન્તરાસમ્ભાવાત્ સ્વમૂલભૂતવેદાનુમાનેલિઙ્ગભૂતં કર્મસુ પ્રવર્તનં સ આચારઃ ।
તસ્માદાચારાત્ અનુમિતૈર્વેદૈઃ યાનિ ઔપાસનહોમાદીનિ પાકયજ્ઞશબ્દવાચ્યાનિ પાણિગ્રહણાદીનિ ચ યશેષ્વધિકારિષ્યમાણદેહસંસ્કારાર્થાનિ કર્માણિ ગૃહ્યન્તે જ્ઞાયન્તે કર્તવ્યત્વેન તાનિ વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ શેષઃ ।
યત એવ આચારાનુમેયવેદાવગમ્યાનિ ગાર્હ્યઅણિ કર્માણિ અત એવ તેભ્યઃ પ્રથમમનુષ્ઠેયેભ્યો ઽપિ પૂર્વ શ્રૌતાનાં વ્યાખાયાનં કૃતમ્;પ્રત્યશ્રુતિવિહિતેષુ જિજ્ઞાસાયાઃ પ્રથમભાવિત્વાત્, અનુમિતવેદાર્થજિજ્ઞાસાયા(2) શ્ચરમભાવિત્વાત્, જિજ્ઞાસાશાન્ત્ર્થત્વાચ્ચ વ્યાખ્યાનસ્યેતિ ।
અત્ર ચ આચારાદિત્યાચારેણોપલક્ષ્ય ગાર્હ્યઅણિ કર્માણિ વદન્નેવં જ્ઞાપયતિ- ઇહ સાક્ષાદનિબદ્ધાનામપિ યેષાં ઽજમદગ્નીનાં તુ પઞ્ચાવત્તમ્ઽ; (આપ.શ્રૌ.2-18-2) ઇત્યાદીનાં પદાર્થાનામાચારઃ કૃત્સ્નદેશાદિવ્યાપ્તસ્સ્યાત્ તે ઽપિ વેદમૂલા એવોતિ ।
કૃત્સ્નદેશાદિવ્યાપ્તિશ્ચાધિકપૌનરુક્ત્યાદિભિશ્શ્રૌતે દર્શનેન ગૃહ્યાન્તરૈર્ર્ધમશાસ્ત્રૈઃ ન્યાયબલેન સમ્પ્રદાયવિદ્વાખ્યાતૃવચનૈર્વા નિશ્ચેતવ્યા ।
ઇદં ચાધિકારસૂત્રમ્ ।
યાન્યઙ્ગાન્યુત્તરત્રઽપુરસ્તાદુદગ્વોપક્રમઃઽ(આપ.ગૃ1-5) ઇત્યાદીનિ વક્ષ્યન્તે તેષાં ગાર્હ્યકર્માર્થતાં, શ્રૌતાનાં સાર્વત્રિકાણામપિ સ્વતો ઽનિદમર્થતાં ચ જ્ઞાપયિતુમ્ ।
એતચ્ચ(3) સમાનોપદેશાતિદેશયોરભાવાત્ ॥
કેચિત્-કર્માણીત્યેતદ્ગૃહ્યે વક્ષ્યમાણાન્યસ્મચ્ચરણાર્થાન્યેવ, ન તુધર્મશબ્દાધિકૃતધર્મશાસ્ત્રોક્તવત્સર્વાર્તાનિ ।
તથા શ્રૌતાનન્તરં ગાર્હ્યઅધિકારઃ શ્રૌતોક્તસાર્વત્રિકધર્મામામિહ પ્રાપ્ત્યર્થ ઇતિ ॥
2 ઉદગયનાદિકાલવિધિઃ ।
ઉદગયનપૂર્વપક્ષાહઃપુણ્યાહેષુ કાર્યાણિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.2:
ઉદગયનાદિવિધાનં દક્ષિણાયનાદિપ્રતિષેધાર્થમ્ ।
સમુઞ્ચયશ્ચોદગયનાદીનાં ન વિકલ્પઃ ।
પુણ્યાહાઃ દેવનક્ષત્રાણિ જ્યોતિશ્શાસ્ત્રે પ્રસિદ્ધાનિ યમનક્ષત્રાણિ ચ તદ્વિહિતાનિ ।
આપ્ગ્સ્-તાત્_1.2:
ઉદગયનાદયઃ પ્રસિદ્ધાઃ ।
પુણ્યાહાસ્ત્વહ્નો નવધા વિભક્તસ્યાયુ જો ભાગાઃ- પ્રાતસ્સઙ્ગવ(1) મધ્યાહ્ણસાયંશબ્દવાચ્યાઃ પુણ્યનક્ષત્રાપરપર્યાયાઃ પઞ્ચ ।
ઽસમાનસ્યાહ્નઃ પઞ્ચ પુણ્યાનિ નક્ષત્રાણિઽ(તૈ,બ્રા.2-5.6) ઽમિત્રસ્ય સઙ્ગવઃ ।
તત્પુણ્યં તેજસ્સ્વ્યહઃઽ; (તૈ.બ્રા.1-5-6) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
યુગ્માસ્ત્વશ્લીલાઃ, ઽચત્વાર્યશ્લીલાનિઽ(તૈ.બ્રા.1-5-6) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કેચિત્-કૃત્તિકાદિવિશાખાન્તાનિ દેવનક્ષત્રાણિ પુણ્યાહાઃ, ઽયાન્યેવ દેવનશ્રત્રાણિ ।
તેષુ કુર્વીત યત્કારી સ્યાત્ ।
પુણ્યાહ એવ કુરુતેઽ; (તૈ.બ્રા.1-5-2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઉદગયનેત્યાદિરયં સમાસો દ્વન્દ્વઃ ।
તેષુ કાર્યાણિ ।
ગાર્હ્યઅણીતિ શેષઃ ।
એષાં સમુચ્ચયઃ ન વિકલ્પઃ ।
એતચ્ચ સામાન્યવિધાનં તત્ર તત્ર વિશેષવિધાનેનાપોદ્યતે નિયમ્યતે ચ ।
એવમુદગયનાદીનાં વિદાને સત્યપિ ક્વચિદનિયમઃ પ્રતિભાસતે ।
ઽસર્વ ઋતવો વિવાહસ્યઽ; (આપ.ગૃ.2-12.) ઇતિ વચનાત્ યદા દક્ષિણાયને ઽપિ વિવાહસ્સ્યાત્તદા સમાવર્તનં તત્કાલસમીપકાલ એવ ।
ઇતરથા ઉદગયનસમાવૃત્તસ્ય શરદિ વિવાહે સતિ બહુકાલવ્યવધાને, ઽઅનાશ્રમી ન તિષ્ઠેત દિનમેકમપિ દ્વિજઃઽ; ।
(દક્ષસં.અ.1) ઇતિ નિષેધાતિક્રમપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચ આશ્વલાયનગૃહ્યે ઽઉદગયન આપૂર્યમાણપક્ષે કલ્યાણે નક્ષત્રે ચૌલકર્મોપનયનગોદાનવિવાહાઃઽ(આશ્વ.ગૃ.1-5) ઇત્યત્ર ચૌલવિકારત્વાદેવ ગોદાનસ્ય ઉદગયનપ્રાપ્તૌ પુનસ્તત્ર તદ્વિધિઃ તદ્વિકારાન્તરે સમાવર્તને ઉદગયનનિયમાનિવૃત્ત્યર્થ ઇતિ ગમ્યતે ।

તથા બૌધાયનીયે સમાવર્તનસ્ય ચૌલવિકારત્વાદેવ આપૂર્યમાણપક્ષપ્રાપ્તૌ પુનસ્તત્ર તદ્વિધિ(2) રુદગયનાનિયમાર્ત ઇતિ ગમ્યતે ।
તથા ગૃહનિર્માણપ્રવેશયોઃ જ્યોતિશ્શાસ્ત્રે દક્ષિણાયનસ્યાપિ વિધાનાત્ અવિગીતશિષ્ટાચારાચ્ચ ઉદગયનાનિયમઃ ।
તથા અપરપક્ષે ઽપ્યાપઞ્ચમ્યાઃ
જ્યોતિશ્શાસ્ત્રાદન્નપ્રીશન(3)ગૃહનિર્મામપ્રવેશાન્ રાત્રાવપ્યાચરન્તિ ।
તથૈવ યદા પુણ્યાહાઃ જ્યૌતિષોક્તદોષોપહતાઃ તદા અશ્લીલેષ્વપિ ।
તથૈવ યદા પુણ્યાહા- જ્યોતિષોક્તદોષોપહતાઃ તદા અશ્લીલેષ્વપિ તદુક્તગુણયુક્તેષિ(4) અવિગાનેન કર્માણ્યાચરન્તિ ।
જ્યોત્શ્શાસ્ત્રમપિ (1)
વેદાઙ્ગત્વાદગૃહ્યમાણકારણત્વાત્, શિષ્ટપરિગૃહીતત્વાચ્ચ કલ્પસૂત્રાદિવદાદરણીયમેવ ।
નિર્ણયે તિ શિષ્ટાઃ પ્રમાણં સર્વત્ર ॥
3 યજ્ઞોપવીતપ્રાદક્ષિણ્યાદિવિધિઃ ।
યજ્ઞોપવીતિના ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.3:
કાર્યાણિ ઇત્યનુવર્તતે ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_1.3:
કાર્યાણીતિ સમ્બન્ધઃ ।
નનુ યજ્ઞોપવીતં પાકયજ્ઞેષુ ઽપ્રાગપવર્માણિઽ(આપ.પ.215) ઇત્યાદિના સિદ્ધમ્ ।
વિવાહાદિહોમેષુ જપાદિષુ ચ ઽહોમે જપ્યકર્મણિઽ(આપ.ધ.1-151) ઇત્યાદિના ।
અતો ઽત્રૈતદ્વિધિર્ર્વ્યથઃ ।
સત્યમ્;યત્રાપ્રાપ્તિ(2)ર્હેમન્તપ્રત્યવરોહણાદિષુ તત્રાયં વિધિસ્સાર્થ એવ ॥
પ્રદક્ષિણમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.4:
પ્રદક્ષિણં ચ તાનિ કર્તવ્યાનિ દક્ષિનં પાણિં પ્રતિગતં પ્રદક્ષિણમ્ ।
ઉદાહરણં પરિસ્તરણાદિ ।
નનુ-તદિદમુભયમવિધેયં, પૂર્વમેવ શ્રૌતેષુ વિહિતત્વાત્ ઽદૈવાનીઽતિ(આપ.પ.2-35) તત્રોચ્યતે, ઇહ માનુષેષુ જાતકર્માદિષ્વપ્યેતયોઃ પ્રવૃત્તિરિષ્યતે93)તદર્થમયમારમ્ભઃ ।
આપ્ગ્સ્-તાત્_1.4:
કાર્યાણીત્યેવ સમ્બન્ધઃ ।
ઇદં તુ પ્રાદક્ષિણ્યં પાકયજ્ઞેષુ તત્કોટિષુ ચ વિવાહાદિષુ પરિભાષાસિદ્ધમપિ(4)
તદ્વતિરિક્તગાર્હ્યરથ વિધીયતે ।
ઽતતાપવર્ગઃઽ(આપ..ગૃ.1-6) ઇતિ ચેત્થમેવ ॥
પુરસ્તાદુદગ્વોપક્રમઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.5:
અનિયમે નિયમાર્થમિદં વચનમ્ ।
દક્ષિણતઃ પશ્ચાદ્વોપક્રામો માભૂદિતિ ।
પરિસ્તરણાદ્યેવોદાહરણમ્ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_1.5:
કાર્ય ઇતિ શેષઃ ।
અયં તુ સર્વેષ્વપિ યજ્ઞાયજ્ઞરૂપગાર્હ્યેષ્વપ્રાપ્તત્વાદ્વિધીયતે ॥
તથાપવર્ગઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.6:
તેષામપવર્ગો ઽપિ તથા પ્રત્યેતવ્યઃ ।
પુરસ્તાદુદગ્વેત્યર્થઃ ।
અપવર્ગઃ પરિસમાપ્તિઃ ।
ન ચાત્ર ઉપક્રામાપવર્ગયોઃ સમાનભિદં નિયમનં ક્રિયતે-પુરસ્તાદુપક્રાન્તે તત્રૈવ સમાપ્યં ઉદગારભ્યં ચ તત્રૈવેતિ ।
કિં તર્હિ યથાસંભવં પ્રવૃત્તિઃ તદ્યથા પરિસ્તરણસ્ય પુરસ્તાદુપક્રાન્તસ્ય તત્રૈવાપવર્ગાસમ્બવાદુદગપવર્ગઃ ।
તત્રાપવર્ગવિધેરાનર્થક્યં, શ્રૌતેષ્વેવ પરિભાષિતત્વાત્"પ્રાગપવર્ગાણ્યુદગપવર્ગાણિ વે"તિ (આપ.પ.2-15) ।
ઉચ્યતે ।
યદ્યપવર્ગવિધિઃ પુનરિહ નારભ્યતે, અપરેણાગ્નિં દ્વે કુટી કૃત્વેઽ(આપ.ગૃ.19-14). ત્યત્ર દક્ષિણાપવર્ગતા પ્રાપ્નોતિ, અત્રોપક્રમસ્યોદગ્ગતત્વનિયમાત્ ।
અતો વિપ્રતિષેધે અપવર્ગબલીયસ્ત્વં યથા સ્યાદિત્યયમારમ્ભઃ ।
અન્યથા પ્રદક્ષિણપરિભાષયા સામાન્યપરિભાષા બાધ્યતે કિઞ્ચિદ્દૈવાનિ કર્માણીતિ તત્ર વિશેષિતમ્ ।
અત્ર માનુષેષુ કર્માદિષ્વપિ પ્રાપ્યર્થો ઽપવર્ગનિયમઃ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_1.6:
પુરસ્તાદુદગ્વા ક્રિયાપરિસમાપ્તિઃ કાર્યેત્યર્તઃ ।
નનુ-ઽપુરસ્તાદુદગ્વોપક્રમઃઽઇતિ વિધેરેવ સમન્તપરિષેકાદાવર્થસિદ્ધત્વાન્નારબ્ધવ્યં ઽતતાપવર્ગઃ, ઇતિ ।
નઃ અનારભ્યમાણો ઽસ્મિન્ સૂત્રે પ્રાચીલેખોત્પવનાદેરુદીચીલેખા(1) કુટીકરણાદેશ્ચાપવર્ગઃ પ્રત્યક્ દક્ષિણા ચ સ્યાત્ ।
અતસ્તદ્વાધનાયેદમારબ્ધવ્યમેવ ।
કેચિત્- પ્રાચીનાનાં લેખાનામુદગુપક્રમઃ, ઉદીચીનાનાં ચ પ્રાગપવર્ગઃ, અગ્નિપરિસ્તરણવદુભયાવિધ્યસમ્ભવાત્ (2) ઇતિ ॥
4 પિત્ર્યાણામપરપક્ષાદિવિધિઃ ।
અપરપક્ષે પિત્ર્યાણિ ॥ આ
પ્રાચીનાવીતિના ॥ આ
પ્રસવ્યમ્ ॥ આ
દક્ષિણતો ઽપવર્ગઃ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.10:
પિતૃદૈવત્યકર્માણ્યપરપક્ષે કાર્યાણિ ।
"માસિશ્રાદ્ધસ્યાપરપક્ષે"(આ.પ.ગૃ.21.1).ઽયા માધ્યાઃ પૌર્ણમાસ્યા ઉપરિષ્ટાદ્યષ્ટકેતિઽ; (આપ.ગૃ.21-10) તત્રાપરપક્ષ ઉપદિષ્ટઃ ।
ઇદં તુ નિયમનં યાનિ ગયાશ્રાદ્ધાદીનિ દેશવિશેષેણ પાત્રવિશેષેણ કામ્યાન્યુપદિષ્ટાનિ અસ્માભિશ્ચ પરિગૃહીતાનિપાર્વણે નાતોન્યાનીત્યત્ર તેષવપરપક્ષપ્રાપ્ત્યર્થ ચ ।
તેન પૂર્વપક્ષે મૃતસ્યાપરપક્ષ એકોદ્દિષ્ટં કર્તવ્યં ન ત્વેકાદશે ઽહનિ ।
અનુષ્ઠાનઞ્ચૈ(ત્વે) કાદશે ઽહનિ ।
માસિશ્રાદ્ધસ્યાપરપક્ષવિધેઃ પ્રયોજનં તત્રૈવ વક્ષ્યામઃ ।
અયં ચાપરપક્ષવિધિઃ કૃત્સ્નસ્યોદગયનાદેરપવાદો ન પૂર્વસ્માદુદગ્વા યથાયોગમ્ ।
ઉદાહરણં પરિસ્તરણાદિ ।
તદિદં પ્રાચીનાવીત્યાદિત્રયમવિધેયમ્ ।
શ્રૌતેષ્વેવ પરિભાષિતત્વાત્;ઉચ્યતે-ઽયજ્ઞોપવીતિના પ્રદક્ષિણંઽઽતથાપવર્ગઽઇત્યેતાઃ પરિભાષા અવિશેષેણાત્ર પ્રકરણે પઠિતાઃ સામાન્યપરિભાષાયા બાધિતત્વાત્ પિત્ર્યેષ્વપિ પ્રાપ્નુવન્તિ તદ્વાધાર્થમિદમ્ ।
અત્ર ચ યેષાં પિત્ર્યાણાં સ્વાતન્ત્ર્યેણ સ્વકોલે પ્રવૃત્તિઃ તેષામેવાયં પ્રાચીનાવીતવિધિઃ નત્વન્યત્રાઙ્ગત્વેન પ્રયુજ્યમાનાનામ્ ।
તેન દૈવેષિ માનુષેષુ ચ કર્મસુ"પિતરઃ પિતામહા"ઇત્યત્ર યજ્ઞોપવીતમેવ ભવતિ ।
અપર આહ -"તસ્માદભ્યાતાના વૈશ્વદેવા"(તૈ.સં.3-4-6). ઇતિ દર્શનાત્"પિતરઃ પિતામહા"ઇત્યસ્યાપિ પિત્ર્યત્વાદેવ પ્રાચીનાવીતસ્યાપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ ।
તથા"અપરપક્ષે પિત્ર્યાણી"ત્યસ્મિન્નધિકારે (1) અભિહિતં પ્રાચીનાવીતમવિશેષેણ પિત્ર્યે કર્માણિ સાઙ્ગે પ્રવર્તતે ।
તેન પિત્ર્યે આજ્યભાગન્તે કર્મણિ જયાદૌ ચ પ્રાચીનાવીતમેવ ભવતિ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_1.10:
કાર્યાણીત્યેવ ।
અયં ચ વિધિસ્સ્વતન્ત્રપિત્ર્યોદ્દેશેન ।
(2) અઙ્ગાનાં તુ સહપ્રયોજ્યાનાં મુખ્યકાલત્વેન કાલવિધ્યપેક્ષાભાવાત્ ।
એષ ચ ન પૂર્વપક્ષમાત્રાપવાદઃ ।
કિં તર્હિ?સર્વાપવાદાર્થ વિધ્યન્તરમ્ ।
આઃ!કુત એતદ્જ્ઞાયતે ? ।
ઽન ચ નક્તં શ્રાદ્ધં કુર્વીતઽ(આપ.ધ.2-17-23) ઇતિ જ્ઞાપનાત્ ।
(3) યદિ હ્યયં પૂર્વપક્ષમાત્રાપવાદસ્સ્યાત્, તત ઉદગયનાદીનાં ત્રયાણામપવાદાભાવાદ્રાત્રાવપ્રસક્તેઃ પ્રતિષેધો ન સ્યાત્, (4) અસ્તિ ચ પ્રતિષેધઃ, ઇત્યતો જ્ઞાયતે વિધ્યન્તરમેવેતિ ।
પ્રયોજનં ત્વવિશેષેણ દક્ષિણાયને ઽપ્યપરપક્ષે ઽહ્નિ કામ્યશ્રાદ્ધાનિ કર્તવ્યાનીતિ ।
માસિશ્રાદ્ધં તુ ઽમાસિ માસિ કાર્યમ્ઽ(આપ. ધર્મ.2-16-4) ઇતિ (5) વીપ્સયા દક્ષિણાયને ઽપિ સિદ્ધમેવ ।
નન્વસ્મિન્ સતિ ઽમાસિશ્રાદ્ધસ્યાપરપક્ષેઽ(આપ.ગૃ.21-1.) ઇતિ વિધિઃ કિમર્થઃ? ।
નિયમાર્થઃ ।
તથા હિ-અપરપક્ષ એવ માસિશ્રાદ્ધમ્, ન પુનર્દઐવાન્માનુષાદ્વા(1) વિઘાતાદપરપક્ષે ઽતિક્રાન્તે"સર્વો ઽપરપક્ષઃ પૂર્ણમાસસ્ય"ઇતયાદિવત્ પૂર્વપક્ષે ઽપિ કર્તવ્યમ્ ।
કિન્તુ પ્રારબ્ધસ્માર્તનિત્યકર્મવ્યાપત્તૌ પ્રાયશ્ચિત્તમેવ ।
તચ્ચ ઽભૂર્ભુવસ્સુવસ્સ્વાહાઽઇત્યેકો હોમસ્સર્વપ્રાયશ્ચિત્તાખ્યઃ ।
ઽયદ્યવિજ્ઞાતા સર્વવ્યાપદ્વા ભૂર્ભુવસ્સ્વરિતિ સર્વા અનુદ્રુત્યાહવનીય એવ જુહુયાત્ઽ(ઐ.બ્રા 24-34). ઇતિ બહ્વૃચશ્રુતેઃ ।
અયં ચાત્રૌપાસને, નૈમિત્તિકૈકવિધિપરશ્રુતિસ્થાહવનીયશબ્દસ્ય ન્યાયતો નિમિત્તવત્કર્માર્તાગ્નિમાત્રપ્રદર્શનાર્તત્વાત્ ।
ઉપવાસશ્ચ કાર્યઃ ।

વેદોદિતાનાં નિત્યાનાં કર્મણાં સમતિક્રમે ।
સ્નાતકવ્રતલોપે ચ પ્રાયશ્ચિત્તમભોજનમ્ ॥
(મનુ.11-203)
ઇતિ મનુવચનાત્ ।
(2) આતમિનોઃ પ્રાણાયામશ્ચ, ઽનિયમાતિક્રમે ચાન્યસ્મિન્ઽ(આપ.ધ.2-12-18.) ઇતિ વચનાત્ ।
એતોષાં સમુચ્ચયં એવ ન વિકલ્પઃ, ઽએકસ્મિન્ દોષે શ્રૂયમાણાનિ પ્રાયશ્ચિત્તાનિ સમભ્યુચ્ચીયેરન્ઽ(આપ.શ્રૌ. 9-1-2) ઇતિ દર્શિતત્વાત્ ।
પ્રસઙ્ગાદન્યેષાં લોપે ઽપિ પ્રાયશ્ચિત્તમુચ્યતે ।
એવમન્યેષામપિ પ્રારબ્ધાનાં પ્રાયસ્ચિત્તં પાકયજ્ઞાનાં વ્યાપત્તૌ, ગૌમકાલે ઽપ્યતિક્રાન્તે ।
ગૌણકાલે તિ સ4વપ્રાયશ્ચિત્તપૂર્વકં તે ઽનુષ્ઠેયાઃ ।
ઔપાસનહોમસ્ય તુ બહુકાલાતિક્રમે અષ્ટભ્યો હોમકાલેભ્યઃ પૂર્વ પ્રત્યેકં સર્વપ્રાયશ્ચિત્તપૂર્વકં (3) અતાતા હોમાઃ કર્તવ્યાઃ ।
અત્રોપવાસપ્રાણાયામયોરાચારી ન દૃશ્યતે ।
ઊર્ધ્વ તુ ધાર્યમાણે ઽપ્યગ્નૌ ઽઅનુગતો મન્થ્યઃઽ(આપ.ગૃ.5-17)
ઇત્યાદ્યગ્ન્યુત્પત્તિપ્રાયશ્ચિત્તે ભવતઃ, ઽચતુરાત્રમહૂયમાનો ઽગ્નિર્લૌકિકસ્સમ્પદ્યતેઽઇતિ વચનાત્ ।
યદિ પુનરાલસ્યાદિનોત્સન્નાગ્નિરેવ ચિરકાલં વર્તેત તદા સ્મૃત્યન્તરતસ્તત્કાલાનુરૂપં કૃચ્છ્રાદિકં હોમદ્રવ્યદાનં ચ વેદિતવ્યમ્ ।
સ્વકાલં અનારબ્ધાનાં તુ પાકયજ્ઞાનાં સર્વપ્રાયશ્ચિત્તં હુત્વાઽરમ્ભઃ કર્તવ્યઃ ॥
(4) કેચિત્- પાકયજ્ઞાનાં (5) સ્વકાલેષ્વનારમ્ભે આરબ્ધાનાં ચાકરણે ગૌણકાલાતિક્રમે ચ ચતુર્ગૃહીતેનાજ્યેન સગ્રહેણ સપ્તહોત્રા જુહ્વતિ ।
યદ્યપિ ઽસપ્તહોત્રા યજ્ઞવિભ્રષ્ટં યાજયેચ્ચતુર્ગૃહાતેનાજ્યેનઽ(આપ.શ્રૌ.14-14-11) ઇતિ શ્રૌતો દર્વીહોમઃ યજ્ઞવિભ્રેષે યુક્તઃ, તથાપિ ઽએષા વા અનાહિતાગ્નેરિષ્ટિર્યચ્ચતુર્હોતારઃઽ(આપ.શ્રૌ.14-13-2.) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽઆહિતાગ્નેસ્તાન્ પ્રતિયાદુભયોરિતરાન્ઽ(આપ.શ્રૌ.14-15-5)
ઇત્યુપસંહારાત્, ગાર્હ્યે વિભ્રેષે આહત્ય પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનેનાપેક્ષિતત્વાચ્ચ તદ્વિભ્રેષે ઽપિ યુક્ત એવોતિ ।
તત્તુ કપર્દિસ્વામિનોક્તમ્ ॥
જાતકર્માદીનાં તુ (1) સ્વકાલાતિક્રમે સર્વપ્રાયશ્ચિત્તપૂર્વકં તદનુષ્ઠાનમ્ ।
કર્માઙ્ગાનાં તુ લોપે સર્વપ્રાયશ્ચિત્તં પ્રાણાયામશ્ચ ।
અનુષ્ઠાનં ચારાદુપકારકાણામાકર્મસમાપ્તેઃ ।
દ્રવ્યસંસ્કારાણાં તુ દ્રવ્યોપયોગાત્ પૂર્વમેવ સમ્ભવતામ્ ।
પાકયજ્ઞેષ્વાગ્નિહોત્રિક(2) વિધૌ ચોપનયને ચાઙ્ગવ્યાપત્તૌ ઽમુવસ્સ્વાહાઽઇતિ તત્ત(3) ત્કર્માઙ્ગાગ્નૌ હોમઃ ।
ઽઅનાજ્ઞાતમ્ઽઇતિ તિસૃભિશ્ચ હોમો જપો વા ।
ભુવરનાજ્ઞાતવિધ્યર્થયોર્વિકલ્પો વા, ઽબ્રાહ્મણાવેક્ષો વિધિઃ ઽ(આપ.ગૃ.2-10) ઇતિ ઽશ્રુતિતસ્સંસ્કારઃ ઽ(આપ.ધર્મ.2-1-09) ઇતિ શ્રૌતપ્રાયશ્ચિત્તપ્રાપ્ત્યર્થત્વાત્ ।
નનુ-ઽભવઃ ઽ; ઇતિ દક્ષિણાગ્નૌ ઽઅનાજ્ઞાતંઽઇતિ ચાહવનીયે ।
સત્યમ્, ઇહ તયોરગ્ન્યોરભાવાત્ નૈમિત્તિકાનામપ્યઙ્ગત્વેનેતરાઙ્ગવત્ પ્રધાનાગ્નૌ હોમસ્ય યુક્તત્વાચ્ચ ॥
(4) કેચિત્ સર્વેષુ ગાર્હ્યકર્મસુ તદઙ્ગેષુ ચ ભ્રેષેઽઅનુક્તમન્યતો ગ્રાહ્યમ્ ઽઇતિ ન્યાય્ન ગૃહ્યાન્તરોક્તાનિ પ્રાયશ્ચિત્તાન્યાહુઃ, તચ્ચિન્ત્યમ્ ॥
અલં પ્રાસઙ્ગીકેન ।
પ્રકૃતમુચ્યતે ।
યત્તુ ઽઅપરપક્ષસ્યાપરાહ્ણશ્શ્રેયાનિઽ(આપ.ધર્મ.2-16-50) ઇતિ, તદપરાહ્ણવિધાનાર્થમનુવાદઃ, યથા પાત્નીવતે ઽસર્વત્રાનુવષટ્કારો દ્વિદૈવત્યર્તુગ્રહાદિત્યસાવિત્રપાત્નીવતવર્જમ્ઽ(આપ.શ્રૌ.12-14-2) ઇત્યનુવટ્કારાભાવે પ્રાપ્તે ઽપિ ઽઅપિ વોપાંશ્વનુવષટ્કુર્યાત્"(આપ.શ્રૌ.13-14-9,10) ઇતિ ।
ઽસર્વેષ્વેવાપરપક્ષસ્યાહસ્સુઽ(આપ.ધર્મ.2-16-7) ઇતિ ત્વહર્વિશેષણાર્થમ્ ।
અપરપક્ષસ્યાહસ્સ્વેવ માસિશ્રાદ્ધં, ન પૂર્વપક્ષસ્યાહસ્સુ વિકલપેનાપ્યભિમતમિતિ ।
ઇતરથા આશૌચાદતિક્રાન્તે ઽપરપક્ષે-
દૈવાત્ પિતૄણાં શ્રાદ્ધે તુ આશૌચં જાયતે યદિ ।
આશૌચે ઽથ વ્યતીતે વૈ તેભ્યશ્શ્રાદ્ધં પ્રદીયતે ॥
ઇતિ સ્મૃત્યન્તરાત્ કદાચિત્ પૂર્વપક્ષસ્યાહસ્સ્વપિ વિકલ્પેનેદં સ્યાત્ ।
નિત્યશ્રાદ્ધં તુ ઽએવં સંવત્સરમ્ઽ(આપ.ધ.2-18-13) ઇતિ
અત્યન્ત(4) સંયોગે દ્વિતીયાબલાત્ પૂર્વપક્ષે ઽપિ

પિત્ર્યાણિ કાર્યાણીતિ શેષઃ ।
ઇદંતુ વાસોવિન્યાસભેદવિધાનં સ્વતન્ત્રાસ્વતન્ત્રસર્વપિત્ર્યાર્થમ્, ઽપ્રાચીનાવીતિના પિત્ર્યાણિઽઇત્યનેન વાક્યેન અવિશેષાવગમાત્, ઉદ્દેશ્યે પિત્ર્યમાત્રે લબ્ધે અધિકાપ્રકૃત(1) સ્વાતન્ત્ર્યવિવક્ષાયાં વાક્યભેદાપત્તેઃ, અઙ્ગેષ્વપિ પ્રાચીનાવીતે વિધેયે ઽઅપરપક્ષે પિત્ર્યાણિઽઇતિવદનપેક્ષિતત્વાભાવાચ્ચ ।
તેન યાનિ સ્વતન્ત્રાણિ યથા પ્રધાનાહુતયઃ, યાનિ ચાસ્વતન્ત્રાણિ યથા દ્વિતાયનિમાર્જનાદીનિ, તાનિ સર્વાણ્યેવ પ્રાચીનાવીતિના કાર્યાણિ ।
ઇત્થમેવ ઽયજ્ઞોપવીતિનાઽઇત્યપિ ।
તેન પિત્ર્યાઙ્ગાન્યપિ દૈવાન્યાઘારાદીનિ યજ્ઞોપવીતિનૈવ ।
ઇતરાઙ્ગાનાં તુ પાત્રપ્રયોગાદીનાં તત્તત્પ્રધાનવદેવ ॥
કેચિત્- અઙ્ગાનાં પ્રધાનધર્મતા ન્યાય્યેતિ પિત્ર્યાઙ્ગાનિ દૈવાન્યપિ પ્રાચીનાવીતિના, દૈવાઙ્ગાનિ પિત્ર્યાણ્યતિ યજ્ઞોપવીતિનેતિ, તચ્ચિન્ત્યંમે

તથૈવ શેષઃ

પિત્ર્યેષુ કાર્ય ઇતિ શેષઃ ।
અત્ર ઽપ્રાચીનાવીતીઽ(આપ.પરિ.2.16)ઇત્યાદિપરિભાષયા એષાં ત્રયાણામપિ સિદ્ધત્વાત્
અપાકયજ્ઞનિત્યષોડશશ્રાદ્ધાદ્યર્થો વિધિઃ

નિમિત્તાવેક્ષાણિ નૈમિત્તિકાનિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.11:
પ્રાચીનાવીતિના પ્રસવ્યં દક્ષિણતો ઽપવર્ગ ઇતિ પૂર્વસૂત્રેણ સમ્બન્ધઃ ।
નિમિત્તાનિ યાનિ નૈમિત્તિકાનિ કર્માનિ તાનિ નિમિત્તમવેક્ષ્ય તદનન્તરમેવ કર્તવ્યાનિ, ન તત્ર ઉદગયનાદ્યપેક્ષા ।
"અગારસ્થૂણાવિરોણ"(આપ.ગૃ.23-9) ઇત્યુદાહરણાનિ ।
તત્રામાવાસ્યાયાં નિશશાયામિતિ વચનાત્ તાવાનુત્કર્ષઃ ।
ગૃહપ્રવેશનં નૈમિત્તિકમિતિ કેચિત્ ।
નેત્યન્યે

આપ્ગ્સ્-તાત્_1.11:
નૈમિત્તિકાન્યાગ્રયણાતિથ્યસીમન્તાદીનિ નિમિત્તાવેક્ષાણિ ।
નિમિત્તાનિ વ્રીહિપાકાદીન્યેવાનુષ્ઠાને ઽવેક્ષન્તે નોદગયનાદીનીત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ સમ્ભવત- પૂર્વપક્ષાદેર્નાપવાદ-

એવં પ્રયોગાનુવન્ધં કાલાદિકમુક્ત્ત્વા ઇદાનીં સર્વગાર્હ્યપ્રધાનહોમાનાં સાધારણતન્ત્રનામાનં પ્રાચ્યોદાચ્યાઙ્ગસમુદાયં પ્રયોજ્યભેદમાહ-ઽઅગ્નિમિધ્વાઽ; ઇત્યાદિ ઽમન્ત્ર સન્નામઃઽ(આપ.ગૃ.2-8.) ઇત્યન્તેન ।
2. અગ્નિમુખનિરૂપણમ્ -
1 પરિસ્તરણાદિ ।
અગ્નિમિધ્વા પ્રાગગ્રૈર્દર્ભૈરગ્નિં પરિસ્તૃણાતિ ॥ આ
પ્રાગુદગગ્રૈર્વા ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.13:
ઉક્તાઃ પાકયજ્ઞપરિભાષાઃ અથ તેષાં સાધારણતન્ત્રં વક્ષ્યતે-અગ્નિમિધ્વેતિ ।
તદગ્નેરુપસમાધાનમિત્યુચ્યતે ।
એતચ્ચ કર્માઙ્ગમ્ ।
કિં પુનરત્રાગ્નિઃ? પત્નીસમ્બન્ધેષ્વૌપાસનમ્ ।
અન્ય લૌકિકઃ કેચિજ્જાતકર્મપ્રભૃતિ"પરિગ્રહમગ્નેરિચ્છન્તિ ।
અન્યે પુનઃ ઉપનયનપ્રભૃતિ ।
અપરે"યત્રાન્ત્યાં સમિધમાદધ્યાત્ તં વાપરિગૃહ્ણીયા"દિતિ ।
યત્ર તુ પ્સિદ્ધૌઽગ્નિર્નાસ્તિ તત્ર શ્રૌત્રિયાગારાદાહરણં મથનં વા ।
"યત્ર ક્વચીગ્નિ"મિત્યયં તુ દેશસંસ્કારઃ સર્વત્ર ભવતિ યદિ સ્યાદસ્સ્કૃતો દેશઃ ।
અગ્નિમિધ્વેતિ પ્રકૃતે પુનરગ્નિગ્રહણં યેષુ તન્ત્રં ન પ્રવર્તતે તત્રાપિ પરિસ્તરણં યથા સ્યાદિતિ-અગ્નિં-પરિસ્તૃણાતિ સર્વવેતિ ।
ઉપસમાધાનં તુ તત્રાર્થસિદ્ધમ્ ।
પ્રાગુદગગ્રૈર્વા ।
અથ વા ન સર્વતઃ પ્રાગગ્ગૈરેવ પરિસ્તરણં કિં તર્હિ પ્રાગગ્રૈરુદગગ્રૈશ્ચ ।
તત્રોદગગ્રાઃ પશ્ચાત્પુરસ્તાચ્ચ

આપ્ગ્સ્-તાત્_1.13:
અત્ર ચ અગ્નિપદાર્થવિશેષપ્રતિપત્ત્યર્થ સ્માર્તેષ્વગ્નિર્નિરૂપ્યતે ।
તત્ર યાજ્ઞવલ્ક્યવચનમ્ ।
કર્મ સ્માર્ત વિવાગાગ્નૌ કુર્વીત પ્રત્યહં ગૃહી ।
(યા.સ્મૃ.2-97) ઇતિ ।
અસ્યાર્થ---ગૃહી ગૃહસ્થઃ સપત્નીકઃ સ્માર્ત કર્મ વિવાગાગ્નૌ
ઔપાસનાગ્નૌ કૂર્વીત ।
યસ્ય કર્મણાઃ પ્રયોગે સંકલ્પાવઘાતાન્વારમ્ભદ્રવ્યત્યાગાનુમત્યાદિપદાર્થદ્વારા પત્ન્યાસ્સહત્વં તત્ કર્મ સ્વૌપાસને કુર્વીત ઇત્યેતત્ ।
અથ વા યસ્ય અગ્નિસાધ્યસ્ય કર્મણઃ ફલં સાક્ષાત્ કર્માન્તરપ્રણાલ્યા વા જાયાપતિગામ્યન્યતરગામિ વા ભવતિ તત્કર્મ ગૃહી સ્વૌપાસને કુર્યાત્,ઽકુર્વીતઽઇત્યાત્મનેપદશ્રવણાદિતિ ।
એવં ચ સ્માર્તાનિ પાકયજ્ઞસીમન્તાદીનિ ઔપાસનાગ્નૌ કર્તવ્યાનિ ।
ગૃહપ્રવેશો ઽપિ તત્કર્મજન્યવાસ્તુશાન્તેઃ જાયાપત્યાયુરાદ્યર્થત્વાદૌપાસન એવ ।
તથા પિત્રાદેર્માતામહાદેશ્ચ સપિણ્ડીકરણમપ્યૌપાસને ।
સપિણ્ડીકરણફલસ્ય પ્રેતત્વનિવૃત્ત્યા પિતૃત્વપ્રાપ્તિરૂપસ્યાભ્યુદયિકમાસિશ્રાદ્ધાદૌ સમ્પ્રદાનાર્થત્વાત્, તત્ફલસ્ય ચ જાયાપતિગામિત્વાદિતિ ।
અત એવ સપિણ્ડીકરણં સર્વૈરપિ પુત્રૈર્ન કર્તવ્યમ્, એકેનાપિ કૃત્પુતૃતયા સમ્પ્રદાનત્વસિદ્ધેઃ ।
અતો યત્ર પત્ન્યાસ્સહત્વં ક્રિયાફલં વા જાયાપતિગામિ તત્કર્મ (1-ટ.ઠ-સ્વૈપાસને.) ઔપાસન એવ ।
યદિ તુ પુત્રો ઽનગ્નિરનુપનીતાદિઃ સંવત્સરે પૂર્ણે ઽવશ્યં કર્તવ્યત્વાત્ સપિણ્ડીકરણં કરોતિ, તદા શ્રોત્રિયાગારાદાહૃતે ઽગ્નૌ;વોધાયનેન ઽઅથ વા શ્રોત્રિયાગારાદેવ તમૌપાસનમ્ઽ(બૌ.ગૃ.6-2) ઇત્યૌપાસનસંસ્તવાત્, આચારાચ્ચ ।
અનુપનૂતો ઽપિ પુત્રશ્શ્રાદ્ધાધિકાર્યેવ, અર્હત્યનુપનીતો ઽપિ વિનાપ્યગ્નિં વિનાઽપદમ્ ॥
(મનુ. 2-172)
ઇતિ વચનાત્, ઽઽન વબ્રહ્માભિવ્યાહારયોદન્યત્ર સ્વધાનિનયનાત્ઽ(ગૌ.ધ.2-5) ઇતિ ગૌતમવચનસ્થસ્વધાશબ્દસ્ય સકલીર્ધ્વદૈહિકપ્રદર્શનાર્થત્વાચ્ચ ।
ભ્રાતા વા ભ્રાતૃપુત્રો વા સપિણ્ડશ્શષ્ય એવ વા ।
સપિણ્ડીકરણં કૃત્વા કુર્યાદભ્યુદયં તતઃ ॥
ઇતિ વચનાત્ યદા ભ્રાતૃપુત્રાદિઃ કરોતિ તદા યથોક્તસહત્વફલભાગિત્વયોરભાવાત્ શ્રોત્રિયાગરાદાહૃતાગ્નાવેવ ॥
અન્યે તુ-ભ્રાત્રાદિગતપિતૃત્વપ્રાપ્તિરપિ પુત્રગતપૂતત્વાદિફલવત્ પતિગામિ ફલમિત્યૌપાસને;તચ્છિન્ત્યમ્ ॥
તથા જાતકર્મચૌલોપાકરણસમાપનગોદાનસમાવર્તનાન્યપિ ।
તથોમનયનમપિ ।
આચાર્યકરણસિધ્દ્યર્થ મુપનયનમિતિ મતે ઽપિ નાચાર્યસ્યૌપાસને ।
તસ્ય નિત્યધાર્યત્વાત્ ઽત્ર્યહમેતમાગ્નિં ધારયન્તિઽ(આપ.ગૃ.11-19) ઇતિ સૂત્રવિરોધાત્ ।
વિવાહોપ્યસ્મિન્, નિર્મન્થ્યે વા, અસભ્ભવાદ્વિવાહજન્યૌપાસનસ્ય ।
સમ્ભવે ઽપિ પ્રથમૌપાસનસ્ય, ન તસ્મિન્ દ્વિતીયાદિવિવાહઃ ;ઽયાં કામયેત રાષ્ટ્રમસ્યૈ પ્રજા ,સ્યાદિતિ તસ્યા ઔપાસનેઽઇતિ પ્રતિણાર્યમૌપાસનભેદાવગમાત્, બૌધાયનીયે અગ્નિદ્વયસંસર્ગવિધાનાત્, આટારાટ્ટ ।
કર્માર્થસ્યૌપાસનસ્ય સંસ્કૃતે દેશે, અનુપસમાહિતસ્યાન્યસ્ય વાગ્નેઃ, ઽયત્ર ક્વ ટાગ્નિમ્ઽ(આપ.ધ.2-1-13.) ઇતિ ધર્મશાસ્ત્રોક્તવિધિના અગ્નિપ્રતિષ્ઠાપનં કર્તવ્યમ્ ॥
કેચિત્- ઇદં નાગ્ન્યઙ્ગં, કર્માઙ્ગમેવેતિ પ્રતિકર્મ કાર્યમ્, ઉખાયાં ચાગ્નેર્ધારણમિતિ ॥
અથ સૂત્રં વ્યાખ્યાયતે ।
અગ્નિમિદ્ધ્વા ઇન્ધીતેત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યર્થપ્રાપ્તમગ્નેરિન્ધનં તથાપ્યેતદ્વચનાત્ ઇદ્ધમપિ પુનરિન્ધીત ।
અત્ર વિધ્યર્થે લિઙ્ગાદૌગ્રાહ્યે ક્ત્વાગ્રહણમિન્ધનસ્ય પરિસ્તરણપૂર્વકાલતાનિયમાર્થમ્ ।
તેન ઇન્ધનાનન્તરં પરિસ્તરણમેવ કાર્ય, ન તુ તયોર્ધ્યે ઽવશ્યકાર્યમપિ મૂત્રનિરસનાદિ કર્માર્થસંભારોપકલ્પનં ચ ॥
નન્વેકસ્મિન્ સૂત્રે ઇન્ધનપરિસ્તરણયોર્વિધાને વાક્યભેદસ્સ્યાત્;સત્યમ્, ન તુ સૂત્રે વાક્યભેદો દોષઃ ;સૂચનાત્ સૂત્રમિતિ મિર્વચનાત્ ।
ઇત્યમેવ વ્યાખ્યાનં પ્રયોજનં ચ સર્વત્ર ત્કાગ્રહણેષુ ।
પ્રાગગ્રૈર્દર્ભૈરગ્નિં પરિસ્તૃણાતિ ।
સર્વાસુ દિક્ષુ પ્રાગગ્રૈઃ કુશૈરગ્નિં પરિસ્તૃણાતિ

અથ વા પ્રાગગ્રૈરુદગ્ગ્રૈશ્ચ દર્ભૈરગ્નિં પરિસ્તૃણાતિ ।
દક્ષિણત ઉત્તરશ્ચ પ્રાગગ્રૈઃ, પશ્ચાત્ પુરસ્તાચ્ચોદગગ્રૈઃ , ઽઉદગગ્રાઃ પશ્ચાત્પુરસ્તાચ્ચઽ(આપ.શ્રૌ.2-14-15) ઇતિ શ્રૌતે દર્શનાત્ ।
એતાન્ કુશાન્ દક્ષિણાનુત્તરાન્ કરોતિ , ઉત્તરાશ્ચાધરાન્;બૌધાયનભરદ્વાજગૃહ્યાભ્યા મુક્તત્વાત્ ।
દક્ષિણતઃ પક્ષ ઉપરિષ્ટાદ્ભવત્યધસ્યાદુત્તરઃઽઇતિ ।
અત્ર ઽઅગ્નિમિદ્ધ્વાઽઇતિ પ્રકૃતે ઽપ્યગ્નૌ, ઽઅગ્નિમ્ઽઇતિ પુનર્વચનં નિયમાર્થમ્-અગ્નિમેવ પરિસ્તૃણાતિ નાન્યદઙ્ગપીતિ ।
તેન ઉત્તરેણ પૂર્વેણ વા નિહિતમુદકં બહિરેવ ભવતિ ॥
કેચિત્-ઇતન્ત્રકેષ્વપિ કર્મસ્વાગ્નિઃ પરિસ્તીર્ય એવેતિ નિયમાર્થમિતિ

દક્ષિણાગ્રૈઃ પિત્ર્યેષુ ॥ આ
દક્ષિણાપ્રાગગ્રૈર્વા ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.15:
તત્ર દક્ષિણાગ્રાઃ પશ્ચાત્ પુરસ્તાચ્ચ

આપ્ગ્સ્-તાત્_1.15:
પિત્ર્યેષુ માસિશ્રાદ્ધાદિષુ કર્મસુ સર્વાસુ દિક્ષુ દક્ષિણાગ્રૈઃ પરિસ્તૃણાતિ

યજ્વા દક્ષિણાગ્રૈઃ પ્રાગગ્રૈશ્ચ દર્ભૈઃ ।
પશ્ચાત્પિરસ્તાચ્ચ દક્ષિણાગ્રૈઃ, ઉત્તરતો દક્ષ્ણતશ્ચ પ્રાગગ્રૈઃ ।
ઉત્તરાનુત્તરાન્ દક્ષિણાંશ્ચાધારાન્ કુર્યાત્ ।
તથા પ્રાગુપક્રમ્ય પ્રસવ્યં પરિસ્તૃણાતિ

2 પાત્રપ્રયોગઃ ।
ઉત્તરેણાગ્નિં દર્ભાન્ત્સંસ્તીર્ય દ્વન્દ્વં ન્યઞ્ચિ પાત્રાણિ પ્રયુનક્તિ દેવસંયુક્તાનિ ॥ આપ્ગ્સ્_1.16 ।
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.16:
પરિસ્તરણાનન્તરં અગ્નેરુત્તરતઃ પાત્રપ્રયોગાર્ત દર્ભાન્ પ્રાગગ્રાન્ સંસ્તૃણાતિ ।
પ્રથિતં સ્તરણમ્ ।
પ્રયુનક્તિ સાદયતિ ।
ન્યઞ્ચિ ન્યગ્ભૂતાનિ ।
સર્વાણિ ચ દ્રવ્યાણિ પ્રયોજનવન્તિ પાત્રગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે ।
તેનોપનયનાદૌ મોખલાદીનામપિ સાદનં ભવતિ ।
તત્ર યાનિ દેવસંયુક્તાનિ તાનિ દ્વન્દ્વં પ્રયુનક્તિ ।
દ્વે દ્વે ઇત્યર્થઃ ।
પાર્વણાદીનિ દેવકર્માણિ ।
અગ્નિગ્રહણમનર્થકમવિકૃતત્વાત્ અગ્નિમિધ્વેતિ ।
જ્ઞાપકાર્થ ચૈતત્ જ્ઞાપયતિ-અગ્નિપરિસ્તરણે વિહિતો ઽયં પાત્રપ્રયોગે નાનુવર્તતે ઇતિ ।
કદા પુનરસૌ ?દર્ભાગ્રવિશેષસ્તન્ત્રાભાવે પ્રવૃત્તિશ્ચ ।
તેન પિત્ર્યેષ્વપિ પ્રાગગ્રાણામેવ સંસ્તરણં અગ્નેશ્ચોત્તરતઃ તન્ત્રાભાવે ચ પાત્રપ્રયોગાભાવાત્ ।
અદિકારાત્ત્વાગ્નિપ્રતિપત્તાવેવ ।
તદપ્યુભયં પ્રતિત્ત્વ્યં સ્યાત્
અધિકારાદેવઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_1.16:
અગ્નેરુત્તરતો ઽદૂરેણ દર્ભાન્ સંસ્તૂણાતિ ।
એતે ચ પ્રાગગ્રાઃ, બૌધાયનગૃહ્યાત્ ।
પ્રથિતં ચ સ્તરણં, સમુપસર્ગાત્ ।
ઉદક્ચ સ્તરમાપવર્ગઃ ।
પિત્ર્યેષ્વપ્યગ્નેરુત્તરત એવ પ્રાગગ્રૈઃ, ઽઉત્તરત ઉપચારો વિહારઃ,(આપ.પ.2.10) ઇતિ સિદ્ધે ઽપીહાપ્યુત્તરેણેતિ વચનાત્, પ્રકૃતે ઽપ્યગ્નૌઽઅગ્નિમ્ ઇત્યધિકશબ્દસ્ય અધિકાર્તપરત્વસ્ય યુક્તત્વાત્, પરિસ્તરણવદ્વિશેષસ્યાનુક્તેશ્ચ ।
અપવર્ગસ્તુ દક્ષિણત એવ ।
દેવસ્યુક્તાનિ દેવકર્મસંયુક્તાનિ ।
પાત્રાણિ દર્વ્યાદીનિ ।
દ્વન્દ્વં, દ્વે દ્વે ।
ન્યઞ્ચિ અધોબિલાનિ ।
પ્રયુનક્તિ સાદયતિ ।
નનુ-ઉત્તરત્ર ઽમનુષ્યસંયુક્તાનિઽઽપિતૃસંયુક્તાનિઽઇતિ વિશેષણેનૈવ સિદ્ધત્વાત્ ઽદેવસંયુક્તાનિઽઇતિ વ્યર્થમ્ ।
ન;દૈવાનિ હિ કર્માણિ દ્વિવિધાનિ-પુરુષાર્થરૂપાણિ મનુષ્યસંસ્કારકાણિ ચ ।
તત્રોભયત્રાપિ દેવપાત્રાણાં દર્વ્યાદીનાં દ્વન્દ્વતાસિધ્દ્યર્થત્વાત્

તત્ર મનુષ્યસ્સ્કારકર્માર્થેષુ કેષુચિત્ પાત્રેષ્વપવાદમાહ-
સકૃદેવ મનુષ્યસંયુક્તાનિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.17:
યાનિ મનુષ્યસંયુક્તાનિ પાત્રાણિ તાનિ સકૃદેવ પ્રયુનક્તિ, ન દ્વન્દ્વમ્ ।
મનુષ્યકર્માણિ વિવાહાદીનિ ।
એવકારઃ ક્તિયાભ્યાવૃત્તિપ્રતિષેધાર્થઃ ।
પાત્ર બાહુલ્યાત્ દ્વાભ્યાં બાહુભ્યાં સાદનાશક્તાવપ્યુપાયેન સકૃદેવ સાદનમિતિ ।
કેચિત્ મેખલાદીનામેવ મનુષ્યસંયુક્તાનાં સકૃત્ પ્રયોગમિચ્છન્તિ, ન હોમાર્થાનામ્ ।
વયં તુ મનુષ્યસંયુક્તાનિ મનુષ્યકર્મસંયુક્તાનીત્યવોચામ

આપ્ગ્સ્-તાત્_1.17:
મનુષ્યસંયુક્તાનિ મનુષ્યદ્વારા સંયુક્તાનિ અશ્મવાસોમેખલાદીનિ સકૃદેવ ક્રિયાભ્યાવૃત્તિપરિહારેણ પ્રયુનક્તિ, પાત્રબહુત્વે ઽપ્યુપાયેન ।
કેચિત્-મનુષ્યસંસ્કારકર્મસુ દર્વ્યાદીન્યપિ સકૃદેવેતિ

એકૈકશઃ પિતૃસંયુક્તાનિ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.18:
યાનિપિતૃકર્મસ્યુક્તાનિ તાન્યેકૈકશઃ પ્રયુનક્તિ એકમોકમિત્યર્થઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_1.18:
પિતૃકર્માર્થાનિ દર્વ્યાદીનિ સ્વધાપાત્રાદીનિ ચ એકમોકં પ્રયુનક્તિ

3 પવિત્રસંસ્કારઃ ।
પવિત્રયોસ્સંકાર આયામતઃ પરીમાણં પ્રોક્ષણીસંસ્કારઃ પાત્રપ્રોક્ષ ઇતિ દર્શપૂર્ણમાસવત્તૂષ્ણીમ્ ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.19:
પવિત્રયોસ્સંમ્કારઃ તૃણં કાષ્ઠં વે ત્યેવમાદિઃ ।
તયોરાયામતો યત્ પરિમાણં દીર્ઘપ્રમાણં પ્રાદેશમાત્રા (આપ.શ્રૌ.1-11-9.) વિત્યેતત્ ।
પ્રોક્ષણાસંસ્કારઃ"પવિત્રાન્તર્હિતાયામાગ્નિહોત્રહવણ્યા"(આપ.શ્રૌ.1-11-9) મિત્યાદિ ।
તત્રાગ્નિહોત્રહવણ્યા ઇહાભાવાત્ પાત્રાન્તરં પ્રાપયતે ।
ઉત્તાનાનિ પાત્રાણિ ઇત્યાદિ પાત્રપ્રોક્ષણમ્ ।
તદેતત્ પદાર્થચતુષ્ટયં દર્શયતિ ।
દર્શપૂર્મમાસયેરિવાત્રાપિ કર્તવ્યમ્ ।
તૂષ્ણીમિતિ મન્ત્રપ્રતિષેધઃ ।
યથા પ્રોક્ષણે પાત્રાણામુક્તા ક્રિયા વિસ્રંસનઞ્ચેધ્મસ્યતદન્તર્ભાવાદેવ સિદ્ધમ્ ।
ઇદં તુ વચનં નિયમાર્થમ્-પવિત્રયોરેવાયામત- પરિમાણં યથા સ્યાત્
ઇધ્મસ્ય દર્ભાગ્રયોશ્ચાજ્યે પ્રત્યસ્યમાનયોર્ મા ભૂદિતિ ।
કથં પુનસ્તત્ર પ્રસઙ્ગઃ ?એતદેવ જ્ઞાપયતિ-ભવત્યત્રાપિ દર્શપૂર્ણમાસવત્તૂષ્ણીં સંસ્કાર ઇતિ ।
આયામગ્રહણમાયામપરિમાણસ્યૈવ પવિત્રયોર્નિયમેન ય વા સંખ્યાપરીમાણં દાર્શપૂર્ણમાસિકમેવેધ્મસ્ય ભવતિ ।
તેનાત્રાવિદ્યમાનેષ્વનૂયાજેષુ ન એકવિંશાતિદારુરિધ્મો ભવતિ ।
ઉપહોમાસ્ત્વનૂયાજાર્થે ભવન્તિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_1.19:
પવિત્રયોસ્સંસ્કારો દર્શપૂર્મમાસાભ્યાં તુલ્યં મન્ત્રવર્જ કાર્યઃ ।
સમાવપ્રચ્છિન્નાગ્રૌ દર્ભૌ પ્રાદેશમાત્રૌ પવિત્રે કુરુતે, તૃણં કાષ્ઠં વાન્તર્ધાય છિનત્તિ, ન નખેન ।
તતો.પ ઉપસ્પૃશેત્ ।
ઽગૌદ્રરાક્ષસઽ(આપ.પ.2-9) ઇતિ વચનાત્ ।
તતસ્તયોર્મૂલાદારભ્યાઽગ્રાદદ્ભિર્માર્જનમ્ ।
તયોશ્ચાયામતઃ પરિમાણં દર્શપૂર્ણમાસવદેવ ।
યદ્યપિ ઽપવિત્રયોસ્સંસ્કારો દર્શપૂર્ણમાસવત્ઽઇતિ વચનાદેવ તદ્વદાયામતઃ પરિમાણં પ્રાપ્તમ્, તથાપિ યદાયામતઃ પર્મામં પ્રાદેશમાત્રાવિતિ તદેવ તદ્વત્, ન ત્વિહ પૃથુત્વેનાપિ સામ્યમિત્યેવમર્થ ઽઆયામતઃ પરિમાણમ્ઽઇતિ પુનર્વચનમ્ ॥
કેચિત્ -પવિત્રયોરેવાયામતઃ પરિમાણં દર્શપૂર્ણમાસવત્, ન ત્વિધ્મસ્ય દર્ભાગ્રયોશ્ચાજ્યે પ્રત્યસ્યમાનયોરિતિ નિયમાર્થ પુનર્વચનમ્ ।
એવં બ્રુવતૈવ સૂત્રકારેણ દર્શપૂર્ણમાસવત્તૂષ્ણીમિધ્મસ્ય દર્ભાગ્રયોશ્ચ સંસ્કાર- પ્રસિદ્ધ વદભ્યનુજ્ઞાતઃ ।
તથૈવ ચાચારઃ ।
તેન ખાદિરઃ પાલાસો વા શુલ્વસન્નદ્ધ ઇધ્મો વિસ્રસ્ય ત્રિઃ પ્રોક્ષિતવ્યઃ ।
પાર્વણે ચ પૂર્વદ્યુસ્સન્નદ્ધવ્યઃ ।
દર્ભાગ્રે ચ ઽતૃણં કાષ્ટં વા ઽ(આપ.શ્રૌ.1-11-7.) ઇત્યાદિવિધિવા સંસ્કૃત્યાજ્યે પ્રત્યસિતવ્યે ।
અત્ર ચ યદ્યપ્યયમર્થઃ ઽઆયામતઃઽઇતિ વા ઽપરિમાણંઽઇતિ વાન્યતરેણ સિદ્ધઃ તથાપિ નિયમાન્તરાર્થમેવમુક્તમ્ ।
આયામત એવ યત્પરિમાણં તદેવ પવિત્રયોઃ દર્શપૂર્ણમાસવત્, ન સંખ્યાતઃ પરિમાણમ્ ।
તેનેધ્મસ્ય સંખ્યાપરિમાણં દાર્શપૂર્ણમાસિકમેવ ઽએકવિંશતિદારુમિધ્મમ્ઽ; (આપ.1-5.6) ઇતિ આયામસ્યૈવ પવિત્રયોર્નિયમિતત્વાત્ ।
યદ્યપ્યનૂયાજાભાવાદેકવિંશત્યા ન કાર્યમ્;તથાપ્યેતદ્વલાત્તત્સ્થાને જયાદયઃ કલ્પ્યાઃ- ઇત્યાયુક્તં ભૂયિષ્ઠં ચ પૂર્વવ્યાખ્યાનેનાન્યથાસિદ્ધે ઽપિ સૂત્રે કલ્પયન્તિ ॥
પ્રોક્ષણીસંસ્કારો ઽપિ દર્શપૂર્ણમાસવત્તૂષ્ણીમ્ ।
ઉદગગ્રાભ્યાં પવિત્રાભ્યાં અન્તર્હિતાયાં વેકઙ્કત્યાં સ્નુચ્યપ આનીય તાભ્યાં ત્રિરુત્પૂય પ્રોક્ષેત્ ।
પાત્રપેરોક્ષણમપિ તદ્વત્તૂષ્ણીમ્ ।
ઉત્તાનાનિ પાત્રાણિ કૃત્વેધ્મં ચ વિસ્રસ્ય તાભિસ્સપવિત્રેણ પાણિના ત્રિઃ પ્રોક્ષેત્

4 પ્રણીતાપ્રણયનમ્ ।
અપરેણાગ્નિં પવિત્રાન્તર્હિતે પાત્રે ઽપ આનીયોદગગ્રાભ્યાં પવિત્રાભ્યાં ત્રિરુત્પૂય સમં પ્રાણૈર્હૃત્વોત્તરેણાગ્નિં દર્ભેષુ સાદયિત્વા દર્ભૈઃ પ્રચ્છાદ્ય ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.20:
પાત્રપ્રોક્ષણાનન્તરમપરેણાગ્નિં પ્રણીતાર્થેપાનો પવિત્રં નિધાય તસ્મિન્નુદગગ્રે પવિત્રે અન્તર્ધાયાપ આનીય્ય પવિત્રાભ્યાં ઉદગગ્રાભ્યાં ત્રિરુત્પુનાતિ પ્રાગપવર્ગમ્ ।
અગ્નિગ્રહણં પાત્રાધિકારાત્ ।
અઙ્ગુષ્ઠોપકનીષ્ઠોભ્યામુત્તાનાભ્યાં પાણિભ્યામિતિ કલ્પાન્તરે દૃષ્ટો વિશેષઃ ।
ઉત્પૂય તા અપસ્સમં પ્રાણૈર્હરતિ ।
મુખેન તુલ્યમિત્યર્થઃ ।
હૃત્વોત્તરેણાગ્નિં દર્ભેષુ સંસ્તીર્ણેષુ સાદયતિ ।
અગ્નિગ્રહણં પાત્રૈર્વ્યવધાનં મા ભૂદિતિ ।
સાદયિત્વા દર્ભૈઃ પ્રચ્છાદયતિ ।
સર્વઞ્ચૈતત્ પવિત્રહસ્તઃ કરોતિ

આપ્ગ્સ્-તાત્_1.20:
અગ્નેરદૂરેણ પશ્ચાત્ પવિત્રાન્તર્હિતે કસ્મિંશ્ચિત્ પાત્રે ઽપ આનીયોદગગ્રાભ્યાં પવિત્રાભ્યાં ત્રિરુત્પુનાતિ ।
અત્ર પ્રકૃતયોરપિ પવિત્રયોઃ પુનર્ગ્રહણાત્ પાણ્યોઃ પ્રાગગ્રત્વમાચારસિદ્ધં ઽઆઙ્ગુષ્ઠોપકનિશ્ઠિકાભ્યામુત્તાનાભ્યાં પાણિભ્યામ્ઽ(આશ્વ.ગૃ.1-3-3.) ઇત્યાશ્વલાયનોક્તં ચ જ્ઞાપિતમ્ ।
તતસ્તા અપસ્સમં પ્રાણૈર્હૃત્વા પ્રામસ્થાનભ્યાં મુકનાસિકાભ્યાં સમમુદૂધૃત્ય ઉત્તરેણાગ્નિં પુનસ્તીર્ણેષુ દર્ભેષુ સાદયતિ, ઽદર્ભાષુઽઇતિ વચનાત્ ।
અન્યે પૂર્વસ્તીર્ણેષુ ।
તતો દર્ભૈઃ પ્રચ્છાદયેતચ્ ।
અત્ર ઽઅપરેણાગ્નિમ્ઽઇત્યગ્નિગ્રહણં પાત્રાણામપરેણ મા ભૂદિતિ ।
ઽઉત્તરેણાગ્નિમ્ઽઇતિ તુ પાત્રવ્યવદાનનિવૃત્ત્યર્તમ્

5 બ્રહ્મવરણમ્ ।
બ્રાહ્મણં દક્ષિણતો દર્ભેષુ નિષાદ્ય ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.21:
પ્રકૃતત્વાદગ્નેઃ દક્ષિણત- ।
તત્રાપરેણાગ્નિં દક્ષિણાતિર્કમ્ય તૂષ્ણીં તૃમં નિરસ્યોપવેશનમિચ્છન્તિ ।
અગ્રેણાગ્નિં પરિત્યાન્યે ।
ઽહૌત્રબ્રહ્મત્વે સ્વં કુર્વન્ બ્રહ્માસનમુપવિશ્ય ચિ(છ)ત્રમુત્તરાસઙ્ગં કમણ્ડલું વા તત્ર કૃત્વાધાન્યત્ કુર્યા (ખા0સૂ01-1-26.) દિતિ કલ્પાન્તરમ્ ।
કૃતાકૃતમાજ્યહોમેષુ પરિસ્તમ્ ।
તથાજ્યભાગૌ વા બ્રહ્મા વેદા(ત્યા)શ્વલાયનઃ

આપ્ગ્સ્-તાત્_1.21:
અગ્નિમિધ્વેતિ પ્રકૃતત્વાત્ અગ્નેર્દક્ષિણતો દર્ભેષુ કંચિદ્બ્રહ્મણમુપવેશયેત્ ।
ન તુ દર્શપૂર્મમાસવદ્બ્રહ્માણં, સમાનવિધાનવચનાનામ્
ચોદનાલિઙ્ગાનિ વિનાત્ર તદીયસ્ય બ્રહ્મમઃ પ્રાપ્ત્યભાવાત્, ઽબ્રાહ્મણં દક્ષિણતો દર્ભેષુ નિષાદ્યઽઇતિ કૃત્સ્નવિધાનાચ્ચ ।
તેનાત્ર બ્રહ્મધર્ભાવરણતૃણનિરસનાદયો ન કર્તવ્યાઃ ।
પિતૃભૂતર્ત્વિક્પક્ષે ઽપિ યઃ પિતુર્બ્રહ્મા સ એવાત્ર નિષાદ્યત ઇતિ નિયમો નાસ્તિ ॥
અન્યે તુ-શ્રૌતે બ્રહ્મા દક્ષિણેનાગ્નિં દર્બેષુ નિવિષ્ટો દૃષ્ટ- ।
તથેવ બહ્વૃચાનાં છન્દોગાનાં ચ ગૃહ્યે બ્રહ્મેત્યેવ ચોદિતઃ ।
અતો ઽત્રાપિ ઽબ્રાહ્મણં દક્ષિણતઽ; ઇતિ લક્ષણયા બ્રહ્મૈવ ચોદ્યતે ।
તેન સમ્ભવન્તો બ્રહ્મધર્મા ઇહાપીતિ ।
તન્ન, સ્વગૃહ્યસ્થસ્ય બ્રાહ્મણશબ્દસ્ય શ્રુત્યર્તત્યાગેન પરગૃહ્યાલ્લક્ષણાશ્રયણસ્યાયુક્તત્વાત્ ।
ન ચ દક્ષિણતો નિષદિતસ્ય બ્રાહ્મમમાત્રસ્ય બ્રહ્મત્વં સૂત્રકારસ્યેષ્ટમ્ ।
યદિ હિ તથા સ્યાત્, ઽયં બ્રાહ્મણં વિદ્યાં વિદ્વાંસં યશો નર્ચ્છેત્" (આપ.શ્રૌ.14-13-7). ઇત્યત્રાલ્પૈરેવાશ્રરૈઃ ઽબ્રહ્મણે વરં દદાતિઽઇતિ બ્રૂયાત્, ન પુનસ્ત્રિગુણૈઃ ઽયો દક્ષિણત આસ્તે તસ્મૈ વરં દદાતિ"(આપ.શ્રૌ.14-13-9.) ઇતિ ।
સમ્ભવતાં ધર્માણાં પ્રાપ્તૌ મન્ત્રાણામપિ પ્રાપ્તિર્દુર્વારા ।
ઽબ્રાહ્મણં દક્ષિણતો નિષાદ્યઽ; ઇત્યત્રાનુક્તાનાં મન્ત્રાદીનાં પરિસંખ્યેયં ચેતિ વદતાં ચોક્તિરીત્યા સ્વાર્તપરત્વે સમ્ભવતિ દોષત્રયયુક્તપરિસંખ્યાશ્રયણં નિર્હેતુકમ્

6 આજ્યસંસ્કારઃ ।
આજ્યં વિલાપ્યાપરેણાગ્નિં પવિત્રાન્તર્હિતાયામાજ્યસ્થાલ્યામાજ્યં નિરૂપ્યોદીચો ઽઙ્ગારાન્નિરૂહ્ય તેષ્વધિશ્રિત્ય જ્વલતાવદ્યુત્ય દ્વે દર્ભાગ્રે પ્રત્યસ્ય ત્રિઃ પર્યગ્નિ કૃત્વોદગુદ્વાસ્યાઙ્ગારાન્ પ્રત્યૂહ્યોદગગ્રાભ્યાં પવિત્રાભ્યાં પુનરાહારં ત્રિરુત્પૂય પરિત્રે અનુપ્રહૃત્ય ॥ આ
ચોમ્મેન્તરિએસ્:
આપ્ગ્સ્-અના_1.22:
અથાજ્યસંસ્કાર- તત્ર વિલાપનમાજ્યસ્ય યસ્મિન્કસ્મિંશ્ચિદગ્નૌ ભવતિ ઉત્તરત્રાજ્યગ્રહણાત્ ।
નિર્વાપઃ આનયનમ્ ।
પુનરાજ્યગ્રહણમનાઘારે ઽપિ કર્મણિ સંસ્કારઃ આજ્યસ્ય યથા સ્યાત્ ।
આજ્યં સર્વત્ર નિરુપ્ય જુહોતીતિ ।
નિરૂહણં પૃથક્કરણમ્ ।
ઉદગ્વચનં પુત્ર્યેષ્વપિ યથા સ્યાત્ ।
એતોનોદ્વાસનં વ્યાખ્યાતમ્ ।
અવદ્યોતનં જ્વલતા તૃણેનાવદીપનમ્ ।
તત્ર દ્વે દર્ભાગ્રે પવિત્રવત્સંસ્કૃત્યાજ્યે પ્રત્યસ્યતિ પ્રક્ષિપતિ ।
દ્વે ગ્રહણમેકં વે ત્યસ્યાગ્નિહોત્રદૃષ્ટસ્ય વિકલ્પસ્ય પ્રતિષેધાર્થમ્ ।
તેનાગ્નિહોત્રિકે ઽપિ તન્ત્રે દ્વે એવ દર્ભાગ્રે ભવતઃ ।
તતસ્તદાજ્યં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં પર્યગ્નિ કરોતિ આજ્યસ્ય સર્વતો ઽગ્નિં ત્રિરાવર્તયતિ તૃણેનોલ્મુકેન વા ।
તત્ર પિત્ર્યેષ્વપિ પ્રદક્ષિણં પર્યગ્નિકરણમિચ્છન્તિ ।
ઉદ્વાસનં નિર્હરણમ્ ।
પ્રત્યૂહન માગ્નિમા સંસજૈનમ્ ।
પુનરાહારં પુનરાહૃત્યાહૃત્ય ।
ત્રીણ્યેતાનિ ઉત્પવનાનિ પ્રત્યગપવર્ગાણિ ।
અનુપ્રહરણમગ્નૈઃ પ્રકરણાત્
"વિસ્રસ્યાદ્ભિસ્સંસ્પૃશ્યે"તિ કલ્પાન્તરાત્ ॥
ઇતિ શ્રીહરદત્તવિરચિતાયાં ગૃહ્યસૂત્રવૃત્તાવનાકુલાયાં પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
આપ્ગ્સ્-તાત્_1.22:
યદ્યપિ ઽસર્પિરાજ્યં પ્રતીયાત્ઽ(આપ.પ.2-25) ઇતિ પરિભાષાસિદ્ધં વિલાપનં, તથાપિ વિલીનમપ્યાજ્યં હોમાર્થે ઽગ્નૌ કર્માર્થ પુનર્વિલાપયેત્ ।
તતો ઽગ્નેઃ પશ્ચાત્ સ્થાપિતાયાં પવિત્રાન્તર્હિતાયામાજ્યસ્થાલ્યાં તદાજ્યમાનયેત્ ।
ઽઆજ્યં વિલાપ્યઽઇતિ પ્રકૃતે ઽપિ પુનરાજ્યગ્રહણમાજ્યસ્યૈવ નિર્વાપાદયઃ ન પુનઃ ઽદધ્ન એવાઞ્જલિના જુહોતિ"(આપ.ગૃ.22-10) ઇત્યત્ર(2) પશુપ્રભવસ્ય હોમદ્રવ્યત્વે ઽપિ યદીયતદીયન્યાયાદ્દધ્નો ભવેયુરિત્યેવમર્થમ્ ॥
કેચિત્-- અતન્ત્રકે ઽપિ કર્મણ્યાજ્યં નિર્વાપાદિભિસ્સંસ્કાર્યમિત્યેવમર્થમિતિ ॥
અદ્રિમિત્યગ્નેરેવ પશ્ચાત્ ન બ્રાહ્મણસ્યેતિ ।
કેચિત્-અન્યસ્મિન્નગ્નૌ વિલપનં, હોમાર્થાગ્નેરેવ પશ્ચાન્નિર્વાપ ઇત્યેવમર્થમિતિ ॥
અથાઙ્રારાનુદીચો નિરૂહ્ય નિર્ર્વત્ય, તેષ્વઙ્ગારેષુ આજ્યધિશ્રિત્ય, જ્વલતા તૃણેનાવદ્યુત્ય અધોગામિન્યા દીપ્ત્યા દ્યોતયિત્વા, દ્વે દર્ભાગ્રે અનિયતાયામે તૃણાદ્યન્તર્ધાય છિત્વાદ્ભિસ્સંસ્પૃશ્ય તે યુગપદાજ્યે પ્રક્ષિપેત્ ઽદ્વેઽઇત્યધિકશબ્દાત્, આચારાચ્ચ ।
અથોલ્મુકમાદાયાજ્યે પ્રદક્ષિણં ત્રિઃ પર્યગ્નિ કૃત્વા સમન્તતો ઽગ્નિમાવર્ત્ય તદુદગવતારયેત્ ।
અત્ર નિરૂહણોદ્વાસનયોરુદગપવર્ગસ્ય ઽતથાપવર્ગઃઽ(આપ.ગૃ.1-6) ઇતિ સિદ્ધસ્ય પુનર્વિધાનમેતયોર્નિત્યમુદગેવાપવર્ગઃ ન તુ દૈવે વિકલ્પેનાપિ પ્રાગપવર્ગઃ, નાપિ પિત્ર્યે દક્ષિણતો ઽપવર્ગ ઇતિ નિયમાર્થમ્ ।
તથૈવ પિત્ર્યેષ્વેતયોર્મધ્યસ્થં પર્યગ્નિકરણમપિ સન્દંશન્યાયાદ્દૈવવત્પ્રદક્ષિણમેવ ।
ઇત્થમેવ શિષ્ટાચારઃ ।
તતો ઽઙ્ગારાન્ પૂર્વ નિરૂઢાન્ પ્રત્યૂહ્ય પુનરાયતનસ્થાગ્નિના સંયોજ્ય ।
અત્રાજ્યસંસ્કારકાણાં અઙ્ગારાણાં પ્રયૂહનવિધાનાત્ ઽઅપૃવૃત્તે કર્મણિઽ(આપ.પરિ.4-21) ઇતિ ન લૌકિકત્વમ્ ।
અવદેયોતનપર્યગ્નિકરણાગ્નયોસ્તુ યદા આયતનસ્થાદુપાદાનં તદા તયોરગ્નયેરપવૃત્તકર્મત્વેન લૌકિકત્વાત્ ત્ત્યાગઃ ।
યદા તુ નિરૂઢાત્ તદા તદા તસ્મિન્નેવ ક્ષેપઃ ।
અથ પૂર્વવદુદગગ્રાભ્યાં પવિત્રાભ્યાં પુનરાહારં ત્રિરુત્પૂય પુનરાહૃત્યાહૃત્ય ત્રિરુત્પૂય ।
અત્ર પુરસ્તાદારભ્ય પશ્ચાન્નીત્વા પુરસ્તાત્ પરિસમાપ્તિઃ ।
કેચિત્- આઙો બલાદ્વિપરીતમાહુઃ ॥
તતસ્તે પવિત્રે અનુપ્રહૃત્ય ઈચારાનુકૂલં પ્રહૃત્ય, યદિ ગ્રન્થિસ્સ્યાત્ તદા વિસ્રસ્યાદ્ભિસસંસ્પૃશ્ય પ્રાગગ્રે અગ્નૌ પ્રહરેદિત્યર્થઃ