Anuvyakhyana · Chapter 1.1
|| sūtraprasthānam ||
|| anuvyākhyānam ||
nārāyaṇaṃ nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamāpyatamamapyakhilaiḥ suvākyaiḥ /
asyodbhavādidamaśeṣaviśeṣato 'pi vandyaṃ sadā priyatamaṃ mama sannamāmi
tameva śāstraprabhavaṃ praṇamya jagadgurūṇāṃ gurumañjasaiva /
viśeṣato me paramākhyavidyāvyākhyāṃ karomyanvapi cāhameva
prādurbhūto harirvyāso viriñcabhavapūrvakaiḥ /
arthitaḥ paravidyākhyaṃ cakre śāstramanuttamam
gururgurūṇāṃ prabhavaḥ śāstrāṇāṃ bādarāyaṇaḥ /
yatastaduditaṃ mānamajādibhyastadarthataḥ
vaktṛśrotṛprasaktīnāṃ yadāptiranukūlatā /
āptavākyatayā tena śrutimūlatayā tathā
yuktimūlatayā caiva prāmāṇyaṃ trividhaṃ mahat /
dṛśyate brahmasūtrāṇāmekadhānyatra sarvaśaḥ
ato naitādṛśaṃ kiñcit pramāṇatamamiṣyate /
svayaṃ kṛtāpi tadvayākhyā kriyate spaṣṭatārthataḥ
tatra tārāthamūlatvaṃ sarvaśaśastrasya ceṣyate /
sarvatrānugatatvena pṛthagoṅkriyate 'khilaiḥ
otatvavācī hyoṅkāro vaktayasau tadguṇotatām /
sa eva brahmaśabdārtho nārāyaṇapadoditaḥ
sa eva bhargaśabdārtho vyāhṛtīnāṃ ca bhūmataḥ /
bhāvanāccaiva sutvācca so 'yaṃ puruṣa ityapi
sa eva sarvavedārtho jijñāsyo 'yaṃ vidhīyate /
jñānī priyatamo 'to me taṃ vidvāneva cāmṛtaḥ
vṛṇute yaṃ tena labhya ityādyuktibalena hi /
jijñāsotthajñānajāt tatprasādādeva mucyate
dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca /
yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā
narte tvat kriyate kiñcidityāderna hariṃ vinā /
jñānasvabhāvato 'pi syānmuktiḥ kasyāpi hi kvacit
ajñānāṃ jñānado viṣṇurjñānināṃ mokṣadaśca saḥ /
ānandadaśca muktānāṃ sa evaiko janārdanaḥ
ityukterbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate /
mithyātvamapi bandhasya na pratyakṣavirodhataḥ
mithyātvaṃ yadi duḥkhādestadvākyāgrato bhavet /
mithyāyāḥ sādhakatvaṃ ca na siddhaṃ prativādinaḥ
tacca mithyāpramāṇena satā vā sādhyate tvayā /
satā ced dvaitasiddhiḥ syānna siddhaṃ cānyasādhanam
sādhakatvaṃ satastena sākṣiṇā siddhimicchatā /
svīkṛtaṃ hyaviśeṣasya sādhyā sādhakatā punaḥ
taccāviśeṣamānena sādhyamityanavasthitiḥ /
anaṅgīkurvatāṃ viśvasatyatāṃ tanna vāditā
tasmād vyavahṛtiḥ sarvā satyetyeva vyavasthitā /
vyāvahārikametasmāt satyamityeva cāgatam
vyavahārasataścāpi sādhakatvaṃ tu pūrvavat /
sattraividhyaṃ ca mānena siddhayet keneti pṛcchyate
tasyāpyuktaprakāreṇa naiva siddhiḥ kathañcana /
vailakṣaṇyaṃ sadasatorapyetena niṣidhyate
vailakṣaṇyaṃ sataścāpi svayaṃ sadbhedavādinaḥ /
asataścāpi viśvasya tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet
yadyucyate 'pi sarvasmāditi sadbhedasaṃsthitiḥ /
sanmātratvaṃ brahmaṇo 'pi tasmāt tadapi no bhavet
jñānabādhyatvamapi tu na siddhaṃ prativādinaḥ /
vijñātasyānyathā samyag vijñānaṃ hyeva tanmatam
asadvilakṣaṇajñaptyai jñātavyamasadeva hi /
tasmādasatpratītiśca kathaṃ tena nivāryate
anyathātvamasat tasmād bhrāntāveva pratīyate /
sattvasyāsata evaṃ hi svīkāryaiva pratītatā
tasyānirvacanīyatve syādeva hyanavasthitiḥ /
nirviśeṣe svayaṃ bhāte kimajñānāvṛtaṃ bhavetaḥ
mithyāviśeṣo 'pyajñānasiddhimeva hyapekṣate /
nacāavaraṇamajñānamasatye tena ceṣyate
aprakāśasvarūpatvājjaḍe 'jñānaṃ na manyate /
ajñānābhāvataḥ śāstraṃ sarvaṃ vyarthībhaviṣyati
ajñānasya ca mithyātvamajñānāditi kalpane /
anavasthitistathāca syādanyonyāśrayatāthavā
svabhāvājñānavādasya nirdoṣatvānna tad bhavet /
avidyādurghaṭatvaṃ cet syādātmāpi hi tādṛśaḥ
ato 'dhikāriviṣayaphalayogādivarjitam /
anantadoṣaduṣṭaṃ ca heyaṃ māyāmataṃ śubhaiḥ
satyatvāt tena duḥkhādeḥ pratyakṣeṇa virodhataḥ /
na brahmatāṃ vaded vedo jīvasya hi kathañcana
yajamānaprastaratvaṃ yathā nārthaḥ śruterbhavet /
brahmatvamapi jīvasya pratyakṣasyāviśeṣataḥ
sārvajñyādiguṇaṃ jīvād bhinnaṃ jñāpayati śrutiḥ /
īśaṃ tāmupajīvyaiva vartate hyaikyavādinī
upajīvyavirodhena nāsyāstanmānatā bhavet /
svātantrye ca viśiṣṭatve sthānamattyaikyayorapi
sādṛśye caikyavāk samyak sāvakāśā yatheṣyataḥ /
avakāśojkhitā bhedaśrutirnātibalā katham
ajñānāsambhavādeva mithyābhedo nirākṛtaḥ /
ato yathārthabandhasya vinā viṣṇuprasādataḥ
anivṛttestadarthaṃ hi jijñāsātra vidhīyate /
yathā dṛṣṭayā prasannaḥ san rājā bandhāpanodakṛt
evaṃ dṛṣṭaḥ sa bhagavān kuryād bandhavibhedanam /
kāryatā ca na kācit syādiṣṭasādhanatāṃ vinā
kāryaṃ na hi kriyāvyāpyaṃ niṣiddhasya samatvataḥ /
na bhaviṣyatkriyā kāryaṃ srakṣyatīśa iti hyapi
kāryaṃ syānnaiva cākartumaśakyaṃ kāryamiṣyate /
sāmyādeva niṣiddhasya tadiṣṭaṃ sādhanaṃ tathā
kāryaṃ sādhanamiṣṭasya bhagavāniṣṭadevatā /
mukhyeṣyaṃ vā sumanasāṃ preyastaditi ca śrutiḥ
prāṇabuddhimanaḥkhātmadehāpatyadhanādayaḥ /
yatsamparkāt priyā āsaṃstataḥ ko nvaparaḥ priyaḥ
ityādivākyairākāṅkṣāsannidhiryogyatā yataḥ /
asminneva samastasyetīṣye vyutpattiriṣyate
attyapūpāṃstava bhrātetyādāvāvāpato 'pi ca /
udvāpād vartamānatvādākāṅkṣādibalādapi
bālo vyutpattimapyeti nānayetyādivākyataḥ /
ānīyamānadṛṣṭayaiva vyutpatteḥ sambhave sati
eṣyadānayanāyāyaṃ kuta eva pratīkṣate /
vyutpanno vartamāne tu kriyāśabde bhaviṣyati
punardṛṣṭyaiva śabdaśrut paścāt vyutpattimeṣyati /
vartamānamatītaṃ ca bhaviṣyaditi ca kramāt
ākāṅkṣādiyutaṃ yasmād vidhervyutpādanaṃ kutaḥ /
dṛṣṭyā jñātapadārthasya padākāṅkṣā bhaviṣyati
vyutpattiḥ prathamā tasmād vatarmāne gate tataḥ /
iṣṭamākāṅkṣate sarvo na pravṛttimapekṣate
aparokṣaṃ parokṣaṃ vā jñānamiṣṭasya sādhanam /
kvāpi ceṣyā tadarthā syādattirhi rasavittaye
vākyārthajñānamātreṇa kvacidiṣṭaṃ bhavedapi /
na ca srukasruvavahnayādāvatātparyaṃ śruterbhavet
yatkiñcitkaraṇarasyāpi yajñataivānyathā bhavet /
tasmādupāsanārthaṃ ca svārthe tātparyavad bhavet
iti śabdonnaye 'gnāvityunnīte smṛtirbhavet /
itiśabdavyapetāni hyapi santi vacāṃsyalam
ātmānamevetyādīni yoge 'gnāvapi tat samam /
ekavākyatvayoge tu vedasyāpi hyaśeṣataḥ
vākyabhedo na yuktaḥ syād yogaśca syānmahāphale /
iti brūyāditi vaco gatamagnau samīpagam
kalpanāgauravaṃ cet syāt pṛthak tātparyasambhave /
kalpanāgauravādeva padārthā na syureva hi
pramāṇāvagatatvaṃ cet tātparyāṇaśaṃ tathaiva hi /
tasmāt padārthe vākyārthe tātparyamubhayatra ca
pṛthageva ca vākyatvaṃ pṛthaganvayato bhavet /
avāntaratvād vākyānāṃ vākyabhedo na dūṣaṇam
aṅgīkṛtatvādapi taiḥ padārthānāṃ pṛthak pṛthak /
kriyāpadenānvayasya vākyabhedāddhi dūṣaṇam
pratyakṣādivirodhe 'to gauṇārthasyāpi sambhavāt /
atātparyaṃ padārthe 'pi na kalpyamavirodhataḥ
ato jñānaphalānyeva karmāṇi jñānameva hi /
mukhyaprasādadaṃ viṣṇorjijñāsāyāśca tad bhavet
kartavyā tena jijñāsā śrutiprāmāṇyayogataḥ /
pratyakṣavacca prāmāṇyaṃ svata evāgamasya hi
anavasthānyathā hi syādaprāmāṇyaṃ tathānyataḥ /
mithyājñaptipralambhādestena vedavirodhi yat
na mānamapi vedānāmaṅgīkāryā hi nityatā /
na hi dharmādisiddhiḥ syānnityavākyaṃ vinā kvacit
avipralambhastajjñānaṃ tatkṛtatvādayo 'pi ca /
kalpyā gauravadoṣeṇa puṃvākyaṃ jñāpakaṃ na tat
pratyakṣaḥ kasyacid dharmo vastutvāditi codite /
na buddho dharmadarśī syāt puṃstvādityanumāhatiḥ
adharmavādino vākyamaprayojanameva hi /
dharmābhāvo 'pi no tena pratyakṣāvagato bhavet
ataḥ saṃśayasampattau vākyaṃ pratyakṣavat pramā /
śaktiścaivānvite svārthe śabdānāmanubhūyate
ato 'nvitābhidhāyitvaṃ gauravaṃ kalpane 'nyathā /
nacāśakyābhidhāyitvaṃ pravṛttiśca dvidhānyathā
etat sarvaṃ tarkaśāstre brahmatarke hi vistarāt /
uktaṃ vidyāpṛthaktavāttu saṅkṣepeṇātra sūcitam
pramāṇanyāyasacchikṣā kriyate tarkaśāstrataḥ /
mānanyāyaistu tatsiddhaimīmāṃsā meyaśodhanam
brahmatarkaṃ ca bhagavān sa eva kṛtavān prabhuḥ /
pañcāśatkoṭivistārānnārāyaṇatanau kṛtāt
uddhṛtya pañcasāhasraṃ kṛtavān bādarāyaṇaḥ /
atastadarthaṃ saṅkṣepādata ityabhyasūcayat
yato 'nubhavataḥ sarvaṃ siddhametadato 'pi ca /
devaiśca durgamārtheṣu vyāpṛto nātivistṛtim
cakāraitā hyavajñeyā yuktayaḥ pratipakṣagāḥ /
pratyakṣekṣākṣamaḥ pakṣaṃ kamevātrābhivīkṣate
tasmādakṣamapakṣatvānmokṣaśāstre 'bhyupekṣitaḥ /
svayaṃ bhagavatā viṣṇurbrahmetyetat puroditam
sa viṣṇurāha hīyante devaśāstrasya tena hi /
ādyantaṃ devaśāstrasya svayaṃ bhagavatā kṛtam
madhyaṃ tadājñayā pailaśeṣābhyāṃ kṛtamañjasā /
atastatraiva viṣṇutvasiddherbrahmetyasūcayat
doṣāracchidraśabdānāṃ paryāyatvaṃ yatastataḥ /
guṇā nārā iti jñeyastadvān nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
brahmaśabdo 'pi hi guṇapūrtimeva vadatyayam /
ato nārāyaṇasyaiva jijñāsātra vidhīyate
siddhatvād brahmaśabdasya viṣṇau spaṣṭatayā śrutau /
ambhasyapāra ityukto nārāyaṇapaderitaḥ
āpo nārā iti hyāha sa evāpsvantarīritaḥ /
kāmato vidhirudrādipadadātṛyā svayaṃ śriyā
yonitvenātmano viṣṇostiṣṭhantītyuditasya ca /
yasmin devā adhītyuktavā samudraṃ sthānameva ca
nāma cākṣaramityeva ṛca ityuditaṃ tu yat /
yataḥ prasūtetyuktavā ca tadeva brahma cābravīt
antaḥsamudragaṃ viśvaprasūteḥ kāraṇaṭha tu yat /
sūktopaniṣadādyuktaṃ janmādyasyeti lakṣyate
sṛṣṭiḥ sthitiśca saṃhāro niyatirjñānamāvṛtiḥ /
bandhamokṣāvapi hyāsu śrutiṣūktā hareḥ sadā
yaṃ nāmāni viśantyaddhā yo devānāmiti hyapi /
śruternāmāni sarvāṇi viṣṇoreva yatastataḥ
ato na mukhyato nāma tadanyasya hi kasyacit /
guṇāḥ śrutā iti hyasmānna doṣo 'rthaḥ śruterbhavet
prītyā mokṣaparatvācca tātparyaṃ naiva dūṣaṇe /
sarveṣāmapi vākyānāṃ mahātātparyamatra hi
tadvirodhe na mānatvaṃ phalaṃ muktirhi vākyataḥ /
na purāṇādimānatvaṃ viruddhārthe śruterbhavet
darśanāntaramūlatvānmohārthaṃ cājñayā hareḥ /
na sarvanāmatānyeṣāṃ śrutāvuktā hi kutracit
adoṣavacanāccaiva niyamena hareḥ śrutau /
ajñānaṃ pāratantryaṃ ca praḷaye 'bhāva eva ca
aśaktiścoditānyeṣāṃ sarveṣāmapi ca śrutau /
janmādyasyeti tenaitad viṣṇoreva svalakṣaṇam
asyodbhavādihetutvaṃ sākṣādeva svalakṣaṇam /
kṛṣṇaddhayānacchalenaiva svayaṃ bhāgavate 'bravīt
ato jīvaikyamapi sa nirācakre jagadguruḥ /
na hi janmādihetutvaṃ jīvasya jagato bhavet
hitākriyādidoṣaṃ ca vakṣyatyeva svayaṃ prabhuḥ /
nirguṇatvaṃ ca tenaiva niṣiddhaṃ prabhuṇā svayam
bhedenaiva tu mukhyārthasambhave lakṣaṇā kutaḥ /
kathaṃ nityaguṇasyāsya syādaikyaṃ guṇahānataḥ
sadaiva guṇavattve 'sya bhinnaṃ syānnirguṇaṃ sadā /
na ca mithyāguṇatvaṃ syādanirvācyasya dūṣaṇāt
nirguṇatvaṃ tadā ca syādāsuratvaṃ nacānyathā /
lakṣyalakṣaṇayorbhedo 'bhedo vā yadi vobhayam
iti pṛṣṭe tadaikyasya gatireva na vidyate /
aikyābhede na śāstreṇa jñeyaṃ tat svaprakāśataḥ
bhede mithyātvato bhedasatyatvaṃ syād balādapi /
bhedābhedau yadi tadā syādeva hyanavasthitiḥ
svanirvāhakatā cet syād bāhyaṃ bāhakamityapi /
paryāyo bhedavān vā syādanavasthobhayatra ca
satyajñānādike 'pyeva na vyāvṛttyā prayojanam /
vyāvṛttasyāviśeṣatve tadakhaṇḍaṃ ca khaṇḍitam /
nirviśeṣatvametena mūko 'hamitivad bhavet
abhinne 'pi viśeṣo 'yaṃ balādāpatati hyataḥ /
viśeṣatadvatoścaiva svanirvāhakatā bhavet
bhedahīne tvaparyāyaśabdāntaraniyāmakaḥ /
viśeṣo nāma kathitaḥ so 'sti vastuṣvaśeṣataḥ
viśeṣāste 'pyanantāśca parasparaviśeṣiṇaḥ /
svanirvāhakatāyuktāḥ santi vastuṣvaśeṣataḥ
ato 'nantaguṇaṃ brahma nirbhedamapi bhaṇyate /
evaṃ dharmāniti śrutyā tadabhedo 'pyudīryate
śaivādyāgamasamprāptadṛṣṭagena phalena tu /
tadvākyopamayānyacca pramāṇatve 'numīyate
īśavākyatvata iti cet tadgavyabhicāriṇā /
aprāmāṇyānumā ca syānna pṛthak cānumeśvare
puṃstvahetubalādeva pūrvoktenaiva vartmanā /
śāstrayonitvametena kāraṇasya balād bhavet
nāvedavinna tarkeṇa matirityādivākyataḥ /
tarko jñāpayituṃ śakto neśitāraṃ kathañcana
vanakṛttvādirūpeṇa pakṣabhūtasya ceśituḥ /
kiñcijjñānaṃ hi puṃstvena śakyaṃ sādhayituṃ sukham
vṛkṣakṛnnākhilaṃ vṛkṣaṃ vetti puṃstvāddhi caitravat /
ityādyanumayā spardhi nānumānaṃ pareśituḥ /
śaktaṃ vijñāpane cātiprasaṅgo 'numayedṛśā
vastutvāt turagaḥ śṛṅgī puṣpavat khaṃ sutairyutā /
citriṇī ca rasaḥ ṣaṣṭho rasatvāt sottaro bhavet /
upakramādiliṅgebhyo nānyāsyādanumā tataḥ
ta evānvayanāmānastaiḥ samyak pravicārite /
mukhyārtho bhagavān viṣṇuḥ sarvaśāstrasya nāparaḥ
īkṣaṇīyatvato viṣṇurvācya eva nacānyathā /
lakṣyatvaṃ kvāpi dṛṣṭaṃ hi kiṃ tadityanavasthitiḥ
mādhuryādiviśeṣāśca tacchabdairuditāḥ sadā /
vākyārtho 'pi hi vākyārthaśabdenaivodito bhavet
nāvācyaṃ tena kiñcit syād yata ityādikairvadan /
avācyatvaṃ kathaṃ brūyānmūko 'hamitivat sudhīḥ
yena lakṣyamiti proktaṃ lakṣyaśabdena so 'vadat /
ekasyāpi hi śabdasya gauṇārthasvīkṛtau satām
mahatī jāyate lajjā yatra tatrākhilā ravāḥ /
amukhyārthā iti vadan yastanmārgānuvartinām /
kathaṃ na jāyate lajjā vaktuṃ śābdatvamātmanaḥ
ātmabrahmādayaḥ śabdāḥ sākṣāt pūrṇābhidhāyinaḥ /
janmādikāraṇaṃ brahma lakṣitaṃ ca yadā tadā
vandhyāputropamaṃ māyāśabalaṃ vācyamityapi /
kalpayitvā vinā mānaṃ lakṣyaṃ śuddhaṃ vadan padaiḥ
ātmaśabdoditasyaiva jñānaṃ muktāvasādhanam /
āha śrutaparityāgaḥ syāccāsyāśrutakalpanam
syāt sarvatra ca yatraikamapi loko jugupsate /
niyamenobhayaṃ syāddhi yasya svaparayormate
alaṅkṛtaḥ sadaivāyaṃ durghaṭaireva bhūṣaṇaiḥ /
andhantamo nityuduḥkhaṃ tasya syād vasanadvayam
anandā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ /
tāṃste pretyābhigacchantyavidvāṃso budho janāḥ
asuryā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ /
tāṃste pretyābhigacchanti ye kecātmahano janāḥ
ityādiśrutayo mānaṃ śataśo 'tra samantataḥ /
heyatvāvacanāccaiva nātmā gauṇaḥ śrutau śrutaḥ
tamevaikaṃ jānathānyā vāco muñcatha ceti ha /
ukta ātmā kathaṃ gauṇo heyapakṣe hyasau śrutaḥ
parivāratayā grāhyā api heyāḥ pradhānataḥ /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate
iti svasyaiva pūrṇasya pūrṇe 'pyaya udāhṛtaḥ /
kathaṃ māyāvyavacchinnaḥ pūrṇo mukhyatayā bhavet
padaṃ ca nirguṇa iti kathaṃ gauṇaṃ vadiṣyati /
guṇābhāvopalakṣyaṃ cet padaṃ tadapi vācakam
ato 'navasthitimukhasarvadoṣamahāspadam /
kathametanmataṃ sadbhirādriyeta vicakṣaṇaiḥ
na ca sāṅkhayanirākṛtyai sūtrāṇyetānyacīkḷpat /
bhagavān nahyaśabdatvaṃ pradhāne 'ṅgīkarotyasau
samanvaye pratijñāte śabdagocarataiva hi /
prathamapratipādyā syāt tadabhāve kuto 'nvayaḥ
kathaṃ ca lakṣaṇāvādī brūyād brahmasamanvayam /
yo 'sau śabdasya mukhyārthastatraiva syāt samanvayaḥ
janmādikāraṇe sākṣādāha devaḥ samanvayam /
uktaṃ tadeva jijñāsyaṃ kvāvakāśo 'tra nirguṇe
kathañcāsambhavastasya mukhyārthasya nirākṛtau /
mānena kena vijñeyamavācyājñeyanirguṇam
ameyaṃ cenna śāstrasya tatra vṛttiḥ kathañcana /
tasmācchāstreṇa jijñāsyamasmadīyaṃ guṇārṇavam
vāsudevākhyamadvandvaṃ paraṃ brahmākhilottamam /
vijñeyavācyalakṣyatvapūrvāśeṣaviśeṣataḥ
nirgataṃ manaso vāco yadi tat syādagocaram /
astu tanmā vaded vādī nacāsmacchāstragaṃ tu tat
avācyaṃ vācyamityuktavā kimityunmattavanmṛṣā /
asmacchāstrasya cauryāya yatate svoktidūṣakaḥ
janmādikāraṇaṃ yattat sākṣānnārāyaṇābhidham /
vadantu śrutayo brahma śāstraṃ caitat tadarthataḥ
svaprakāśatvamapi tu yairjñānasya nivāritam /
kathaṃ sarvajñatā tasya svajñānādhigamaṃ vinā
pravṛttamastvavācyaṃ te maiva brūyāḥ kathañcana /
sarvaśabdairavācyaṃ taduktavā tadviṣayaṃ punaḥ
vayaṃ tvāṃ śrutiyuktibhyāṃ baddhvāsmacchāstramañjasā /
vicārayāmaḥ śrutibhiryuktibhiścaiva sādaram
adbhutatvādavācyaṃ tadatarkyājñeyameva ca /
anantaguṇapūrṇatvādityūde paiṅgināṃ śrutiḥ /
avācyamiti loke 'pi vaktayāścāryatamaṃ bhuvi
evaṃ śāstrāvagamyatve vibhāgena samanvayam /
ānandamaya ityādinādhyāyena vadatyajaḥ
tatrānyatra prasiddhānāṃ viṣṇāveva samanvayam /
śabdānāṃ prathame pāde guṇisāmānyavācinām
guṇavācināṃ ca prathamamāha devaḥ samanvayam /
samudraśāyinaṃ sarvaprasūtiprasavaṃ śrutiḥ
tadeva brahma paramamiti sāvadhṛtirjagau /
yato 'to brahmaśabdasya tatraiva niyatatvataḥ
yo 'nnaṃ brahmetyādirūpādabhyāsāt taittirīyake /
anyāsu caitadrūpāsu śākhāsvapi sahasraśaḥ
ānandamaya ityādyaiḥ śabdairvācyo hariḥ svayam /
upalakṣaṇatvaṃ śabdānāmānandamayapūrviṇām
sūtrasyālpākṣaratvena sarvaśākhāvinirṇaye /
punaśca prāpakāddhetostatrādhikaraṇāntaram
sarve vedā āmananti yat padaṃ tviti hi śrutiḥ /
ānandamayarūpe tu brahmaṇaḥ pucchatoktitaḥ
samastābrahmatāprāpterānandamayanāma hi /
brahmaśabdasya cābhyāsāt pañcarūpādiṣu sphuṭam
brahmatāvayave 'pi syāt tathāvayavini svataḥ /
yathaiva kṛṣṇakeśasya kṛṣṇasya brahmatākhilā
darśitā caiva pārthāya niḥsīmāḥ śaktayo 'sya hi /
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam
viṣṇvākhyamuktamanyatra hyūrdhvaretaṃ ca tat prati /
virūpākṣākhyamavaraṃ brahmoktaṃ tadvrate sthitam
samānādhikṛtatvaṃ ceduttaraṃ nīlalohitam /
kṛṣṇapiṅgalarūpeṇa punaruktaṃ bhaviṣyati
brahmādhipatirityatra tāpanīyaśrutau puraḥ /
svaritabrahmaśabdāntaṃ bahuvrīhitvameṣyati
svāhendraśatruvardhasva yad bahuvrīhitāmagāt /
mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye
pūrvāntasvarite puṃsorbahuvrīhitvameṣyati /
mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmetyādyuddeśyadvitīyakā /
vibhaktirūrdhvaretādiḥ prathamā rudragocarā
tasmād viṣṇuṃ paraṃ brahma prati rudro vrate sthitaḥ /
ūrdhvaretā iti hyeva śrutyartho 'vasito bhavet
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma prati viṣṇuṃ sadāśivaḥ /
ūrdhvaretā dhyāyati ha śaṅkaro nīlalohitaḥ
ityarthametamevāha nīlagrīvaśrutiḥ parā /
ārtharvaṇī paraṃ brahma tasmādeko hariḥ śrutau
tadevartamiti prāha kathamevānyathā śrutiḥ /
avadhārayantī tasyaiva hyṛtatvādikamañjasā
eko nārāyaṇa āsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ /
vāsudevo 'gra evāsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ
nendrasūryau na ca guho na somo na vināyakaḥ /
ityādivākyato viṣṇorutpattiravatāragā
mukhyaṃ brahma haristasmāt prastāvaḥ paramityapi /
mukhyabrahmagrahe yukte nāmukhyaṃ yujyate kvacit
asambhave hi mukhyasya gauṇārthāṅgīkṛtirbhavet /
prācuryārthāśca mayaṭaḥ sarve 'tra pratipāditāḥ
bhogyatvamatra cādyatvamupajīvyatayā hareḥ /
mahābhoktā mahābhogya ityartho 'nnamaye bhavet
mahāprāṇo mahābodho mahāvijñānavānapi /
viśeṣasāmānyatayā vijñānaṃ mana ityapi
ekasya jñānarūpasya hareruktirvibhāgataḥ /
abhede 'pi viśeṣeṇaivānya ityudito hariḥ
bhedaśabdā viśeṣaṃ tu harāvanyatra bhinnatvāt /
brūyurharerjīvajaḍairapi bhedaṃ hi mukhyataḥ
brahmatarkavaco 'pyevamata ekaḥ sa pañcadhā /
ukto 'nnamaya ityādi bhṛgoścaitad vadiṣyati
prāpyatvena mayaṭprokterna tatrāpyanyaducyate /
pracurānnādirevāto hyannamannamayetyapi
ucyate hyaviśeṣeṇa nānyat kiñcidihocyate /
mahānandatva evāsya hetuḥ ko 'nyāditi sphuṭam
uktaḥ śrutyantare yasmāt sukhaṃ labdhvā karotyayam /
karoti nāsukhī bhūmā sukhaṃ nālpe sukhaṃ bhavet
ityuktaṃ yat pravṛttiśca nṛttagānādikā sukhāt /
duḥkhād rodādikā caiva sarvakartṛtvato 'sya ca
sarvaśakter na duḥkhaṃ syādataḥ kevalalīlayā /
pravartako na cedeṣa prāṇyādanyācca kaḥ pumān
brahmavit paramāpnotīti yat prathamasūcitam /
tadeva mantravarṇena satyaṃ jñānamanantavat
lakṣitaṃ tatra satyatvaṃ sṛṣṭayānnaprāṇayorapi /
uktaṃ jñānaṃ tu manasā vijñānenāpyudīritam
anantatvaṃ tathā'nandamayavācāpyudāhṛtam /
sadbhāvaṃ yāpayed yasmāt satyaṃ tat tena kathyate
iti sṛṣṭiriha proktā jagatsadbhāvayāpakam /
brahmeti sthāpanāyaiva sattvaṃ jīvanameva ca
viśīrṇatā ca sattvaṃ syāt sannamityāhureva yat /
ato 'dyatāttṛtānnatvaṃ satyaśabdārtha eva hi
prāṇaṃ devā anuprāṇanti manuṣyāḥ paśavaśca ye /
āyuḥ prāṇo hi bhūtānāmiti yad gatijīvane
ukte saditidhātvartho gatiścāto hi satyatā /
prāṇatvamavabodhārtho manudhātuḥ prakīrtitaḥ
nālpe sukhamiti proktayaivānandamayatoktitaḥ /
anantatvaṃ sunirṇītaṃ pūrṇānando hi nālpake
ato hi mantravarṇoktavistṛtistu samastayā /
kriyate parayā yasmāditaro 'tra na kathyate
puruṣaṃ vetti yo mucyennānyaḥ panthā hi vidyate /
iti śruteranyavedī kathaṃ muktiṃ prayāsyati
puruṣaḥ para ātmājo brahma nārāyaṇaḥ prabhuḥ /
mahānānanda ud viṣṇurbharga oma itīryate
svayaṃ nārāyaṇo devo nānyasyaitāni kasyacit /
tasmādomityudāhṛtya yajñadānādi kurvate
sūktena pauruṣeṇainaṃ yajantyadhyātmakovidāḥ /
iti paiṅgiśrutistena nānyajñānād vimucyate
brahmaśabdodite tasminnātmaśabdaṃ prayujya ca /
tasmādākāśasṛṣṭiṃ ca provācātra catuvirdhām
bhūtaṃ bhūtābhimānī ca taddeho 'ntarniyāmakaḥ /
hariścākāśaśabdokto mukhyato harireva ca
ā samantāt kāśate yadākāśo mukhyato hariḥ /
balajñānasvarūpatvād vāyuragniragaṃ nayan
āpa āpālanāccaiva pṛthivī prathito yataḥ /
uṣyānāmāśrayatvena sa evoṣadhināmakaḥ
oṣadhīṣu sthito viṣṇuḥ kṣudhitairāśrito bhavet /
puri śete yataḥ so 'tha puruṣaśceti gīyate
kriyāpravartakatvena prādurbhāvo harerjaniḥ /
ākāśādiṣu nānyāsti hyabhimāno 'bhimāninaḥ
abhimāniśarīrasya sākṣād bhūtasya codbhavaḥ /
evaṃ dehādiparyantamāgataṃ harimeva tu
parāmṛśati tasyaiva pañcarūpatvavittaye /
tyaktavā bhūtādikaṃ sarvaṃ sa vā eṣa iti śrutiḥ
sa ityātmapadoddiṣṭa eṣa jīvaśarīragaḥ /
sārānnamaya evāyaṃ na lokānnamayaḥ prabhuḥ
iti taṃ rasaśabdena viśinaṣṭi śarīragam /
idamityeva nirdeśo vastraprāvṛtavad vibhoḥ
śira āderbhavejjīvaśira ādau vyavasthiteḥ /
taṃ viditvāsya muktiḥ syānnānyajñānāt kathañcana
āditye puruṣe cāyamiti bhedopadeśataḥ /
nāsyābhedo 'sti jīvena nānumā kāmacāriṇī
vimatāni śarīrāṇi madbhogāyatanāni yat /
śarīrāṇītyādikā tu tattvajñāne hyapekṣyate
pratyakṣādiviruddhatvādakṣāgamabhayojkhitā /
anumā kāmavṛttā hi kutra nāvasaraṃ vrajet
jaḍa ātmaiva vastutvāt prameyatvājjaḍaṃ citiḥ /
ghana ākāśa ityādyā vāryante kena hetunā
na jīvabhedasūtrāṇāṃ śaṅkayātra punaruktatā /
vākyāntaradyotakatvāt pṛthagityatra pūrṇatā /
yogamannamayādyairyat phalatvenāsya śaṃsati /
sthānadvaye 'pyataḥ kośā eta ityatisāhasam
upasaṅkramaṇaṃ caiva dvitīyoddeśitaṃ prati /
atikramaṃ vadantaṃ tamupaśabdo nivārayet
aśrutasyātiśabdasya sthānaṃ dadyāt kathaṃ punaḥ /
śrutāśrutaparityāgakalpane vigatahriyām
mṛtāveva parityāgaḥ kṛto hyannamayasya ca /
ye 'nnaṃ brahmetyādyupāsāṃ sāmānādhikaraṇyataḥ
uktavā pañcasvarūpāṇāṃ punastatprāptivādinī /
sthānadvayagatā vedavāṇī tadapalāpinām
tamaso 'nyatra saṃsthānaṃ kathameva saheta sā /
adhīhi bhagavo brahmetyukto 'nnaprāṇapūrvakam
āha brahma kathaṃ tanna dvāraṃ taditi vādinaḥ /
upasattiṃ kathaṃ vidyurupasannāya hi triśaḥ
vaktavyaṃ brahma guruṇā caturvāramathāpi vā /
sakṛd vetyāgamā brūyuḥ sampradāyavido 'pi ca
tad yatkiñcit kathaṃ brūyādupasannāya dikpatiḥ /
na vaded brahma ca kathaṃ māyāvī na hi vārirāṭ
caṣṭa ityeva taccakṣuḥ śravaṇācchrotramucyate /
vacanādeva vāg brahma sṛṣṭisthityādikāraṇam
tacca vāghūlaśākhāyāmaṣṭarūpamudāhṛtam /
vijñānānandasahitaṃ pṛthak sṛṣṭayādilakṣaṇaiḥ
āvāpodvāpataṣa śākhā yata āhuḥ paraṃ padam /
yato bhūtāni jāyanta ityādyairlakṣaṇaiḥ svayam
lakṣitaṃ guruṇā paścāt tapasaivāparokṣataḥ /
dṛṣṭvaikaikaṃ svarūpaṃ tu samastoktānudarśanam
icchatā'jñāṃ guroḥ prāpya tapasaivārokṣitam /
abrahmetyeva vadatāṃ śrutahānyaśrutagrahau
sākṣāllakṣaṇatāṃ prāptāviti lajjā taduktiṣu /
samīpe sahabhogasya muktitvenoktito 'sakṛt
bhedo jīveśayormithyetyeva mithyā svayaṃ bhavet /
etena mayaṭaścaiva dvaividhyenārthakalpanāt /
tadanyeṣāṃ matamapi satsaṃsatsu na bhāsate
ato nārāyaṇo devo niḥśeṣaguṇavācakaiḥ /
guṇisāmānyavacanairapi mukhyatayoditaḥ
adhyātmagaiśca prāṇādyaistathaiva hyadhibhūtagaiḥ /
annādiśabdairbhagavāneko mukhyatayoditaḥ
janmādyasyeti sūtreṇa guṇasarvasvasiddhaye /
brahmaṇo lakṣaṇaṃ proktaṃ śāstramūlaṃ yatastataḥ
anvayaḥ sarvaśabdānāṃ guṇasarvasvavedakaḥ /
śabdapravṛttihetūnāṃ tasmin mukhyasamanvayāt
anyārtheṣvalpatāhetostannimittatvatastathā /
tadvācakatvaṃ śabdānāṃ bahulātiprayogataḥ
rūḍhamityeva sādhyaṃ syād rūḍhirhi dvividhā matā /
avidvadvidvadāptyaiva mukhyā hi viduṣāṃ tu sā
vidvadrūḍhirvaidikā syāt sā yogādeva labhyate /
tasmānmukhyārthatā viṣṇoriti kṛtvā hṛdi prabhuḥ
samanvayaṃ sādhayati devānāṃ tatra śaktatām /
āśaṅkaya tatra rūḍhiṃ ca tacchabdānāmapi svayam
samudrāntasthitatvādyaistaddharmairviṣṇurūḍhatām /
sādhayitvābhidāṃ taiśca punareva nyavārayat
ceṣṭā hi cetanānāṃ yā sā bhavet tatprasādataḥ /
acetanasvabhāvastu vivarādiḥ kathaṃ tataḥ
iti śaṅkānivṛttyarthamākāśa iti nāma ca /
parato 'pivarīyastvapūrvālliṅgāddharerbhavet
iti śaṅkānivṛttyarthamākāśa iti nāma ca /
parato 'pi varīyastva pūrvālliṅgāddharerbhavet
prāṇādihetutādṛṣṭeratideśo hi tādṛśaḥ /
liṅgaṃ balavadeva syāt prerako 'syāpi yaddhariḥ
nityatvādeva śabdasya tatsvabhāvaḥ kathaṃ hareḥ /
kathaṃ prasiddhabahulaśabdānāmayathārthatā
iti cet taddharereva bāhulyācchrutiliṅgayoḥ /
tādṛśatvācca tacchakterbāhulye śrutiliṅgayoḥ
anyasya mukhyavācyatvamiti tannātragasya hi /
viṣṇoreva tu liṅgāni prāṇasthāni tu sarvaśaḥ
prāṇasaṃvādapūrvāṇi mukhyato jīvagāni ca /
abhyārcacchatavarṣāṇi prāṇavaṃśatvamityapi
tasmādanyatragaiḥ śabdairuktanyāyaiḥ samantataḥ /
eko nārāyaṇo devo bhaṇyate nātra saṃśayaḥ
vāsudevādirūpeṇa caturmūrtiśca sarvaśaḥ /
athavā pañcamūrtiḥ sa prokto 'dhikaraṇaṃ prati
pratisūtraṃ pratipadaṃ pratyakṣaramathāpi vā /
taistairyuktiśrutinyāyaviśeṣairyogyatā yathā
bṛhattantrapramāṇena bahvarthamapi saṅgrahāt /
ucyate narabuddhīnāmapi kiñcidgrahārthataḥ
grantho 'yamapi bahvartho bhāṣyaṃ cātyarthavistaram /
bahujñā eva jānanti viśeṣaṇārthametayoḥ /
tasmānmahāguṇo viṣṇurnāmnāyapunaruktitaḥ
Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0