Language

ENहिગુ
Scripture Library

Anuvyakhyana · Chapter 1.1

1.1.1

|| sūtraprasthānam ||
|| anuvyākhyānam ||
nārāyaṇaṃ nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamāpyatamamapyakhilaiḥ suvākyaiḥ /
asyodbhavādidamaśeṣaviśeṣato 'pi vandyaṃ sadā priyatamaṃ mama sannamāmi

1.1.2

tameva śāstraprabhavaṃ praṇamya jagadgurūṇāṃ gurumañjasaiva /
viśeṣato me paramākhyavidyāvyākhyāṃ karomyanvapi cāhameva

1.1.3

prādurbhūto harirvyāso viriñcabhavapūrvakaiḥ /
arthitaḥ paravidyākhyaṃ cakre śāstramanuttamam

1.1.4

gururgurūṇāṃ prabhavaḥ śāstrāṇāṃ bādarāyaṇaḥ /
yatastaduditaṃ mānamajādibhyastadarthataḥ

1.1.5

vaktṛśrotṛprasaktīnāṃ yadāptiranukūlatā /
āptavākyatayā tena śrutimūlatayā tathā

1.1.6

yuktimūlatayā caiva prāmāṇyaṃ trividhaṃ mahat /
dṛśyate brahmasūtrāṇāmekadhānyatra sarvaśaḥ

1.1.7

ato naitādṛśaṃ kiñcit pramāṇatamamiṣyate /
svayaṃ kṛtāpi tadvayākhyā kriyate spaṣṭatārthataḥ

1.1.8

tatra tārāthamūlatvaṃ sarvaśaśastrasya ceṣyate /
sarvatrānugatatvena pṛthagoṅkriyate 'khilaiḥ

1.1.9

otatvavācī hyoṅkāro vaktayasau tadguṇotatām /
sa eva brahmaśabdārtho nārāyaṇapadoditaḥ

1.1.10

sa eva bhargaśabdārtho vyāhṛtīnāṃ ca bhūmataḥ /
bhāvanāccaiva sutvācca so 'yaṃ puruṣa ityapi

1.1.11

sa eva sarvavedārtho jijñāsyo 'yaṃ vidhīyate /
jñānī priyatamo 'to me taṃ vidvāneva cāmṛtaḥ

1.1.12

vṛṇute yaṃ tena labhya ityādyuktibalena hi /
jijñāsotthajñānajāt tatprasādādeva mucyate

1.1.13

dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca /
yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā

1.1.14

narte tvat kriyate kiñcidityāderna hariṃ vinā /
jñānasvabhāvato 'pi syānmuktiḥ kasyāpi hi kvacit

1.1.15

ajñānāṃ jñānado viṣṇurjñānināṃ mokṣadaśca saḥ /
ānandadaśca muktānāṃ sa evaiko janārdanaḥ

1.1.16

ityukterbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate /
mithyātvamapi bandhasya na pratyakṣavirodhataḥ

1.1.17

mithyātvaṃ yadi duḥkhādestadvākyāgrato bhavet /
mithyāyāḥ sādhakatvaṃ ca na siddhaṃ prativādinaḥ

1.1.18

tacca mithyāpramāṇena satā vā sādhyate tvayā /
satā ced dvaitasiddhiḥ syānna siddhaṃ cānyasādhanam

1.1.19

sādhakatvaṃ satastena sākṣiṇā siddhimicchatā /
svīkṛtaṃ hyaviśeṣasya sādhyā sādhakatā punaḥ

1.1.20

taccāviśeṣamānena sādhyamityanavasthitiḥ /
anaṅgīkurvatāṃ viśvasatyatāṃ tanna vāditā

1.1.21

tasmād vyavahṛtiḥ sarvā satyetyeva vyavasthitā /
vyāvahārikametasmāt satyamityeva cāgatam

1.1.22

vyavahārasataścāpi sādhakatvaṃ tu pūrvavat /
sattraividhyaṃ ca mānena siddhayet keneti pṛcchyate

1.1.23

tasyāpyuktaprakāreṇa naiva siddhiḥ kathañcana /
vailakṣaṇyaṃ sadasatorapyetena niṣidhyate

1.1.24

vailakṣaṇyaṃ sataścāpi svayaṃ sadbhedavādinaḥ /
asataścāpi viśvasya tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet

1.1.25

yadyucyate 'pi sarvasmāditi sadbhedasaṃsthitiḥ /
sanmātratvaṃ brahmaṇo 'pi tasmāt tadapi no bhavet

1.1.26

jñānabādhyatvamapi tu na siddhaṃ prativādinaḥ /
vijñātasyānyathā samyag vijñānaṃ hyeva tanmatam

1.1.27

asadvilakṣaṇajñaptyai jñātavyamasadeva hi /
tasmādasatpratītiśca kathaṃ tena nivāryate

1.1.28

anyathātvamasat tasmād bhrāntāveva pratīyate /
sattvasyāsata evaṃ hi svīkāryaiva pratītatā

1.1.29

tasyānirvacanīyatve syādeva hyanavasthitiḥ /
nirviśeṣe svayaṃ bhāte kimajñānāvṛtaṃ bhavetaḥ

1.1.30

mithyāviśeṣo 'pyajñānasiddhimeva hyapekṣate /
nacāavaraṇamajñānamasatye tena ceṣyate

1.1.31

aprakāśasvarūpatvājjaḍe 'jñānaṃ na manyate /
ajñānābhāvataḥ śāstraṃ sarvaṃ vyarthībhaviṣyati

1.1.32

ajñānasya ca mithyātvamajñānāditi kalpane /
anavasthitistathāca syādanyonyāśrayatāthavā

1.1.33

svabhāvājñānavādasya nirdoṣatvānna tad bhavet /
avidyādurghaṭatvaṃ cet syādātmāpi hi tādṛśaḥ

1.1.34

ato 'dhikāriviṣayaphalayogādivarjitam /
anantadoṣaduṣṭaṃ ca heyaṃ māyāmataṃ śubhaiḥ

1.1.35

satyatvāt tena duḥkhādeḥ pratyakṣeṇa virodhataḥ /
na brahmatāṃ vaded vedo jīvasya hi kathañcana

1.1.36

yajamānaprastaratvaṃ yathā nārthaḥ śruterbhavet /
brahmatvamapi jīvasya pratyakṣasyāviśeṣataḥ

1.1.37

sārvajñyādiguṇaṃ jīvād bhinnaṃ jñāpayati śrutiḥ /
īśaṃ tāmupajīvyaiva vartate hyaikyavādinī

1.1.38

upajīvyavirodhena nāsyāstanmānatā bhavet /
svātantrye ca viśiṣṭatve sthānamattyaikyayorapi

1.1.39

sādṛśye caikyavāk samyak sāvakāśā yatheṣyataḥ /
avakāśojkhitā bhedaśrutirnātibalā katham

1.1.40

ajñānāsambhavādeva mithyābhedo nirākṛtaḥ /
ato yathārthabandhasya vinā viṣṇuprasādataḥ

1.1.41

anivṛttestadarthaṃ hi jijñāsātra vidhīyate /
yathā dṛṣṭayā prasannaḥ san rājā bandhāpanodakṛt

1.1.42

evaṃ dṛṣṭaḥ sa bhagavān kuryād bandhavibhedanam /
kāryatā ca na kācit syādiṣṭasādhanatāṃ vinā

1.1.43

kāryaṃ na hi kriyāvyāpyaṃ niṣiddhasya samatvataḥ /
na bhaviṣyatkriyā kāryaṃ srakṣyatīśa iti hyapi

1.1.44

kāryaṃ syānnaiva cākartumaśakyaṃ kāryamiṣyate /
sāmyādeva niṣiddhasya tadiṣṭaṃ sādhanaṃ tathā

1.1.45

kāryaṃ sādhanamiṣṭasya bhagavāniṣṭadevatā /
mukhyeṣyaṃ vā sumanasāṃ preyastaditi ca śrutiḥ

1.1.46

prāṇabuddhimanaḥkhātmadehāpatyadhanādayaḥ /
yatsamparkāt priyā āsaṃstataḥ ko nvaparaḥ priyaḥ

1.1.47

ityādivākyairākāṅkṣāsannidhiryogyatā yataḥ /
asminneva samastasyetīṣye vyutpattiriṣyate

1.1.48

attyapūpāṃstava bhrātetyādāvāvāpato 'pi ca /
udvāpād vartamānatvādākāṅkṣādibalādapi

1.1.49

bālo vyutpattimapyeti nānayetyādivākyataḥ /
ānīyamānadṛṣṭayaiva vyutpatteḥ sambhave sati

1.1.50

eṣyadānayanāyāyaṃ kuta eva pratīkṣate /
vyutpanno vartamāne tu kriyāśabde bhaviṣyati

1.1.51

punardṛṣṭyaiva śabdaśrut paścāt vyutpattimeṣyati /
vartamānamatītaṃ ca bhaviṣyaditi ca kramāt

1.1.52

ākāṅkṣādiyutaṃ yasmād vidhervyutpādanaṃ kutaḥ /
dṛṣṭyā jñātapadārthasya padākāṅkṣā bhaviṣyati

1.1.53

vyutpattiḥ prathamā tasmād vatarmāne gate tataḥ /
iṣṭamākāṅkṣate sarvo na pravṛttimapekṣate

1.1.54

aparokṣaṃ parokṣaṃ vā jñānamiṣṭasya sādhanam /
kvāpi ceṣyā tadarthā syādattirhi rasavittaye

1.1.55

vākyārthajñānamātreṇa kvacidiṣṭaṃ bhavedapi /
na ca srukasruvavahnayādāvatātparyaṃ śruterbhavet

1.1.56

yatkiñcitkaraṇarasyāpi yajñataivānyathā bhavet /
tasmādupāsanārthaṃ ca svārthe tātparyavad bhavet

1.1.57

iti śabdonnaye 'gnāvityunnīte smṛtirbhavet /
itiśabdavyapetāni hyapi santi vacāṃsyalam

1.1.58

ātmānamevetyādīni yoge 'gnāvapi tat samam /
ekavākyatvayoge tu vedasyāpi hyaśeṣataḥ

1.1.59

vākyabhedo na yuktaḥ syād yogaśca syānmahāphale /
iti brūyāditi vaco gatamagnau samīpagam

1.1.60

kalpanāgauravaṃ cet syāt pṛthak tātparyasambhave /
kalpanāgauravādeva padārthā na syureva hi

1.1.61

pramāṇāvagatatvaṃ cet tātparyāṇaśaṃ tathaiva hi /
tasmāt padārthe vākyārthe tātparyamubhayatra ca

1.1.62

pṛthageva ca vākyatvaṃ pṛthaganvayato bhavet /
avāntaratvād vākyānāṃ vākyabhedo na dūṣaṇam

1.1.63

aṅgīkṛtatvādapi taiḥ padārthānāṃ pṛthak pṛthak /
kriyāpadenānvayasya vākyabhedāddhi dūṣaṇam

1.1.64

pratyakṣādivirodhe 'to gauṇārthasyāpi sambhavāt /
atātparyaṃ padārthe 'pi na kalpyamavirodhataḥ

1.1.65

ato jñānaphalānyeva karmāṇi jñānameva hi /
mukhyaprasādadaṃ viṣṇorjijñāsāyāśca tad bhavet

1.1.66

kartavyā tena jijñāsā śrutiprāmāṇyayogataḥ /
pratyakṣavacca prāmāṇyaṃ svata evāgamasya hi

1.1.67

anavasthānyathā hi syādaprāmāṇyaṃ tathānyataḥ /
mithyājñaptipralambhādestena vedavirodhi yat

1.1.68

na mānamapi vedānāmaṅgīkāryā hi nityatā /
na hi dharmādisiddhiḥ syānnityavākyaṃ vinā kvacit

1.1.69

avipralambhastajjñānaṃ tatkṛtatvādayo 'pi ca /
kalpyā gauravadoṣeṇa puṃvākyaṃ jñāpakaṃ na tat

1.1.70

pratyakṣaḥ kasyacid dharmo vastutvāditi codite /
na buddho dharmadarśī syāt puṃstvādityanumāhatiḥ

1.1.71

adharmavādino vākyamaprayojanameva hi /
dharmābhāvo 'pi no tena pratyakṣāvagato bhavet

1.1.72

ataḥ saṃśayasampattau vākyaṃ pratyakṣavat pramā /
śaktiścaivānvite svārthe śabdānāmanubhūyate

1.1.73

ato 'nvitābhidhāyitvaṃ gauravaṃ kalpane 'nyathā /
nacāśakyābhidhāyitvaṃ pravṛttiśca dvidhānyathā

1.1.74

etat sarvaṃ tarkaśāstre brahmatarke hi vistarāt /
uktaṃ vidyāpṛthaktavāttu saṅkṣepeṇātra sūcitam

1.1.75

pramāṇanyāyasacchikṣā kriyate tarkaśāstrataḥ /
mānanyāyaistu tatsiddhaimīmāṃsā meyaśodhanam

1.1.76

brahmatarkaṃ ca bhagavān sa eva kṛtavān prabhuḥ /
pañcāśatkoṭivistārānnārāyaṇatanau kṛtāt

1.1.77

uddhṛtya pañcasāhasraṃ kṛtavān bādarāyaṇaḥ /
atastadarthaṃ saṅkṣepādata ityabhyasūcayat

1.1.78

yato 'nubhavataḥ sarvaṃ siddhametadato 'pi ca /
devaiśca durgamārtheṣu vyāpṛto nātivistṛtim

1.1.79

cakāraitā hyavajñeyā yuktayaḥ pratipakṣagāḥ /
pratyakṣekṣākṣamaḥ pakṣaṃ kamevātrābhivīkṣate

1.1.80

tasmādakṣamapakṣatvānmokṣaśāstre 'bhyupekṣitaḥ /
svayaṃ bhagavatā viṣṇurbrahmetyetat puroditam

1.1.81

sa viṣṇurāha hīyante devaśāstrasya tena hi /
ādyantaṃ devaśāstrasya svayaṃ bhagavatā kṛtam

1.1.82

madhyaṃ tadājñayā pailaśeṣābhyāṃ kṛtamañjasā /
atastatraiva viṣṇutvasiddherbrahmetyasūcayat

1.1.83

doṣāracchidraśabdānāṃ paryāyatvaṃ yatastataḥ /
guṇā nārā iti jñeyastadvān nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

1.1.84

brahmaśabdo 'pi hi guṇapūrtimeva vadatyayam /
ato nārāyaṇasyaiva jijñāsātra vidhīyate

1.1.85

siddhatvād brahmaśabdasya viṣṇau spaṣṭatayā śrutau /
ambhasyapāra ityukto nārāyaṇapaderitaḥ

1.1.86

āpo nārā iti hyāha sa evāpsvantarīritaḥ /
kāmato vidhirudrādipadadātṛyā svayaṃ śriyā

1.1.87

yonitvenātmano viṣṇostiṣṭhantītyuditasya ca /
yasmin devā adhītyuktavā samudraṃ sthānameva ca

1.1.88

nāma cākṣaramityeva ṛca ityuditaṃ tu yat /
yataḥ prasūtetyuktavā ca tadeva brahma cābravīt

1.1.89

antaḥsamudragaṃ viśvaprasūteḥ kāraṇaṭha tu yat /
sūktopaniṣadādyuktaṃ janmādyasyeti lakṣyate

1.1.90

sṛṣṭiḥ sthitiśca saṃhāro niyatirjñānamāvṛtiḥ /
bandhamokṣāvapi hyāsu śrutiṣūktā hareḥ sadā

1.1.91

yaṃ nāmāni viśantyaddhā yo devānāmiti hyapi /
śruternāmāni sarvāṇi viṣṇoreva yatastataḥ

1.1.92

ato na mukhyato nāma tadanyasya hi kasyacit /
guṇāḥ śrutā iti hyasmānna doṣo 'rthaḥ śruterbhavet

1.1.93

prītyā mokṣaparatvācca tātparyaṃ naiva dūṣaṇe /
sarveṣāmapi vākyānāṃ mahātātparyamatra hi

1.1.94

tadvirodhe na mānatvaṃ phalaṃ muktirhi vākyataḥ /
na purāṇādimānatvaṃ viruddhārthe śruterbhavet

1.1.95

darśanāntaramūlatvānmohārthaṃ cājñayā hareḥ /
na sarvanāmatānyeṣāṃ śrutāvuktā hi kutracit

1.1.96

adoṣavacanāccaiva niyamena hareḥ śrutau /
ajñānaṃ pāratantryaṃ ca praḷaye 'bhāva eva ca

1.1.97

aśaktiścoditānyeṣāṃ sarveṣāmapi ca śrutau /
janmādyasyeti tenaitad viṣṇoreva svalakṣaṇam

1.1.98

asyodbhavādihetutvaṃ sākṣādeva svalakṣaṇam /
kṛṣṇaddhayānacchalenaiva svayaṃ bhāgavate 'bravīt

1.1.99

ato jīvaikyamapi sa nirācakre jagadguruḥ /
na hi janmādihetutvaṃ jīvasya jagato bhavet

1.1.100

hitākriyādidoṣaṃ ca vakṣyatyeva svayaṃ prabhuḥ /
nirguṇatvaṃ ca tenaiva niṣiddhaṃ prabhuṇā svayam

1.1.101

bhedenaiva tu mukhyārthasambhave lakṣaṇā kutaḥ /
kathaṃ nityaguṇasyāsya syādaikyaṃ guṇahānataḥ

1.1.102

sadaiva guṇavattve 'sya bhinnaṃ syānnirguṇaṃ sadā /
na ca mithyāguṇatvaṃ syādanirvācyasya dūṣaṇāt

1.1.103

nirguṇatvaṃ tadā ca syādāsuratvaṃ nacānyathā /
lakṣyalakṣaṇayorbhedo 'bhedo vā yadi vobhayam

1.1.104

iti pṛṣṭe tadaikyasya gatireva na vidyate /
aikyābhede na śāstreṇa jñeyaṃ tat svaprakāśataḥ

1.1.105

bhede mithyātvato bhedasatyatvaṃ syād balādapi /
bhedābhedau yadi tadā syādeva hyanavasthitiḥ

1.1.106

svanirvāhakatā cet syād bāhyaṃ bāhakamityapi /
paryāyo bhedavān vā syādanavasthobhayatra ca

1.1.107

satyajñānādike 'pyeva na vyāvṛttyā prayojanam /
vyāvṛttasyāviśeṣatve tadakhaṇḍaṃ ca khaṇḍitam /
nirviśeṣatvametena mūko 'hamitivad bhavet

1.1.108

abhinne 'pi viśeṣo 'yaṃ balādāpatati hyataḥ /
viśeṣatadvatoścaiva svanirvāhakatā bhavet

1.1.109

bhedahīne tvaparyāyaśabdāntaraniyāmakaḥ /
viśeṣo nāma kathitaḥ so 'sti vastuṣvaśeṣataḥ

1.1.110

viśeṣāste 'pyanantāśca parasparaviśeṣiṇaḥ /
svanirvāhakatāyuktāḥ santi vastuṣvaśeṣataḥ

1.1.111

ato 'nantaguṇaṃ brahma nirbhedamapi bhaṇyate /
evaṃ dharmāniti śrutyā tadabhedo 'pyudīryate

1.1.112

śaivādyāgamasamprāptadṛṣṭagena phalena tu /
tadvākyopamayānyacca pramāṇatve 'numīyate

1.1.113

īśavākyatvata iti cet tadgavyabhicāriṇā /
aprāmāṇyānumā ca syānna pṛthak cānumeśvare

1.1.114

puṃstvahetubalādeva pūrvoktenaiva vartmanā /
śāstrayonitvametena kāraṇasya balād bhavet

1.1.115

nāvedavinna tarkeṇa matirityādivākyataḥ /
tarko jñāpayituṃ śakto neśitāraṃ kathañcana

1.1.116

vanakṛttvādirūpeṇa pakṣabhūtasya ceśituḥ /
kiñcijjñānaṃ hi puṃstvena śakyaṃ sādhayituṃ sukham

1.1.117

vṛkṣakṛnnākhilaṃ vṛkṣaṃ vetti puṃstvāddhi caitravat /
ityādyanumayā spardhi nānumānaṃ pareśituḥ /
śaktaṃ vijñāpane cātiprasaṅgo 'numayedṛśā

1.1.118

vastutvāt turagaḥ śṛṅgī puṣpavat khaṃ sutairyutā /
citriṇī ca rasaḥ ṣaṣṭho rasatvāt sottaro bhavet /
upakramādiliṅgebhyo nānyāsyādanumā tataḥ

1.1.119

ta evānvayanāmānastaiḥ samyak pravicārite /
mukhyārtho bhagavān viṣṇuḥ sarvaśāstrasya nāparaḥ

1.1.120

īkṣaṇīyatvato viṣṇurvācya eva nacānyathā /
lakṣyatvaṃ kvāpi dṛṣṭaṃ hi kiṃ tadityanavasthitiḥ

1.1.121

mādhuryādiviśeṣāśca tacchabdairuditāḥ sadā /
vākyārtho 'pi hi vākyārthaśabdenaivodito bhavet

1.1.122

nāvācyaṃ tena kiñcit syād yata ityādikairvadan /
avācyatvaṃ kathaṃ brūyānmūko 'hamitivat sudhīḥ

1.1.123

yena lakṣyamiti proktaṃ lakṣyaśabdena so 'vadat /
ekasyāpi hi śabdasya gauṇārthasvīkṛtau satām

1.1.124

mahatī jāyate lajjā yatra tatrākhilā ravāḥ /
amukhyārthā iti vadan yastanmārgānuvartinām /
kathaṃ na jāyate lajjā vaktuṃ śābdatvamātmanaḥ

1.1.125

ātmabrahmādayaḥ śabdāḥ sākṣāt pūrṇābhidhāyinaḥ /
janmādikāraṇaṃ brahma lakṣitaṃ ca yadā tadā

1.1.126

vandhyāputropamaṃ māyāśabalaṃ vācyamityapi /
kalpayitvā vinā mānaṃ lakṣyaṃ śuddhaṃ vadan padaiḥ

1.1.127

ātmaśabdoditasyaiva jñānaṃ muktāvasādhanam /
āha śrutaparityāgaḥ syāccāsyāśrutakalpanam

1.1.128

syāt sarvatra ca yatraikamapi loko jugupsate /
niyamenobhayaṃ syāddhi yasya svaparayormate

1.1.129

alaṅkṛtaḥ sadaivāyaṃ durghaṭaireva bhūṣaṇaiḥ /
andhantamo nityuduḥkhaṃ tasya syād vasanadvayam

1.1.130

anandā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ /
tāṃste pretyābhigacchantyavidvāṃso budho janāḥ

1.1.131

asuryā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ /
tāṃste pretyābhigacchanti ye kecātmahano janāḥ

1.1.132

ityādiśrutayo mānaṃ śataśo 'tra samantataḥ /
heyatvāvacanāccaiva nātmā gauṇaḥ śrutau śrutaḥ

1.1.133

tamevaikaṃ jānathānyā vāco muñcatha ceti ha /
ukta ātmā kathaṃ gauṇo heyapakṣe hyasau śrutaḥ

1.1.134

parivāratayā grāhyā api heyāḥ pradhānataḥ /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate

1.1.135

iti svasyaiva pūrṇasya pūrṇe 'pyaya udāhṛtaḥ /
kathaṃ māyāvyavacchinnaḥ pūrṇo mukhyatayā bhavet

1.1.136

padaṃ ca nirguṇa iti kathaṃ gauṇaṃ vadiṣyati /
guṇābhāvopalakṣyaṃ cet padaṃ tadapi vācakam

1.1.137

ato 'navasthitimukhasarvadoṣamahāspadam /
kathametanmataṃ sadbhirādriyeta vicakṣaṇaiḥ

1.1.138

na ca sāṅkhayanirākṛtyai sūtrāṇyetānyacīkḷpat /
bhagavān nahyaśabdatvaṃ pradhāne 'ṅgīkarotyasau

1.1.139

samanvaye pratijñāte śabdagocarataiva hi /
prathamapratipādyā syāt tadabhāve kuto 'nvayaḥ

1.1.140

kathaṃ ca lakṣaṇāvādī brūyād brahmasamanvayam /
yo 'sau śabdasya mukhyārthastatraiva syāt samanvayaḥ

1.1.141

janmādikāraṇe sākṣādāha devaḥ samanvayam /
uktaṃ tadeva jijñāsyaṃ kvāvakāśo 'tra nirguṇe

1.1.142

kathañcāsambhavastasya mukhyārthasya nirākṛtau /
mānena kena vijñeyamavācyājñeyanirguṇam

1.1.143

ameyaṃ cenna śāstrasya tatra vṛttiḥ kathañcana /
tasmācchāstreṇa jijñāsyamasmadīyaṃ guṇārṇavam

1.1.144

vāsudevākhyamadvandvaṃ paraṃ brahmākhilottamam /
vijñeyavācyalakṣyatvapūrvāśeṣaviśeṣataḥ

1.1.145

nirgataṃ manaso vāco yadi tat syādagocaram /
astu tanmā vaded vādī nacāsmacchāstragaṃ tu tat

1.1.146

avācyaṃ vācyamityuktavā kimityunmattavanmṛṣā /
asmacchāstrasya cauryāya yatate svoktidūṣakaḥ

1.1.147

janmādikāraṇaṃ yattat sākṣānnārāyaṇābhidham /
vadantu śrutayo brahma śāstraṃ caitat tadarthataḥ

1.1.148

svaprakāśatvamapi tu yairjñānasya nivāritam /
kathaṃ sarvajñatā tasya svajñānādhigamaṃ vinā

1.1.149

pravṛttamastvavācyaṃ te maiva brūyāḥ kathañcana /
sarvaśabdairavācyaṃ taduktavā tadviṣayaṃ punaḥ

1.1.150

vayaṃ tvāṃ śrutiyuktibhyāṃ baddhvāsmacchāstramañjasā /
vicārayāmaḥ śrutibhiryuktibhiścaiva sādaram

1.1.151

adbhutatvādavācyaṃ tadatarkyājñeyameva ca /
anantaguṇapūrṇatvādityūde paiṅgināṃ śrutiḥ /
avācyamiti loke 'pi vaktayāścāryatamaṃ bhuvi

1.1.152

evaṃ śāstrāvagamyatve vibhāgena samanvayam /
ānandamaya ityādinādhyāyena vadatyajaḥ

1.1.153

tatrānyatra prasiddhānāṃ viṣṇāveva samanvayam /
śabdānāṃ prathame pāde guṇisāmānyavācinām

1.1.154

guṇavācināṃ ca prathamamāha devaḥ samanvayam /
samudraśāyinaṃ sarvaprasūtiprasavaṃ śrutiḥ

1.1.155

tadeva brahma paramamiti sāvadhṛtirjagau /
yato 'to brahmaśabdasya tatraiva niyatatvataḥ

1.1.156

yo 'nnaṃ brahmetyādirūpādabhyāsāt taittirīyake /
anyāsu caitadrūpāsu śākhāsvapi sahasraśaḥ

1.1.157

ānandamaya ityādyaiḥ śabdairvācyo hariḥ svayam /
upalakṣaṇatvaṃ śabdānāmānandamayapūrviṇām

1.1.158

sūtrasyālpākṣaratvena sarvaśākhāvinirṇaye /
punaśca prāpakāddhetostatrādhikaraṇāntaram

1.1.159

sarve vedā āmananti yat padaṃ tviti hi śrutiḥ /
ānandamayarūpe tu brahmaṇaḥ pucchatoktitaḥ

1.1.160

samastābrahmatāprāpterānandamayanāma hi /
brahmaśabdasya cābhyāsāt pañcarūpādiṣu sphuṭam

1.1.161

brahmatāvayave 'pi syāt tathāvayavini svataḥ /
yathaiva kṛṣṇakeśasya kṛṣṇasya brahmatākhilā

1.1.162

darśitā caiva pārthāya niḥsīmāḥ śaktayo 'sya hi /
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam

1.1.163

viṣṇvākhyamuktamanyatra hyūrdhvaretaṃ ca tat prati /
virūpākṣākhyamavaraṃ brahmoktaṃ tadvrate sthitam

1.1.164

samānādhikṛtatvaṃ ceduttaraṃ nīlalohitam /
kṛṣṇapiṅgalarūpeṇa punaruktaṃ bhaviṣyati

1.1.165

brahmādhipatirityatra tāpanīyaśrutau puraḥ /
svaritabrahmaśabdāntaṃ bahuvrīhitvameṣyati

1.1.166

svāhendraśatruvardhasva yad bahuvrīhitāmagāt /
mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye

1.1.167

pūrvāntasvarite puṃsorbahuvrīhitvameṣyati /
mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye

1.1.168

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmetyādyuddeśyadvitīyakā /
vibhaktirūrdhvaretādiḥ prathamā rudragocarā

1.1.169

tasmād viṣṇuṃ paraṃ brahma prati rudro vrate sthitaḥ /
ūrdhvaretā iti hyeva śrutyartho 'vasito bhavet

1.1.170

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma prati viṣṇuṃ sadāśivaḥ /
ūrdhvaretā dhyāyati ha śaṅkaro nīlalohitaḥ

1.1.171

ityarthametamevāha nīlagrīvaśrutiḥ parā /
ārtharvaṇī paraṃ brahma tasmādeko hariḥ śrutau

1.1.172

tadevartamiti prāha kathamevānyathā śrutiḥ /
avadhārayantī tasyaiva hyṛtatvādikamañjasā

1.1.173

eko nārāyaṇa āsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ /
vāsudevo 'gra evāsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ

1.1.174

nendrasūryau na ca guho na somo na vināyakaḥ /
ityādivākyato viṣṇorutpattiravatāragā

1.1.175

mukhyaṃ brahma haristasmāt prastāvaḥ paramityapi /
mukhyabrahmagrahe yukte nāmukhyaṃ yujyate kvacit

1.1.176

asambhave hi mukhyasya gauṇārthāṅgīkṛtirbhavet /
prācuryārthāśca mayaṭaḥ sarve 'tra pratipāditāḥ

1.1.177

bhogyatvamatra cādyatvamupajīvyatayā hareḥ /
mahābhoktā mahābhogya ityartho 'nnamaye bhavet

1.1.178

mahāprāṇo mahābodho mahāvijñānavānapi /
viśeṣasāmānyatayā vijñānaṃ mana ityapi

1.1.179

ekasya jñānarūpasya hareruktirvibhāgataḥ /
abhede 'pi viśeṣeṇaivānya ityudito hariḥ

1.1.180

bhedaśabdā viśeṣaṃ tu harāvanyatra bhinnatvāt /
brūyurharerjīvajaḍairapi bhedaṃ hi mukhyataḥ

1.1.181

brahmatarkavaco 'pyevamata ekaḥ sa pañcadhā /
ukto 'nnamaya ityādi bhṛgoścaitad vadiṣyati

1.1.182

prāpyatvena mayaṭprokterna tatrāpyanyaducyate /
pracurānnādirevāto hyannamannamayetyapi

1.1.183

ucyate hyaviśeṣeṇa nānyat kiñcidihocyate /
mahānandatva evāsya hetuḥ ko 'nyāditi sphuṭam

1.1.184

uktaḥ śrutyantare yasmāt sukhaṃ labdhvā karotyayam /
karoti nāsukhī bhūmā sukhaṃ nālpe sukhaṃ bhavet

1.1.185

ityuktaṃ yat pravṛttiśca nṛttagānādikā sukhāt /
duḥkhād rodādikā caiva sarvakartṛtvato 'sya ca

1.1.186

sarvaśakter na duḥkhaṃ syādataḥ kevalalīlayā /
pravartako na cedeṣa prāṇyādanyācca kaḥ pumān

1.1.187

brahmavit paramāpnotīti yat prathamasūcitam /
tadeva mantravarṇena satyaṃ jñānamanantavat

1.1.188

lakṣitaṃ tatra satyatvaṃ sṛṣṭayānnaprāṇayorapi /
uktaṃ jñānaṃ tu manasā vijñānenāpyudīritam

1.1.189

anantatvaṃ tathā'nandamayavācāpyudāhṛtam /
sadbhāvaṃ yāpayed yasmāt satyaṃ tat tena kathyate

1.1.190

iti sṛṣṭiriha proktā jagatsadbhāvayāpakam /
brahmeti sthāpanāyaiva sattvaṃ jīvanameva ca

1.1.191

viśīrṇatā ca sattvaṃ syāt sannamityāhureva yat /
ato 'dyatāttṛtānnatvaṃ satyaśabdārtha eva hi

1.1.192

prāṇaṃ devā anuprāṇanti manuṣyāḥ paśavaśca ye /
āyuḥ prāṇo hi bhūtānāmiti yad gatijīvane

1.1.193

ukte saditidhātvartho gatiścāto hi satyatā /
prāṇatvamavabodhārtho manudhātuḥ prakīrtitaḥ

1.1.194

nālpe sukhamiti proktayaivānandamayatoktitaḥ /
anantatvaṃ sunirṇītaṃ pūrṇānando hi nālpake

1.1.195

ato hi mantravarṇoktavistṛtistu samastayā /
kriyate parayā yasmāditaro 'tra na kathyate

1.1.196

puruṣaṃ vetti yo mucyennānyaḥ panthā hi vidyate /
iti śruteranyavedī kathaṃ muktiṃ prayāsyati

1.1.197

puruṣaḥ para ātmājo brahma nārāyaṇaḥ prabhuḥ /
mahānānanda ud viṣṇurbharga oma itīryate

1.1.198

svayaṃ nārāyaṇo devo nānyasyaitāni kasyacit /
tasmādomityudāhṛtya yajñadānādi kurvate

1.1.199

sūktena pauruṣeṇainaṃ yajantyadhyātmakovidāḥ /
iti paiṅgiśrutistena nānyajñānād vimucyate

1.1.200

brahmaśabdodite tasminnātmaśabdaṃ prayujya ca /
tasmādākāśasṛṣṭiṃ ca provācātra catuvirdhām

1.1.201

bhūtaṃ bhūtābhimānī ca taddeho 'ntarniyāmakaḥ /
hariścākāśaśabdokto mukhyato harireva ca

1.1.202

ā samantāt kāśate yadākāśo mukhyato hariḥ /
balajñānasvarūpatvād vāyuragniragaṃ nayan

1.1.203

āpa āpālanāccaiva pṛthivī prathito yataḥ /
uṣyānāmāśrayatvena sa evoṣadhināmakaḥ

1.1.204

oṣadhīṣu sthito viṣṇuḥ kṣudhitairāśrito bhavet /
puri śete yataḥ so 'tha puruṣaśceti gīyate

1.1.205

kriyāpravartakatvena prādurbhāvo harerjaniḥ /
ākāśādiṣu nānyāsti hyabhimāno 'bhimāninaḥ

1.1.206

abhimāniśarīrasya sākṣād bhūtasya codbhavaḥ /
evaṃ dehādiparyantamāgataṃ harimeva tu

1.1.207

parāmṛśati tasyaiva pañcarūpatvavittaye /
tyaktavā bhūtādikaṃ sarvaṃ sa vā eṣa iti śrutiḥ

1.1.208

sa ityātmapadoddiṣṭa eṣa jīvaśarīragaḥ /
sārānnamaya evāyaṃ na lokānnamayaḥ prabhuḥ

1.1.209

iti taṃ rasaśabdena viśinaṣṭi śarīragam /
idamityeva nirdeśo vastraprāvṛtavad vibhoḥ

1.1.210

śira āderbhavejjīvaśira ādau vyavasthiteḥ /
taṃ viditvāsya muktiḥ syānnānyajñānāt kathañcana

1.1.211

āditye puruṣe cāyamiti bhedopadeśataḥ /
nāsyābhedo 'sti jīvena nānumā kāmacāriṇī

1.1.212

vimatāni śarīrāṇi madbhogāyatanāni yat /
śarīrāṇītyādikā tu tattvajñāne hyapekṣyate

1.1.213

pratyakṣādiviruddhatvādakṣāgamabhayojkhitā /
anumā kāmavṛttā hi kutra nāvasaraṃ vrajet

1.1.214

jaḍa ātmaiva vastutvāt prameyatvājjaḍaṃ citiḥ /
ghana ākāśa ityādyā vāryante kena hetunā

1.1.215

na jīvabhedasūtrāṇāṃ śaṅkayātra punaruktatā /
vākyāntaradyotakatvāt pṛthagityatra pūrṇatā /
yogamannamayādyairyat phalatvenāsya śaṃsati /
sthānadvaye 'pyataḥ kośā eta ityatisāhasam

1.1.216

upasaṅkramaṇaṃ caiva dvitīyoddeśitaṃ prati /
atikramaṃ vadantaṃ tamupaśabdo nivārayet

1.1.217

aśrutasyātiśabdasya sthānaṃ dadyāt kathaṃ punaḥ /
śrutāśrutaparityāgakalpane vigatahriyām

1.1.218

mṛtāveva parityāgaḥ kṛto hyannamayasya ca /
ye 'nnaṃ brahmetyādyupāsāṃ sāmānādhikaraṇyataḥ

1.1.219

uktavā pañcasvarūpāṇāṃ punastatprāptivādinī /
sthānadvayagatā vedavāṇī tadapalāpinām

1.1.220

tamaso 'nyatra saṃsthānaṃ kathameva saheta sā /
adhīhi bhagavo brahmetyukto 'nnaprāṇapūrvakam

1.1.221

āha brahma kathaṃ tanna dvāraṃ taditi vādinaḥ /
upasattiṃ kathaṃ vidyurupasannāya hi triśaḥ

1.1.222

vaktavyaṃ brahma guruṇā caturvāramathāpi vā /
sakṛd vetyāgamā brūyuḥ sampradāyavido 'pi ca

1.1.223

tad yatkiñcit kathaṃ brūyādupasannāya dikpatiḥ /
na vaded brahma ca kathaṃ māyāvī na hi vārirāṭ

1.1.224

caṣṭa ityeva taccakṣuḥ śravaṇācchrotramucyate /
vacanādeva vāg brahma sṛṣṭisthityādikāraṇam

1.1.225

tacca vāghūlaśākhāyāmaṣṭarūpamudāhṛtam /
vijñānānandasahitaṃ pṛthak sṛṣṭayādilakṣaṇaiḥ

1.1.226

āvāpodvāpataṣa śākhā yata āhuḥ paraṃ padam /
yato bhūtāni jāyanta ityādyairlakṣaṇaiḥ svayam

1.1.227

lakṣitaṃ guruṇā paścāt tapasaivāparokṣataḥ /
dṛṣṭvaikaikaṃ svarūpaṃ tu samastoktānudarśanam

1.1.228

icchatā'jñāṃ guroḥ prāpya tapasaivārokṣitam /
abrahmetyeva vadatāṃ śrutahānyaśrutagrahau

1.1.229

sākṣāllakṣaṇatāṃ prāptāviti lajjā taduktiṣu /
samīpe sahabhogasya muktitvenoktito 'sakṛt

1.1.230

bhedo jīveśayormithyetyeva mithyā svayaṃ bhavet /
etena mayaṭaścaiva dvaividhyenārthakalpanāt /
tadanyeṣāṃ matamapi satsaṃsatsu na bhāsate

1.1.231

ato nārāyaṇo devo niḥśeṣaguṇavācakaiḥ /
guṇisāmānyavacanairapi mukhyatayoditaḥ

1.1.232

adhyātmagaiśca prāṇādyaistathaiva hyadhibhūtagaiḥ /
annādiśabdairbhagavāneko mukhyatayoditaḥ

1.1.233

janmādyasyeti sūtreṇa guṇasarvasvasiddhaye /
brahmaṇo lakṣaṇaṃ proktaṃ śāstramūlaṃ yatastataḥ

1.1.234

anvayaḥ sarvaśabdānāṃ guṇasarvasvavedakaḥ /
śabdapravṛttihetūnāṃ tasmin mukhyasamanvayāt

1.1.235

anyārtheṣvalpatāhetostannimittatvatastathā /
tadvācakatvaṃ śabdānāṃ bahulātiprayogataḥ

1.1.236

rūḍhamityeva sādhyaṃ syād rūḍhirhi dvividhā matā /
avidvadvidvadāptyaiva mukhyā hi viduṣāṃ tu sā

1.1.237

vidvadrūḍhirvaidikā syāt sā yogādeva labhyate /
tasmānmukhyārthatā viṣṇoriti kṛtvā hṛdi prabhuḥ

1.1.238

samanvayaṃ sādhayati devānāṃ tatra śaktatām /
āśaṅkaya tatra rūḍhiṃ ca tacchabdānāmapi svayam

1.1.239

samudrāntasthitatvādyaistaddharmairviṣṇurūḍhatām /
sādhayitvābhidāṃ taiśca punareva nyavārayat

1.1.240

ceṣṭā hi cetanānāṃ yā sā bhavet tatprasādataḥ /
acetanasvabhāvastu vivarādiḥ kathaṃ tataḥ

1.1.241

iti śaṅkānivṛttyarthamākāśa iti nāma ca /
parato 'pivarīyastvapūrvālliṅgāddharerbhavet

1.1.242

iti śaṅkānivṛttyarthamākāśa iti nāma ca /
parato 'pi varīyastva pūrvālliṅgāddharerbhavet

1.1.243

prāṇādihetutādṛṣṭeratideśo hi tādṛśaḥ /
liṅgaṃ balavadeva syāt prerako 'syāpi yaddhariḥ

1.1.244

nityatvādeva śabdasya tatsvabhāvaḥ kathaṃ hareḥ /
kathaṃ prasiddhabahulaśabdānāmayathārthatā

1.1.245

iti cet taddharereva bāhulyācchrutiliṅgayoḥ /
tādṛśatvācca tacchakterbāhulye śrutiliṅgayoḥ

1.1.246

anyasya mukhyavācyatvamiti tannātragasya hi /
viṣṇoreva tu liṅgāni prāṇasthāni tu sarvaśaḥ

1.1.247

prāṇasaṃvādapūrvāṇi mukhyato jīvagāni ca /
abhyārcacchatavarṣāṇi prāṇavaṃśatvamityapi

1.1.248

tasmādanyatragaiḥ śabdairuktanyāyaiḥ samantataḥ /
eko nārāyaṇo devo bhaṇyate nātra saṃśayaḥ

1.1.249

vāsudevādirūpeṇa caturmūrtiśca sarvaśaḥ /
athavā pañcamūrtiḥ sa prokto 'dhikaraṇaṃ prati

1.1.250

pratisūtraṃ pratipadaṃ pratyakṣaramathāpi vā /
taistairyuktiśrutinyāyaviśeṣairyogyatā yathā

1.1.251

bṛhattantrapramāṇena bahvarthamapi saṅgrahāt /
ucyate narabuddhīnāmapi kiñcidgrahārthataḥ

1.1.252

grantho 'yamapi bahvartho bhāṣyaṃ cātyarthavistaram /
bahujñā eva jānanti viśeṣaṇārthametayoḥ /
tasmānmahāguṇo viṣṇurnāmnāyapunaruktitaḥ

Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc