Ānandakanda · Chapter 2.9

Āk, 2, 9
śrībhairavī /
kīdṛśī oṣadhī nātha rasakarmakarī śubhā /
kena vā bhasma sūtaśca kena vā khoṭabandhanam

nirjīvatvaṃ gataḥ sūtaḥ kathaṃ jīvaṃ dadāti saḥ /
nirjīvena tu jīvatvaṃ kathaṃ jīvati śaṅkara

etanme saṃśayaṃ brūhi yathā jānāmyahaṃ śiva /
śrībhairavaḥ /
śṛṇu bhairavi tatsarvamapūrvaṃ kathayāmi te

brahmaviṣṇusurendrādyairna jñātaṃ vīravandite /
valīpalitarogaghnā mṛtyudāridryabhañjanāḥ

rasakarmakarā divyāḥ kulauṣadhyaḥ susiddhidāḥ /
bhramanti paśavo mūḍhāḥ kulauṣadhivivarjitāḥ

tṛṇauṣadhirasānāṃ ca naiva siddhiḥ prajāyate /
tasmātsarvaprayatnena jñātavyā tu kulauṣadhiḥ

divyauṣadhyaścatuḥṣaṣṭiḥ kulamadhye vyavasthitāḥ /
naiva jānanti mūḍhāstāḥ śivamohena mohitāḥ

adivyāstu tṛṇauṣadhyo jāyante girigahvare /
tṛṇauṣadhyā rase sūtaṃ naiva bandhaṃ kadācana

akṣayaṃ naiva tiṣṭhettu kulauṣadhivivarjitam /
kulauṣadhyā vihīnāstu gaganaṃ ca na hanti te

sa rasastu varārohe vahnimadhye na tiṣṭhati /
na khoṭo na ca vā bhasma naiva dravyaṃ karoti saḥ

kiṃciddravyaṃ prakurvanti dhāmyamānaṃ na tiṣṭhati /
patre pāke kaṣe chede naiva tiṣṭhati kāñcanam

naiva vedhaṃ śatādūrdhvaṃ karoti sa rasaḥ priye /
yāvanna cābdamekaṃ tu vikrītaṃ tattu kāñcanam

dharmārthakāmamokṣeṣu naiva dadyāttu tatpriye /
divyauṣadhyā yadā devi rasendro mardito bhavet

kālikārahitaḥ sūtaḥ sadā bhavati pārvati /
parasya harate kālaṃ kālikārahito rasaḥ

aṣṭānāṃ caiva lohānāṃ malaṃ śamayati kṣaṇāt /
mahāmūrcchāgataṃ sūtaṃ ko vāpi kathayenmṛtam

divyauṣadhyā rasenaiva jāyate naṣṭacetanaḥ /
pañcabhūtātmakaḥ sūtastiṣṭhate ca sadāśivaḥ

rasauṣadhyo mahauṣadhyaḥ siddhauṣadhyastathāparāḥ /
divyauṣadhya iti proktā mayā proktāścaturvidhāḥ

divyauṣadhyo nigadyante tāsu tā guṇavattarāḥ /
vṛkṣavallīlatāgulmatṛṇavandānikā iti

rasabandhakarauṣadhyaḥ ṣaḍvidhāḥ parikīrtitāḥ /
<somavallī>
somavallī mahāgulmā yakṣaśreṣṭhā dhanurlatā

somāhvā gulmavallī ca yajñavallī dvijapriyā /
somakṣīrā ca somā ca yajñā divyalatā smṛtā

somavallī kaṭuḥ śītā madhurā pittadāhanut /
tṛṣṇāviśeṣaśamanī pācanī ca rasāyanī

pañcāṅgakā pañcadaśacchadāḍhyā sarpākṛtiḥ śoṇitaparvadeśā /
sā somavallī rasabandhakarma karoti rākādivasopanītā

kṛṣṇe pakṣe pragalati dalaṃ pratyahaṃ caikamekaṃ śukle pakṣe prabhavati punar lambamānā latā syāt /
tasyāḥ kandaḥ kalayatitarāṃ pūrṇimāyāṃ gṛhīto baddhvā sūtaṃ kanakasahitaṃ dehalohaṃ vidhatte

iyaṃ somalatā nāma vallī paramadurlabhā /
anayā baddhasūtendro lakṣavedhī prajāyate

caturviṃśatisomānāṃ lakṣma vyaktaṃ rasāyane /
<somavṛkṣa>
karoti somavṛkṣo'pi rasabandhavadhādikam

pūrṇimādivasānītastayorvallī guṇādhikā /
proktā mahiṣavallī ca pratisomāntravallikā

apattravallikā proktā kāṇḍaśākhā payasvinī /
rasavīryavipākeṣu somavallīsamā smṛtā

<sthalapadminī>
athātaḥ sthalapadminyā divyauṣadhyā vidhiṃ śṛṇu /
padminīsadṛśā patraiḥ puṣpairapi ca tādṛśī

bhaṅge caiva sravetkṣīraṃ raktavarṇaṃ suśobhanam /
ākramya vāmapādena paśyedgaganamaṇḍalam

paśyecca tārakāyuktaṃ grahanakṣatramaṇḍalam /
lakṣayojanato devi sā jñeyā sthalapadminī

<gonasā>
gonasākāravallī syāccitramaṇḍalamaṇḍitā /
jarāruṅmṛtyuśamanī rasabandhavadhakṣamā

<uccaṭā>
athoccaṭāṃ pravakṣyāmi rasabandhakarīṃ priye /
ekameva bhavennālaṃ tasyā romapraveṣṭanam

tasyāgre ca bhavetpuṣpaṃ śukatuṇḍasya sannibham /
tatpatrāṇi ca deveśi śukapicchanibhāni ca

tatkandaṃ kūrmasaṃsthānaṃ kṣīraṃ sindūrasannibham /
jalaṃ sravenmadhūcchiṣṭe tatsamādāya pārvati

vedhayetsarvalohāni kāñcanāni bhavanti ca /
<īśvarī>
īśvarītyucyate kācidīśvarītulyarūpiṇī

bhūrikṣīraparisrāvā sabījarasabandhinī /
<bhūtakeśī>
nimbapatrasadṛkpatrā bhūtakeśīti kathyate

na vadhyate yayā sūtaḥ sūto'sau hi nibandhakaḥ /
<kṛṣṇalatā>
bhinnakajjalasaṅkāśā latā kṛṣṇalatetyasau

nirbījamapi badhnāti rasaṃ sarvaviṣāpahā /
<laśunavallī>
nāmnā laśunavallī ca taddalaiḥ sadṛśacchadā

kṣaratkṣīrā sukandā ca rasaṃ badhnāti vegataḥ /
<rudantī>
caṇapatropamaiḥ patraiḥ puṣpairapi ca tādṛśī

rudantī nāma vikhyātā hyadhastājjalavarṣiṇī /
rudantīva janāndṛṣṭvā mṛtyudainyajarākulān

caturvidhā tu sā jñeyā pītā raktā sitāsitā /
jāritābhraṃ rasaṃ hanyādbadhnāti ca rasāyanī

musalīkandavatkandā taddalākāravaddalā /
sukṣīrā romaśā soktā vārāhī rasabandhanī

<saptapattrī>
saptapallavasampūrṇāṃ saptapattrītyasau matā /
rasāyanī jarāghnī ca badhyate pāradastayā

<nāginī>
nāginītyuditā vallī nāgabhogasamāṅgikā /
sarpādikaviṣaghnī ca sā svaccharasabandhinī

<sarpiṇī>
sarpiṇī latikā cānyā sarpavadvakrayaṣṭikā /
sakṣīrā snigdhapatrā ca bālapāradabandhinī

<chattriṇī>
chatravaddaṇḍapatrā yā nātinīcā na connatā /
sukṣīrā chattriṇī nāma rasabandhakarī matā

<gośṛṅgī>
parvate'śmasamudbhūtā gokandākṛtikandayuk /
kṣatā muñcati sā kṣīraṃ gośṛṅgī rasabandhinī

<jyotirlatā>
jyotirnāmnī tridhā proktā vṛkṣakandatṛṇātmikā /
girau jvalati sā rātrau latāpāradabandhinī

<raktavallī>
raktakṣīradalāṅgā yā nātivistaravallikā /
raktavallītyasau divyā nirdiṣṭā rasabandhinī

<padmavallī>
yā padmapatrākṛtipatravallī sā patravallītyuditā rasajñaiḥ /
sakṣīrakandā salilodbhavā ca kṣitau na tiṣṭhedrasabandhanī sā

<kākinī>
sthūlakaṇṭakavarṇāḍhyā sā proktā kākinī latā /
rasabandhakarī saiṣā jarāmṛtyuvināśinī

<cānḍālī>
cāṇḍālīti vinirdiṣṭā tricatuḥpatradhāriṇī /
sā ca raktā kṣīrakandā tayā sūto nibadhyate

proktaś caṇḍālakandaḥ syād ekapatro dvipattrakaḥ /
tripattro'tha catuṣpattraḥ pañcapattraśca bhedataḥ

<tāmravallī>
tāmravarṇalatāpatrapuṣpakṣīrasamanvitā /
sā tāmravallikā proktā rasalohādisādhanī

<pītavallī>
pītapatralatāpuṣparasayuktātidurlabhā /
sā pītavalliketyuktā rasabandhavidhau hitā

<vijayā>
sitakṣīrāḍhakīpatrachadanā nātivistṛtā /
vikhyātā vijayetyeṣā rasabandhavidhau hitā

<mahauṣadhī>
trikoṇakandasaṃyuktā citrakacchadanacchadā /
mahauṣadhīti sā proktā rasabandhe paraṃ hitā

<devadālī>
śikhikaṇṭhābhapatrāḍhyā candanāmodamedurā /
devadālītyasau divyā rasaṃ badhnāti sā kṣaṇāt

<navanītakagandhī>
navanītakagandhīti tiktā mrakṣaṇagandhinī /
sakṣīrā raktapuṣpā ca rasendro badhyate tayā

<garuḍavallī>
sakṣīrā raktapuṣpā ca badarīdalavaddalā /
uktā gāruḍavallīti śīghraṃ badhnāti pāradam

<tumbinī>
tumbinītyuditā vallī tatpatrakusumānvitā /
tiktaraktapayoyuktā tatphalā rasabandhinī

<bhūtumbinī>
yā tumbinīpatrasamānapatrā bhūtumbinī nātivisarpiṇī sā /
nimbūsamānaiśca phalairupetā sarvāmayaghnī rasabandhanī ca

<gandharvā>
eraṇḍapatravatpatrā sakṣīrā nātivistṛtā /
gandharvetyuditā sā hi tayā bandhaṃ raso vrajet

<vyāghrapādī>
vyāghrāṅghrisamapatrā yā raktapuṣpā payasvinī /
vyāghrapādīti nirdiṣṭā rasaṃ badhnāti niścitam

<mahauṣadhī>
saptacchadasadṛkpatrā kṛśāṅgī nātivistṛtā /
mahauṣadhītyasau proktā rasaṃ badhnāti hanti ca

<gomārī>
gomārīnāmikā vallī veṇupatrasamacchadā /
tasyā mūlaṃ samāsādya śastaḥ sūto nibadhyate

<triśūlī>
triśūlākārapatrā yā śamyākaphalavatphalā /
triśūlīti samākhyātā vikhyātā rasabandhane

<rutasī>
rutasīpatravatpatraphalā sā kṣīrakandayuk /
rutasī valliketyuktā girijā rasabandhanī

<tridaṇḍī>
supuṣpā tilakopetā raktatyatriphalānvitā /
rasabandhavidhau proktā tridaṇḍīti kṛtābhidhā

<bhṛṅgavallī>
bhṛṅgavadvarṇapatrāḍhyā kṣīriṇī pītapuṣpikā /
bhṛṅgavallīti sā proktā prayuktā rasabandhane

<camarikā>
camarākārapatrāḍhyā kṣīrayukcandradhāriṇī /
latā camarikā nāma sā ca badhnāti pāradam

<karavīralatā>
hayamārasamākāradalapuṣpavatī latā /
karavīralatetyuktā nitarāṃ sūtabandhinī

<vajravallī>
koraṇḍapatrachadanopamānaprasūnapatrā ca sadugdhakandā /
sā vajravallī kaṭutiktasārā vajrāṅkapatrā rasabandhinī ca

<vāravallī>
raktakṣīravatī bilvadalopamadalānvitā /
vāravallīti sā sūtabandhanī roganāśinī

<rohiṇī>
śaṇapuṣpadalākāradaśapuṣpā ca dugdhayuk /
sā rohiṇīti nirdiṣṭā rasarājasya bandhanī

<bilvinī>
jyotiṣmatīdalākāravarṇaparṇā yaśasvinī /
rasabandhavidhau proktā bilvinīti nigadyate

<gorocanalatā>
gorocanaprabhāyuktadalavallīsamanvitā /
gorocanalatā bhūtamocanī rasabandhanī

<karīrī>
śrīśailaśikharodbhūtā mārkaṇḍīsadṛśauṣadhī /
raktaṃ kṣīraṃ kṣatā muñcetkarīrī rasabandhinī

<akṣarā>
pattrasīsā pattravatpatrā trivarṣātphaladāyinī /
akṣareti samākhyātā rasasyātinibandhinī

<apattrā>
somavallīva niṣpatrā kajjalābharasānvitā /
apattrāsau bhaved vindhye nātyuccā rasabandhinī

ādye varṣe bhavedamlā bhavettiktā dvitīyake /
tṛtīye'bde ca madhuraiḥ phalairyuktā prajāyate

pittajvaraharā sadyaḥ supatraphalasaṃyutā /
<kuṭajavallī>
latā kuṭajavallīti tatphalā taddalānvitā

madhurā rudhiragranthiḥ sūtarājanibandhinī /
<mūlakandā>
mūlakandeti vikhyātā mūlavatphalapattriṇī

latā kṣīrānvitā sūtabandhanaṃ kurute dhruvam /
<brāhmaṇī>
pārijātādrijā vallī śatapuṣpadalacchadā

kṛṣṇakṣīraphalā proktā brāhmaṇī rasabandhinī /
<munivallī>
agastipatratatpatrā tadrūpāruṇapuṣpiṇī

ghṛtagandhā rasaghnī sā munivallīti kathyate /
<nimbakā>
dalaiḥ puṣpaiḥ phalairvallī niṃbavṛkṣasya sannibhā

tanmūlairbadhyate sūtaḥ sā proktā nimbakā latā /
<tilakandā>
tilakandeti vikhyātā mūlavatphalapattriṇī

latā kṣīravatī sūtaṃ nibadhnātyātape khare /
<atasīvallikā>
atasya iva puṣpāṇi phalāni ca dalāni ca

atasīvallikā sā hi pāradasya nibandhinī /
<bodhilatā>
uktā bodhilatā bodhipattradugdhena saṃyutā

badhnāti rasarājaṃ sā dānavendramivācyutaḥ /
<madyagandhā>
madyagandheti vikhyātā niṣpatrā phalapatrayuk

tasyāḥ kando rasaṃ śīghraṃ bandhanaṃ nayati dhruvam /
<kūrmalatā>
uktā kūrmalatā kūrmarūpakandā payo'nvitā

mallikopamatatpatraprasavā rasabandhinī /
<mādhavī>
mādhavīmūlavanmūlā nāgavallīdalānvitā

mādhavītyuditā vallī tanmūlairbadhyate rasaḥ /
<viśālā>
śvetapatratayā vallī śvetapuṣpaphalā tathā

viśāleti vinirdiṣṭā sāpi pāradabandhinī /
<mahānāgā>
nāgakuṇḍalavatkandā tatphaṇāsadṛśacchadā

mahānāgetyasau vallī vinibadhnāti pāradam /
<maṇḍūkalatikā>
maṇḍūkākāravatkandā maṇḍūkīdalavaddalā

maṇḍūkalatiketyeṣā tanmūlairbadhyate rasaḥ /
<udumbaralatā>
udumbaraphalākāraphalavaddalavaddalā

sodumbaralatetyuktā sūtarājasya bandhinī /
<citravallī>
yā dugdhakandā vaṭapatrapatrā vicitraparṇoruphalā sudīrghā /
sā citravallītyuditā rasendro nibadhyate tatphalamadhyasaṃsthaḥ

catuḥṣaṣṭiriti proktā divyauṣadhyo mahābalāḥ

ābhirbaddho raso nḥṇāṃ dehalohārthasādhakaḥ /
somavallī somavṛkṣaḥ sthalapadminikā tataḥ

gonasā kāravallī ca uccaṭā īśvarī tataḥ /
bhūtakeśī kṛṣṇalatā jñeyā laśunavallarī

rudantī caiva vārāhī saptapattrī ca nāginī /
sarpiṇī chattriṇī caiva gośṛṅgī sarvasiddhidā

jyotirnāmnī tridhā raktavallarī patravallarī /
kākinī caiva cāṇḍālī vallarī tāmravallarī

pītavallī ca vijayā vijñeyā ca mahauṣadhī /
jñātavyā devadālī ca syānnavānītagandhinī

jñeyā garuḍavallī ca tumbinī bhūmituṃbinī /
gandharvā vyāghrapādī ca vijñeyā ca mahauṣadhī

gomārī ca triśūlī ca rutasī ca tridaṇḍikā /
bhṛṅgavallī camarikā karavīralatā tataḥ

vajravallī vāravallī rohiṇī bilvinī tathā /
gorocanalatā caiva karīrī cākṣarā tathā

apattrī kuṭajā vallī mūlakandā ca brāhmaṇī /
ghṛtagandhā nimbavallī tilakandātasī tathā

bodhivallī madyagandhā kūrmavallī ca mādhavī /
viśālā ca mahānāgā jñeyā maṇḍūkavallī

udumbaralatā citravallī caiva surārcite /
catuḥṣaṣṭiriti proktā divyauṣadhyo mahābalāḥ