Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ahirbudhnya Samhita · Chapter 7

7.7.1

śuddhetarasṛṣṭivarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ
prakṛtipuruṣakālānāṃ samaṣṭiḥ
ahirbudhnyaḥ----
1anyūnānatiriktaṃ yad guṇasāmyaṃ tamomayam/
tat sāṃkhyairjagato mūlaṃ prakṛtiśceti kathyate

7.7.2

kramāvatīrṇo yastatra caturmanuyugaḥ pumān/
samaṣṭiḥ puruṣo yoniḥ sa kūṭastha itīryate

7.7.3

yat tat kālamayaṃ tattvaṃ jagataḥ saṃprakālanam2/
sa tayoḥ kāryamāsthāya saṃyojakavibhājakaḥ

7.7.4

bhagavatsaṃkalpacoditāt tritayādasmāt mahadādyutpattiḥ
mṛtpiṇḍībhūtametattu kālāditritayaṃ mune/
viṣṇoḥ sudarśanenaiva svasvakāryapracoditam

7.7.5

mahadādipṛthivyantatattvavargopapādakam/
prakṛtiḥ svarūpataḥ svabhāvataśca pariṇāminī
payomṛdādivat tatra prakṛtiḥ pariṇāminī

7.7.6

---------------------------------------
1.atha nyūnātiriktam A B C E F; atha mānātiriktam J
2.saṃprakāraṇam J
----------------------------------------
puruṣaḥ svarūpato'pariṇāmī
pumānapariṇāmī san saṃnidhānena kāraṇam/
kālasya prakṛtipuruṣapācakatvam
kālaḥ pacati tattve dve prakṛtiṃ puruṣaṃ ca ha

7.7.7

prakṛtermahattattvotpattiḥ
puruṣādhiṣṭhitāt tasmādviṣṇusaṃkalpacoditāt/
kālena kalitāccaiva guṇasāmyānmahāmune

7.7.8

mahān nāma mahattattvamavyaktāduditaṃ mune/
mahattattvaparyāyāḥ
vidyā 3gauryavanī brāhmī vadhūrvṛddhirmatirmadhuḥ

7.7.9

4akhyātirīśvaraḥ prājñetyete tadvācakā mune/
mahatastraividhyam
kālo buddhistathā prāṇa iti tredhā sa gīyate

7.7.10

tamaḥsattvarajobhedāt tattadunmeṣasaṃjñayā/
kālastruṭilavādyātmā buddhiraghyavasāyinī

7.7.11

prāṇaḥ prayatanākāra ityetā mahato bhidāḥ/
tatra sāttvikasya cāturvidhyam
dharmo jñānaṃ virāgaścāpyaiśvaryamiti saṃjñayā

7.7.12

mahataḥ sāttvikaṃ rūpaṃ caturdhā pravibhajyate /
-------------------------------------
3.gauryuvatī brahmā D.
4.idamardhaṃ sarvatraivameva paṭhyate
--------------------------------------
tāmasasyāpi cāturvidhyam
5adharmājñānāvairāgyamanaiśvaryaṃ ca tāmasam

7.7.13

mahattattve manūnāmavasthitiḥ
vidyāyā udare'ṣṭau te sudarśanasamīritāḥ/
manavo garbhatāṃ yānti sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ

7.7.14

tatra buddhyutpattiḥ
bodhanaṃ nāma vaidyaṃ tadindriyaṃ teṣu jāyate/
yenārthānadhyavasyeyuḥ sadasatpravibhāginaḥ6

7.7.15

mahato'haṃkārotpattiḥ
vidyāyā udare tatrāhaṃkṛtirnāma jāyate/
saṃkalpāccoditā viṣṇoścoditāyāḥ sudarśanāt

7.7.16

ahaṃkāraparyāyāḥ
ahaṃkāro'bhimānaśca prajāpatirahaṃkṛtiḥ/
abhimantā ca boddhā cetyasyāḥ paryāyavācakāḥ

7.7.17

ahaṃkārasya traividhyam
tasya vaikārikaṃ nāma rūpaṃ sāttvikamucyate/
taijasaṃ rājasaṃ rūpaṃ bhūtādirnāma tāmasam

7.7.18

-----------------------------------------
5.adharmājñānasāmānyam D.
6.pravibhāgataḥ D.J.
-----------------------------------------
ahaṃkārasya rūpabhedāḥ
kāmaḥ krodhaśca lobhaśca mānaścāvamatistṛṣā/
ityahaṃkṛtirūpāṇi darśitāni 7mune tava

7.7.19

ahaṃkāre manūnāmavasthitiḥ
nānāvibhavayuktāyāmutpannāyāmahaṃkṛtau/
tadantargarbhamāyāti manūnāṃ taccaturyugam

7.7.20

ahaṃkārāt manautpattiḥ
sudarśaneritaṃ viṣṇorāhaṃkārikamindriyam/
mano nāma manūnāṃ tajjāyate cintanātmakam

7.7.21

manasvī buddhimāṃścāpi garbho manumayastathā/
bhūtādeḥ śabdatanmātrotpattiḥ
bhūtādeḥ śabdatanmātraṃ tāmasādatha jāyate

7.7.22

tasmādākāśotpattiḥ
viyacca śabdatanmātrājjāyate śabdalakṣaṇam/
ākāśasya guṇakarmaṇī
śabdaikaguṇamākāśamavakāśapradāyi ca

7.7.23

ākāśe manūnāṃ sthitiḥ
tadantargarbhatāṃ yānti viṣṇusaṃkalpacoditāḥ/
------------------------------------
7.mahāmune D.
------------------------------------
manavo'ṣṭau mahābudde tadā vaikārikāt punaḥ

7.7.24

śrotravācorutpattiḥ
śrotraṃ vāgiti vijñānakarmendriyayugaṃ mune/
samīkṣayaiva devasya manuṣu pratijāyate

7.7.25

manūnāṃ tadvaiśiṣṭyam
śrotravānatha vāgmī ca garbho manumayastathā/
atha sparśatanmātrotpattiḥ
sudarśaneritādviṣṇorbhūtādeḥ sparśamātrakam

7.7.26

tasmādvāyūtpattiḥ
jāyate sparśavān vāyustasmādapi ca jāyate/
vāyoḥ kriyābhedāḥ
śoṣaṇaṃ 8preraṇaṃ ceṣṭā vyūhanaṃ ca samūhanam

7.7.27

kriyābhedā ime tasmājjāyante vāyuto mune/
tvakpāṇyorutpattiḥ
vaikārikādahaṃkārāt tvakpāṇidvitayaṃ mune

7.7.28

jñānakarmendriyadvandvaṃ saṃkalpāt tasya jāyate/
vāyau manūnāṃ sthitiḥ
tadantargarbhatāṃ yāti tadā manumayaḥ pumān

7.7.29

------------------------------------
8.poṣaṇam A B C E F J
------------------------------------
teṣāṃ tvakpāṇivaiśiṣṭyam
ceṣṭamānastadā garbho viṣṇusaṃkalpacoditaḥ/
tvakpāṇidvayavānāsīt 9sparśādānādisiddhaye

7.7.30

rūpatanmātrajejasorutpattiḥ
tāmasādatha bhūtādeḥ sudarśanasamīritāt/
jāyate rūpamātraṃ tu jyotistasmācca rūpavat

7.7.31

tejasaḥ kriyābhedāḥ
rūpaṃ vyaktistathā pākaḥ kāntirdīptiritīdṛśāḥ/
jāyante taijasā bhedā bhedādvaikārikāt tathā

7.7.32

cakṣuḥ pādayorutpattiḥ
sudarśaneritājjātaṃ cakṣuḥ pādayugaṃ mune/
tejasi manūnāṃ sthitiḥ
tadantargarbhatāṃ yānti te sudarśanacoditāḥ

7.7.33

teṣāṃ cakṣuḥpādavaiśiṣṭyam
manavo rūpavantaste kāntidīptyādiśālinaḥ/
cakṣuṣmantaḥ pādavanto 10vīkṣaṇāṭanayoginaḥ

7.7.34

rasatanmātrāmbhasorutpattiḥ
tāmasādatha bhūtāderviṣṇorikṣāniyojitāt/
----------------------------------------
9.sparśadānādi A B C D.
10.vīkṣaṇāyana E.J.
----------------------------------------
jāyate rasamātraṃ tu jāyante'mbhāṃsi vai tataḥ

7.7.35

tatkriyābhedāḥ
jāyante'tha guṇāsteṣāṃ rasasnehadravādayaḥ/
rasanopasthendriyotpattiḥ
atha vaikārikāt tasmād viṣṇusaṃkalpacoditāt

7.7.36

rasanopasthamityetajjāyate11 dṛkkriyātmakam/
apsu manūnāṃ sthitiḥ
tadantargarbhatāṃ yānti viṣṇusaṃkalpacoditāḥ

7.7.37

manavaste mahābuddhe viṣṇukarmādhikāriṇaḥ/
teṣāṃ rasanopasthavaiśiṣṭyam
sarasāḥ snehavantaśca rudhirādidravānvitāḥ

7.7.38

jāyante rasanāvantaḥ puṃstrīvyañjanabheditāḥ12/
gandhatanmātramahyorutpattiḥ
sudarśaneritāt tasmādbhūtādestadanantaram

7.7.39

jāyate gandhananmātraṃ tasmādgandhavatī mahī/
pārthivaguṇabhedāḥ
kāṭhinyaṃ gauravaṃ sthairyamityādyāḥ pārthivā guṇāḥ

7.7.40

---------------------------------------
11.ityetad dvandvaṃ jñānakiyātmakam A B C E F J
12. bhedataḥ A B C E F; bhedinaḥ J
-----------------------------------------
ghrāṇapāyvorutpattiḥ
vaikārikādahaṃkārāt sudarśanasamīritāt/
ghrāṇaṃ pāyuriti dvandvaṃ jñānakarmātmakaṃ mune

7.7.41

pṛthivyāṃ manūnāṃ sthitiḥ
13bhuvaste garbhatāṃ yānti viṣṇusaṃkalpacoditāḥ/
teṣāṃ ghrāṇapāyuvaiśiṣṭyam
14guravaḥ sthirasaṃghātā asthidantādisaṃyutāḥ

7.7.42

ghrāṇavantaḥ pāyumantaḥ saṃpūrṇāvayavā mune/
saṃkalpādyutpattiḥ
saṃkalpaścaiva saṃrambhaḥ prāṇāḥ pañcavidhāstathā

7.7.43

manaso'haṃkṛterbuddherjāyante 15pūrvameva tu/
evaṃ manūnāṃ sarvāvayavapūrṇatā
evaṃ saṃpūrṇasarvāṅgāḥ prāṇāpānādisaṃyutāḥ

7.7.44

sarvendriyayutāstatra dehino manavo mune/
sṛṣṭipralayakālayostulyaparimāṇatvam
yo yādṛgvarṇitaḥ pūrvaṃ kālastatpratisaṃcare

7.7.45

---------------------------------------
13.J omits 3 lines from here
14.manavaḥ A B C E F.
15.punareva tu J.
-----------------------------------------
sarge sa eva vijñeyo vaiṣṇavaistattvacintakaiḥ/
16vidyāvipariṇāmo'yaṃ saptadhā vīkṣayā hareḥ

7.7.46

mahābhūtāni tānyāhurvibhāgān saptadhā17 mune/
manuvibhāgaḥ
manavo'pi vibhajyante sudarśanasamīritāḥ

7.7.47

yugaśo yugaśaḥ pūrvaṃ paścāt puṃstrīvibhedataḥ/
svayamāgatavijñānāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ

7.7.48

ātmanyadhyakṣamīśānamaniruddhaṃ dadhatyatha/
manubhirgarbhotpādanam
tato hyadhyakṣavantaste tatsaṃkalpena coditāḥ

7.7.49

garbhānādadhate strīṣu manavaste śataṃ śatam/
teṣāṃ brāhmaṇādisaṃjñā
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśvayāḥ śūdrāśceti 18dhaturvidhāḥ

7.7.50

mānavā manuyoṣidbhyo jāyante dvandvalakṣaṇāḥ/
tadutpannānāṃ mānavamānavādisaṃjñā
manubhiḥ saṃskṛtāste tu svāsu patnīṣu mānavaḥ

7.7.51

janayanti bahūn putrāṃste syurmānavamānavāḥ/
-----------------------------------------
16. vidyā pariṇatā seyaṃ viṣṇuvīkṣayā D
17.sapta ye mune D.
18.catuḥ śatam D
------------------------------------------
teṣāṃ bhagavatkaiṃkaryakāritvam
teṣāṃ gotrāṇyanekāni yairidaṃ sakalaṃ tatam

7.7.52

cāturvarṇyamayā ete bhagavatkarmakāriṇaḥ/
bhāgavatakaiṃkaryakāriṇāṃ mokṣasaṃpattiḥ
teṣāṃ ye karma kurvanti sādhavaḥ śatavārṣikam

7.7.53

vivekajñānamāsādya te viśanti hariṃ param/
anyeṣāṃ saṃsāraprāptiḥ
yugādiyuganirhrāsādye karmāntarakāriṇaḥ

7.7.54

phalābhidhyāyino yānti tatprasūtāṃ gatiṃ tu te/
karmahetukadevādisṛṣṭiḥ
yā sā sā vidyā purā proktā manugarbhavatī mune

7.7.55

garbhavatyeva sā devān nānāguṇavibheditān/
daityadānavarakṣāṃsi gandharvoragakiṃnarān

7.7.56

iti nānāvidhā yonīrviṣṇoḥ saṃkalpacoditā/
svasaṃkalpena sṛjati te cānyāṃste'pi cāparān

7.7.57

manugarbhadaśāyāṃ tu pitṛdevarṣimānavāḥ19/
iti sṛṣṭāstayā śaśvadvidyāyā brahmaṇā svayam

7.7.58

---------------------------------------------
19.dānavāḥ E F J
---------------------------------------------
manūnāṃ devādīnāṃ ca kūṭasthapuruṣavyaṣṭirūpatvam
kūṭastho yaḥ purā proktaḥ pumān vyomnaḥ 20parādadhaḥ/
manavo devatādyāśca tadvyaṣṭya itīritāḥ

7.7.59

jīvānāṃ bhagavadvibhūtitvam
jīvabhedā mune sarve viṣṇubhūtyaṃśakalpitāḥ/
mahato meghātmanā pariṇāmaḥ
21atha vyakteṣu manuṣu prajāteṣu punaḥ punaḥ

7.7.60

22vidyaivāṃśena kenāpi dhenurbhavati śāśvatī/
dheturityucyate vidyā meghabhāvamupāgatā

7.7.61

payaḥ kṣarati varṣākhyamannādipariṇāmavat/
jīvānāṃ jñānabhraṃśahetukathanam
tattu vaidyaṃ payaḥ prāśya sarve mānavamānavāḥ

7.7.62

23jñānabhraṃśaṃ prapadyante sarvajñāḥ svata eva te/
tataḥ śāstrapravṛttiḥ
tataḥ 24pravartyate śāstraṃ manubhiḥ pūrvajaistadā

7.7.63

tadādiṣṭena mārgeṇa te yānti paramāṃ gatim/
leśataḥ sṛṣṭirukteyaṃ bhūteḥ śuddhetarā mune

Original text: ahirbudhnasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc