Ahirbudhnya Samhita · Chapter 7
śuddhetarasṛṣṭivarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ
prakṛtipuruṣakālānāṃ samaṣṭiḥ
ahirbudhnyaḥ----
1anyūnānatiriktaṃ yad guṇasāmyaṃ tamomayam/
tat sāṃkhyairjagato mūlaṃ prakṛtiśceti kathyate
kramāvatīrṇo yastatra caturmanuyugaḥ pumān/
samaṣṭiḥ puruṣo yoniḥ sa kūṭastha itīryate
yat tat kālamayaṃ tattvaṃ jagataḥ saṃprakālanam2/
sa tayoḥ kāryamāsthāya saṃyojakavibhājakaḥ
bhagavatsaṃkalpacoditāt tritayādasmāt mahadādyutpattiḥ
mṛtpiṇḍībhūtametattu kālāditritayaṃ mune/
viṣṇoḥ sudarśanenaiva svasvakāryapracoditam
mahadādipṛthivyantatattvavargopapādakam/
prakṛtiḥ svarūpataḥ svabhāvataśca pariṇāminī
payomṛdādivat tatra prakṛtiḥ pariṇāminī
---------------------------------------
1.atha nyūnātiriktam A B C E F; atha mānātiriktam J
2.saṃprakāraṇam J
----------------------------------------
puruṣaḥ svarūpato'pariṇāmī
pumānapariṇāmī san saṃnidhānena kāraṇam/
kālasya prakṛtipuruṣapācakatvam
kālaḥ pacati tattve dve prakṛtiṃ puruṣaṃ ca ha
prakṛtermahattattvotpattiḥ
puruṣādhiṣṭhitāt tasmādviṣṇusaṃkalpacoditāt/
kālena kalitāccaiva guṇasāmyānmahāmune
mahān nāma mahattattvamavyaktāduditaṃ mune/
mahattattvaparyāyāḥ
vidyā 3gauryavanī brāhmī vadhūrvṛddhirmatirmadhuḥ
4akhyātirīśvaraḥ prājñetyete tadvācakā mune/
mahatastraividhyam
kālo buddhistathā prāṇa iti tredhā sa gīyate
tamaḥsattvarajobhedāt tattadunmeṣasaṃjñayā/
kālastruṭilavādyātmā buddhiraghyavasāyinī
prāṇaḥ prayatanākāra ityetā mahato bhidāḥ/
tatra sāttvikasya cāturvidhyam
dharmo jñānaṃ virāgaścāpyaiśvaryamiti saṃjñayā
mahataḥ sāttvikaṃ rūpaṃ caturdhā pravibhajyate /
-------------------------------------
3.gauryuvatī brahmā D.
4.idamardhaṃ sarvatraivameva paṭhyate
--------------------------------------
tāmasasyāpi cāturvidhyam
5adharmājñānāvairāgyamanaiśvaryaṃ ca tāmasam
mahattattve manūnāmavasthitiḥ
vidyāyā udare'ṣṭau te sudarśanasamīritāḥ/
manavo garbhatāṃ yānti sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ
tatra buddhyutpattiḥ
bodhanaṃ nāma vaidyaṃ tadindriyaṃ teṣu jāyate/
yenārthānadhyavasyeyuḥ sadasatpravibhāginaḥ6
mahato'haṃkārotpattiḥ
vidyāyā udare tatrāhaṃkṛtirnāma jāyate/
saṃkalpāccoditā viṣṇoścoditāyāḥ sudarśanāt
ahaṃkāraparyāyāḥ
ahaṃkāro'bhimānaśca prajāpatirahaṃkṛtiḥ/
abhimantā ca boddhā cetyasyāḥ paryāyavācakāḥ
ahaṃkārasya traividhyam
tasya vaikārikaṃ nāma rūpaṃ sāttvikamucyate/
taijasaṃ rājasaṃ rūpaṃ bhūtādirnāma tāmasam
-----------------------------------------
5.adharmājñānasāmānyam D.
6.pravibhāgataḥ D.J.
-----------------------------------------
ahaṃkārasya rūpabhedāḥ
kāmaḥ krodhaśca lobhaśca mānaścāvamatistṛṣā/
ityahaṃkṛtirūpāṇi darśitāni 7mune tava
ahaṃkāre manūnāmavasthitiḥ
nānāvibhavayuktāyāmutpannāyāmahaṃkṛtau/
tadantargarbhamāyāti manūnāṃ taccaturyugam
ahaṃkārāt manautpattiḥ
sudarśaneritaṃ viṣṇorāhaṃkārikamindriyam/
mano nāma manūnāṃ tajjāyate cintanātmakam
manasvī buddhimāṃścāpi garbho manumayastathā/
bhūtādeḥ śabdatanmātrotpattiḥ
bhūtādeḥ śabdatanmātraṃ tāmasādatha jāyate
tasmādākāśotpattiḥ
viyacca śabdatanmātrājjāyate śabdalakṣaṇam/
ākāśasya guṇakarmaṇī
śabdaikaguṇamākāśamavakāśapradāyi ca
ākāśe manūnāṃ sthitiḥ
tadantargarbhatāṃ yānti viṣṇusaṃkalpacoditāḥ/
------------------------------------
7.mahāmune D.
------------------------------------
manavo'ṣṭau mahābudde tadā vaikārikāt punaḥ
śrotravācorutpattiḥ
śrotraṃ vāgiti vijñānakarmendriyayugaṃ mune/
samīkṣayaiva devasya manuṣu pratijāyate
manūnāṃ tadvaiśiṣṭyam
śrotravānatha vāgmī ca garbho manumayastathā/
atha sparśatanmātrotpattiḥ
sudarśaneritādviṣṇorbhūtādeḥ sparśamātrakam
tasmādvāyūtpattiḥ
jāyate sparśavān vāyustasmādapi ca jāyate/
vāyoḥ kriyābhedāḥ
śoṣaṇaṃ 8preraṇaṃ ceṣṭā vyūhanaṃ ca samūhanam
kriyābhedā ime tasmājjāyante vāyuto mune/
tvakpāṇyorutpattiḥ
vaikārikādahaṃkārāt tvakpāṇidvitayaṃ mune
jñānakarmendriyadvandvaṃ saṃkalpāt tasya jāyate/
vāyau manūnāṃ sthitiḥ
tadantargarbhatāṃ yāti tadā manumayaḥ pumān
------------------------------------
8.poṣaṇam A B C E F J
------------------------------------
teṣāṃ tvakpāṇivaiśiṣṭyam
ceṣṭamānastadā garbho viṣṇusaṃkalpacoditaḥ/
tvakpāṇidvayavānāsīt 9sparśādānādisiddhaye
rūpatanmātrajejasorutpattiḥ
tāmasādatha bhūtādeḥ sudarśanasamīritāt/
jāyate rūpamātraṃ tu jyotistasmācca rūpavat
tejasaḥ kriyābhedāḥ
rūpaṃ vyaktistathā pākaḥ kāntirdīptiritīdṛśāḥ/
jāyante taijasā bhedā bhedādvaikārikāt tathā
cakṣuḥ pādayorutpattiḥ
sudarśaneritājjātaṃ cakṣuḥ pādayugaṃ mune/
tejasi manūnāṃ sthitiḥ
tadantargarbhatāṃ yānti te sudarśanacoditāḥ
teṣāṃ cakṣuḥpādavaiśiṣṭyam
manavo rūpavantaste kāntidīptyādiśālinaḥ/
cakṣuṣmantaḥ pādavanto 10vīkṣaṇāṭanayoginaḥ
rasatanmātrāmbhasorutpattiḥ
tāmasādatha bhūtāderviṣṇorikṣāniyojitāt/
----------------------------------------
9.sparśadānādi A B C D.
10.vīkṣaṇāyana E.J.
----------------------------------------
jāyate rasamātraṃ tu jāyante'mbhāṃsi vai tataḥ
tatkriyābhedāḥ
jāyante'tha guṇāsteṣāṃ rasasnehadravādayaḥ/
rasanopasthendriyotpattiḥ
atha vaikārikāt tasmād viṣṇusaṃkalpacoditāt
rasanopasthamityetajjāyate11 dṛkkriyātmakam/
apsu manūnāṃ sthitiḥ
tadantargarbhatāṃ yānti viṣṇusaṃkalpacoditāḥ
manavaste mahābuddhe viṣṇukarmādhikāriṇaḥ/
teṣāṃ rasanopasthavaiśiṣṭyam
sarasāḥ snehavantaśca rudhirādidravānvitāḥ
jāyante rasanāvantaḥ puṃstrīvyañjanabheditāḥ12/
gandhatanmātramahyorutpattiḥ
sudarśaneritāt tasmādbhūtādestadanantaram
jāyate gandhananmātraṃ tasmādgandhavatī mahī/
pārthivaguṇabhedāḥ
kāṭhinyaṃ gauravaṃ sthairyamityādyāḥ pārthivā guṇāḥ
---------------------------------------
11.ityetad dvandvaṃ jñānakiyātmakam A B C E F J
12. bhedataḥ A B C E F; bhedinaḥ J
-----------------------------------------
ghrāṇapāyvorutpattiḥ
vaikārikādahaṃkārāt sudarśanasamīritāt/
ghrāṇaṃ pāyuriti dvandvaṃ jñānakarmātmakaṃ mune
pṛthivyāṃ manūnāṃ sthitiḥ
13bhuvaste garbhatāṃ yānti viṣṇusaṃkalpacoditāḥ/
teṣāṃ ghrāṇapāyuvaiśiṣṭyam
14guravaḥ sthirasaṃghātā asthidantādisaṃyutāḥ
ghrāṇavantaḥ pāyumantaḥ saṃpūrṇāvayavā mune/
saṃkalpādyutpattiḥ
saṃkalpaścaiva saṃrambhaḥ prāṇāḥ pañcavidhāstathā
manaso'haṃkṛterbuddherjāyante 15pūrvameva tu/
evaṃ manūnāṃ sarvāvayavapūrṇatā
evaṃ saṃpūrṇasarvāṅgāḥ prāṇāpānādisaṃyutāḥ
sarvendriyayutāstatra dehino manavo mune/
sṛṣṭipralayakālayostulyaparimāṇatvam
yo yādṛgvarṇitaḥ pūrvaṃ kālastatpratisaṃcare
---------------------------------------
13.J omits 3 lines from here
14.manavaḥ A B C E F.
15.punareva tu J.
-----------------------------------------
sarge sa eva vijñeyo vaiṣṇavaistattvacintakaiḥ/
16vidyāvipariṇāmo'yaṃ saptadhā vīkṣayā hareḥ
mahābhūtāni tānyāhurvibhāgān saptadhā17 mune/
manuvibhāgaḥ
manavo'pi vibhajyante sudarśanasamīritāḥ
yugaśo yugaśaḥ pūrvaṃ paścāt puṃstrīvibhedataḥ/
svayamāgatavijñānāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ
ātmanyadhyakṣamīśānamaniruddhaṃ dadhatyatha/
manubhirgarbhotpādanam
tato hyadhyakṣavantaste tatsaṃkalpena coditāḥ
garbhānādadhate strīṣu manavaste śataṃ śatam/
teṣāṃ brāhmaṇādisaṃjñā
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśvayāḥ śūdrāśceti 18dhaturvidhāḥ
mānavā manuyoṣidbhyo jāyante dvandvalakṣaṇāḥ/
tadutpannānāṃ mānavamānavādisaṃjñā
manubhiḥ saṃskṛtāste tu svāsu patnīṣu mānavaḥ
janayanti bahūn putrāṃste syurmānavamānavāḥ/
-----------------------------------------
16. vidyā pariṇatā seyaṃ viṣṇuvīkṣayā D
17.sapta ye mune D.
18.catuḥ śatam D
------------------------------------------
teṣāṃ bhagavatkaiṃkaryakāritvam
teṣāṃ gotrāṇyanekāni yairidaṃ sakalaṃ tatam
cāturvarṇyamayā ete bhagavatkarmakāriṇaḥ/
bhāgavatakaiṃkaryakāriṇāṃ mokṣasaṃpattiḥ
teṣāṃ ye karma kurvanti sādhavaḥ śatavārṣikam
vivekajñānamāsādya te viśanti hariṃ param/
anyeṣāṃ saṃsāraprāptiḥ
yugādiyuganirhrāsādye karmāntarakāriṇaḥ
phalābhidhyāyino yānti tatprasūtāṃ gatiṃ tu te/
karmahetukadevādisṛṣṭiḥ
yā sā sā vidyā purā proktā manugarbhavatī mune
garbhavatyeva sā devān nānāguṇavibheditān/
daityadānavarakṣāṃsi gandharvoragakiṃnarān
iti nānāvidhā yonīrviṣṇoḥ saṃkalpacoditā/
svasaṃkalpena sṛjati te cānyāṃste'pi cāparān
manugarbhadaśāyāṃ tu pitṛdevarṣimānavāḥ19/
iti sṛṣṭāstayā śaśvadvidyāyā brahmaṇā svayam
---------------------------------------------
19.dānavāḥ E F J
---------------------------------------------
manūnāṃ devādīnāṃ ca kūṭasthapuruṣavyaṣṭirūpatvam
kūṭastho yaḥ purā proktaḥ pumān vyomnaḥ 20parādadhaḥ/
manavo devatādyāśca tadvyaṣṭya itīritāḥ
jīvānāṃ bhagavadvibhūtitvam
jīvabhedā mune sarve viṣṇubhūtyaṃśakalpitāḥ/
mahato meghātmanā pariṇāmaḥ
21atha vyakteṣu manuṣu prajāteṣu punaḥ punaḥ
22vidyaivāṃśena kenāpi dhenurbhavati śāśvatī/
dheturityucyate vidyā meghabhāvamupāgatā
payaḥ kṣarati varṣākhyamannādipariṇāmavat/
jīvānāṃ jñānabhraṃśahetukathanam
tattu vaidyaṃ payaḥ prāśya sarve mānavamānavāḥ
23jñānabhraṃśaṃ prapadyante sarvajñāḥ svata eva te/
tataḥ śāstrapravṛttiḥ
tataḥ 24pravartyate śāstraṃ manubhiḥ pūrvajaistadā
tadādiṣṭena mārgeṇa te yānti paramāṃ gatim/
leśataḥ sṛṣṭirukteyaṃ bhūteḥ śuddhetarā mune
Original text: ahirbudhnasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0