Ahirbudhnya Samhita · Chapter 11
śabdātmakapramāmavyūhanirūpaṇaṃ nāma ekādaśo'dhyāyaḥ
nāradaḥ----
1namaḥ samastagīrvāṇasukhasaubhāgyadāyine/
śaṃkarāya girīśāya gaurīdayita te namaḥ
śabdātmakapramāṇapraśnaḥ
śrutaḥ pramāṇarūpo'yaṃ vyūhārtho yanmayākhilaḥ/
śabdākāro ya uddiṣṭastaṃ me vada 2sureśvara
tatprativivakṣayopoddhātaḥ
ahirbudhnyaḥ---
ādisarge purāvṛtte nānābhāvavibhūṣite/
āsīcchaktimato viṣṇoriyaṃ cintā sukhodayā
ādisarge bhagavataścintāprakāraḥ
vipuleyaṃ kṛtā sṛṣṭirmayā sattvaguṇottarā/
pratyasarvadharmārthā 3nirābādhā sukhottarā
prajeyamabhinirvṛttā 4devarṣibrahmasaṃkulā/
---------------------------
1.namaḥ sarvajña gīrvāṇaśubha A B C E F J
2.maheśvara D
3.nirāyāsā D
4.devabrahmarṣi D
----------------------------
sattvavivṛddhyā paramapuruṣaprāptipūrvakaṃ svarūpāvirbhāvaḥ
tattvajñānasamāyogāt saddharmakaraṇādipi
acireṇaiva māṃ prāpya svīyaṃ bhāvaṃ bhajiṣyate/
rajastamovivṛddhyā sattvahrāsaḥ
rajastamoguṇodrekaḥ 5kālenaiva bhaviṣyati
tadunmeṣavaśenaiva sattvamapyupacoṣyate/
tadā daityādyāvirbhāvaḥ
tadā prādurbhaviṣyanti daityadānavarākṣasāḥ
tairvaidikamaryādāvilopanam
tairiyaṃ sāttvikī divyā maryādā cālayiṣyate/
jñānapramoṣāt dharmatirodhānam
rajastamoguṇonmeṣāt samyagjñāne vināśite
jñānahetuḥ sa dharmo'pi tirodhānaṃ gamiṣyati/
tataḥ prajākṣobhaḥ
tataśceyamanādhārā prajāśuddhā vinaṅkṣyati
tadā bhagavadavatārāṇāṃ labdhāvakāśatā
tatra rūpairanekairme kṛtyaṃ śaśvadbhaviṣyati/
--------------------------------------------
5.kālena tu D
--------------------------------------------
teṣūpakaraṇāpekṣā nānākārā bhaviṣyati
dharmasthāpananiścayaḥ
āviśyāviśya bhūtāni svena rūpeṇa māyayā/
taistaiḥ sādhanasaṃbhedairnirasya sukṛtadviṣaḥ
sukarā dharmamaryādā tatra tatra bhaviṣyati/
adharmanirāsasādhanadvaividhyam
sādhanaṃ ca dvidhā kāryaṃ dharmadveṣinirākṛtau
śaśtrāstravyūharūpeṇa śāstrarūpeṇa caiva hi/
bhagavatsaṃkalpāt tadubhayotpattiḥ
6ityuktvārthatvarūpaṃ hi śastrāstraughasamākulam
vyūhaṃ sasarja saṃkalpya svena saṃkalpatejasā/
sa ca saudarśano vyūho maryādādhāraṇakṣamaḥ
pramāṇarūpa uddhiṣṭo vakṣyate ca tathā tathā/
7pramāṇarūpaśāstrārthaḥ saṃkalpo vaiṣṇavo hi yaḥ
udito brahmaṇastasmādyathā tadavadhāraya/
ādiśāstrasvarūpavarṇanam
saṃkalpamayamevaikaṃ 8sakalāntastamonudam
-------------------------------------------
6.ityuktārthasvarūpaṃ sa śabdaśastraughasaṃkulam A B C; śabdaśāstraugha E.F
7. pramāṇarūpaśāstrātmā A B C F; pramāṇarūpaḥ śāstrārthaḥ E
8.saṃkalpaṃ tattamonudam A B C E F J
------------------------------------------------
nirghātaśabdavadvyomnaḥ śāstramekamabhūt tadā/
varṇārthaiḥ saṃbhṛtairvarṇaiścidānandamahormibhiḥ
viṣṇuśaktisamudrotthairmaṇibhirmauktikairiva/
protaṃ saudarśanaṃ rūpaṃ viṣṇoḥ saṃkalpakalpitam
tadvijñānamayaṃ śāstraṃ saddharmapratipādakam/
niyutādhyāyi yat proktaṃ kāmapālena śāśvatam
tasya sarvaśāstrārthagarbhitatvam
puruṣārthaiścaturbhistadanvitaṃ hetusaṃkulam/
ṛgyajuḥsāmabhirjuṣṭamaṅgirobhiratharvabhiḥ
padavākyapramāṇārthairvikalpairbahubhiścitam/
alaṃkṛtaṃ śubhaistaistaiḥ samayairdivyamānuṣaiḥ
taistairvikalpitaiḥ kalpaiśchandobhirvividhairvṛtam9 /
kālopagrahasaṃkhyābhiḥ prakṛtipratyayaiḥ svaraiḥ
vibhaktikārakairliṅgaiḥ 10svairaiḥ prakṛtisandhibhiḥ/
saṃjñābhiḥ sādhikārābhirbhūṣitaṃ paribhāṣayā
ādeśairāgamairlopairvikāraiścāpyupādhibhiḥ/
vṛttibhirvividhābhiśca vākyairupapadairapi
----------------------------------------
9.smṛtam A B C E F.
10.rūpaiḥ E F J
----------------------------------------
avyayairupasargaiśca nāmākhyātanipātakaiḥ11/
mātrāvṛttisvarabalairabhiniṣṭānasāmabhiḥ
yamaraṅgavibhāgaiśca bhūṣitaṃ padabhaṅgibhiḥ/
varṇāgamavikalpaiśca tathā varṇaviparyayaiḥ
kalpanābhiśca 12laghvībhirvikṛteḥ prakṛterapi/
niruktakalpairvividhairnānānigamanairapi
13grahanakṣatrarāśisthairvikalpairgaṇanotthitaiḥ/
horāskandhavikalpaiśca vidhānaiḥ phalakalpitaiḥ
vidhyarthavādamantrotthairvicāraiḥ 14karmakalpanaiḥ/
aṅgayuktikramohaiśca tantravāpātideśanaiḥ
adhikārairanekaiśca vicārairvākyagocaraiḥ/
pramāṇakalpitairnyāyairnigrahacchalajātibhiḥ
dravyakarmavikalpaiśca guṇasāmānyakalpanaiḥ15/
cāturhotravikalpaiśca cāturvaidyavijṛmbhitaiḥ16
cāturāśramyakalpaiśca cāturvarṇyavikalpitaiḥ/
saṃskārakalpairvividhairnitadyakāmyakriyākramaiḥ
itihāsapurāṇābhyāṃ vividhābhyāṃ samanvitam/
vividhaisca prasaṃkhyānaiḥ svaprakṛtyādikalpitaiḥ
-----------------------------------
11.nipātanaiḥ A
12.bahvībhiḥ A B C J; ladhvībhiḥ prakṛtervikṛterapi D
13.grahanakṣatrarāśībhiḥ A B C E F J
14.mantrakalpanaiḥ B C D
15.kalpitaiḥ D.J.
16.vikalpitaiḥ A B C E F
-------------------------------------
pumīśvaravikalpaiśca pariṇāmavikalpitaiḥ/
avasthālakṣaṇavyākhyādharmaklṛptivicitritam17
pramāṇānāṃ sasargāṇāṃ nānākalpanayānvitam/
18lepālepavicāraiśca puruṣāvyaktagocaraiḥ
tattvātāttvikakalpaiśca nānāgativicintanaiḥ/
muktikramavicāraiśca khyātikalpairanekaśaḥ
jñānājñānasamākhyātaguṇadoṣavicāraṇaiḥ/
guṇatrayavikalpaiśca 19sargasaṃyogacintanaiḥ
20anvitaṃ vividhaiḥ sāṃkhyaiḥ prasaṃkhyānakṛtakramaiḥ/
yogaprakārakalpaiśca vṛttīnāṃ kalpanairapi
abhyāsakalpairvividhaiścāturvairāgyakalpanaiḥ/
antaraṅgabahirbhūtayogāṅgaparicintanaiḥ
kleśakarmavipākānāmāśayānāṃ ca varṇanaiḥ/
tāpasaṃskāracintābhirduḥkhabhedavicintanaiḥ
taistaiścaturadhiṣṭhānakalpanaiḥ 21kalpitaṃ pṛthak/
upādeyasya heyasya hānopādānayorapi
svarūpacintanaiścitrairbhogakāmavikalpanaiḥ22/
---------------------------------
17.karmaklṛptivicitritam A B C; dharmakalpavicitritam J
18.tāvattāvadvicāraiśca J.
19.pariṇāmavikalpanaiḥ D
20.āsthitam D
21.parikalpitam B C
22.yogakārmāvakalpanaiḥ D
----------------------------------------
kriyāyogairanekaiśca cittasaṃskārasādhanaiḥ
siddhibhiśca vicitrābhiścittasthābhiralaṃkṛtam/
patipāśapaśuvyākhyāvikalpairhetucitritaiḥ
śuddhādhvakalpanābhiśca kriyājñānavibhedataḥ/
arthapañcakacintābhiranekābhiralaṃkṛtam
śaktipañcakacintābhirmalatrayavicāraṇaiḥ/
bhogopakāraṇākhyānaiḥ puṃsāṃ rūpavikalpanaiḥ
dīkṣāpratiṣṭhākalpaiśca dharmaiḥ pāśupatairapi/
iti nānāvidhākārabuddhikalpavicitrayā
yuktaṃ kalpanayā śaśvat klṛptanānādhikārayā/
adhikāreṇa saddharmān vyācakṣāṇamanekadhā
niyutādhyāyakaṃ pūrvamāsīt saṃkarṣaṇoditam/
saṃkalpamayamādyasya viṣṇoḥ saṃkalpajāt kila
tasya śāstrasya bhagavatprītihetutvam
tena śāstreṇa te divyā manavo mānavāśca te/
ye proktā ādisarge te tathā mānavamānavāḥ
23satkriyābhiranalpābhirnārāyaṇamatoṣayan/
tasya śāstrasya mandapracāratā
atha kālaviparyāsādyugabhedasamudbhave
-------------------------------------------
23. satkriyābhirakalpābhiḥ D.
-------------------------------------------
tretādau sattvasaṃkocādrajasi pravijṛmbhite/
kāmaṃ kāmayamāneṣu brāhmaṇeṣu mahātmasu
mandapracāramāsīt tacchāsanaṃ yat sudarśanam/
vācyāyanādibhistacchāstravibhajanam
tato mohākule loke lokatantravidhāyinaḥ
saṃbhūya lokakartāraḥ kartavyaṃ samacintayan/
apāntaratapā nāma munirvāksaṃbhavo hareḥ
kapilaśca purāṇarṣirādidevasamudbhavaḥ/
hiraṇyāgarbho lokādirahaṃ paśupatiḥ śivaḥ
ete taptvā tapastīvraṃ varṣāṇāmayutaṃ śatam/
ādidevamanujñāpya devadevena coditāḥ
sudarśanasya leśena tatsaṃkalpena saṃyutāḥ/
vijñānabalamāsādya 24dharmāddevaprasādajāt
āvirbhūtaṃ tu tatchāstramaṃśataste tatakṣima/
tatra vācyāyanena vedavibhajanam
tatakṣa bhagavānpūrvamapāntaratapā muniḥ
harervācyāyanaḥ 25putro yāvadāttaṃ ca vai tataḥ/
udabhūt tatra dhīrūpamṛgyajuḥ sāmasaṃkulam
viṣṇusaṃkalpasaṃbhūtametadvācyāyaneritam/
-------------------------------------
24.dharmaṃ devaprasādajam D.
25.vātsyāyanaḥ B C D
--------------------------------------
kapilena sāṃkhyavibhajanam
tatakṣa kapilaḥ śāstrādyāvadaṃśamudāradhīḥ
tat sāṃkhyama bhavacchāstraṃ prasaṃkhyānaparāyaṇam/
hiraṇyagarbheṇa yogasāstravibhajanam
hiraṇyagarbho lokādiryat tatakṣādiśāsanāt
yamādyaṅgamabhūdetad divyaṃ yogānuśāsanam/
śivena pāśupatavibhajanam
ahaṃ tatakṣa yacchāstrādaṃśānnānāvratākulāt
abhūt pāśupatākhyaṃ tat paśupāśavimocanam/
bhagavatā pāñcarātravibhajanam
sadāgamamayāt tasmāt kevalād divyaśāsanāt
nirmame sāramuddhṛtya svayaṃ viṣṇurasaṃkulam/
tat paravyūvibhavasvabhāvādinirūpaṇam
pañcarātrāhvayaṃ tantraṃ mokṣaikaphalalakṣaṇam/
sudarśanāhvayo yo'sau saṃkalpo vaiṣṇavaḥ paraḥ
sa svayaṃ bibhide tena pañcadhā pañcavaktragaḥ26/
adhyāyārthanigamanam
viṣṇusaṃkalparūpo'yaṃ pramāṇavyūha īritaḥ/
śastraśāstravibhedena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ śabdātmakapramāṇavyūhanirūpaṇaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ
āditaḥ ślokāḥ 683
--------------------------------------------
26.vaktraśaḥ E.J.
--------------------------------------------
Original text: ahirbudhnasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0