અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 7

શુદ્ધેતરસૃષ્ટિવર્ણનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
પ્રકૃતિપુરુષકાલાનાં સમષ્ટિઃ
અહિર્બુધ્ન્યઃ----
1અન્યૂનાનતિરિક્તં યદ્ ગુણસામ્યં તમોમયમ્।
તત્ સાંખ્યૈર્જગતો મૂલં પ્રકૃતિશ્ચેતિ કથ્યતે

ક્રમાવતીર્ણો યસ્તત્ર ચતુર્મનુયુગઃ પુમાન્।
સમષ્ટિઃ પુરુષો યોનિઃ સ કૂટસ્થ ઇતીર્યતે

યત્ તત્ કાલમયં તત્ત્વં જગતઃ સંપ્રકાલનમ્2।
સ તયોઃ કાર્યમાસ્થાય સંયોજકવિભાજકઃ

ભગવત્સંકલ્પચોદિતાત્ ત્રિતયાદસ્માત્ મહદાદ્યુત્પત્તિઃ
મૃત્પિણ્ડીભૂતમેતત્તુ કાલાદિત્રિતયં મુને।
વિષ્ણોઃ સુદર્શનેનૈવ સ્વસ્વકાર્યપ્રચોદિતમ્

મહદાદિપૃથિવ્યન્તતત્ત્વવર્ગોપપાદકમ્।
પ્રકૃતિઃ સ્વરૂપતઃ સ્વભાવતશ્ચ પરિણામિની
પયોમૃદાદિવત્ તત્ર પ્રકૃતિઃ પરિણામિની

---------------------------------------
1.અથ ન્યૂનાતિરિક્તમ્ અ બ્ ચ્ એ f; અથ માનાતિરિક્તમ્ જ્
2.સંપ્રકારણમ્ જ્
----------------------------------------
પુરુષઃ સ્વરૂપતોઽપરિણામી
પુમાનપરિણામી સન્ સંનિધાનેન કારણમ્।
કાલસ્ય પ્રકૃતિપુરુષપાચકત્વમ્
કાલઃ પચતિ તત્ત્વે દ્વે પ્રકૃતિં પુરુષં ચ હ

પ્રકૃતેર્મહત્તત્ત્વોત્પત્તિઃ
પુરુષાધિષ્ઠિતાત્ તસ્માદ્વિષ્ણુસંકલ્પચોદિતાત્।
કાલેન કલિતાચ્ચૈવ ગુણસામ્યાન્મહામુને

મહાન્ નામ મહત્તત્ત્વમવ્યક્તાદુદિતં મુને।
મહત્તત્ત્વપર્યાયાઃ
વિદ્યા 3ગૌર્યવની બ્રાહ્મી વધૂર્વૃદ્ધિર્મતિર્મધુઃ

4અખ્યાતિરીશ્વરઃ પ્રાજ્ઞેત્યેતે તદ્વાચકા મુને।
મહતસ્ત્રૈવિધ્યમ્
કાલો બુદ્ધિસ્તથા પ્રાણ ઇતિ ત્રેધા સ ગીયતે

તમઃસત્ત્વરજોભેદાત્ તત્તદુન્મેષસંજ્ઞયા।
કાલસ્ત્રુટિલવાદ્યાત્મા બુદ્ધિરઘ્યવસાયિની

પ્રાણઃ પ્રયતનાકાર ઇત્યેતા મહતો ભિદાઃ।
તત્ર સાત્ત્વિકસ્ય ચાતુર્વિધ્યમ્
ધર્મો જ્ઞાનં વિરાગશ્ચાપ્યૈશ્વર્યમિતિ સંજ્ઞયા

મહતઃ સાત્ત્વિકં રૂપં ચતુર્ધા પ્રવિભજ્યતે ।
-------------------------------------
3.ગૌર્યુવતી બ્રહ્મા દ્.
4.ઇદમર્ધં સર્વત્રૈવમેવ પઠ્યતે
--------------------------------------
તામસસ્યાપિ ચાતુર્વિધ્યમ્
5અધર્માજ્ઞાનાવૈરાગ્યમનૈશ્વર્યં ચ તામસમ્

મહત્તત્ત્વે મનૂનામવસ્થિતિઃ
વિદ્યાયા ઉદરેઽષ્ટૌ તે સુદર્શનસમીરિતાઃ।
મનવો ગર્ભતાં યાન્તિ સર્વજ્ઞાઃ સર્વદર્શિનઃ

તત્ર બુદ્ધ્યુત્પત્તિઃ
બોધનં નામ વૈદ્યં તદિન્દ્રિયં તેષુ જાયતે।
યેનાર્થાનધ્યવસ્યેયુઃ સદસત્પ્રવિભાગિનઃ6

મહતોઽહંકારોત્પત્તિઃ
વિદ્યાયા ઉદરે તત્રાહંકૃતિર્નામ જાયતે।
સંકલ્પાચ્ચોદિતા વિષ્ણોશ્ચોદિતાયાઃ સુદર્શનાત્

અહંકારપર્યાયાઃ
અહંકારોઽભિમાનશ્ચ પ્રજાપતિરહંકૃતિઃ।
અભિમન્તા ચ બોદ્ધા ચેત્યસ્યાઃ પર્યાયવાચકાઃ

અહંકારસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્
તસ્ય વૈકારિકં નામ રૂપં સાત્ત્વિકમુચ્યતે।
તૈજસં રાજસં રૂપં ભૂતાદિર્નામ તામસમ્

-----------------------------------------
5.અધર્માજ્ઞાનસામાન્યમ્ દ્.
6.પ્રવિભાગતઃ દ્.જ્.
-----------------------------------------
અહંકારસ્ય રૂપભેદાઃ
કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ માનશ્ચાવમતિસ્તૃષા।
ઇત્યહંકૃતિરૂપાણિ દર્શિતાનિ 7મુને તવ

અહંકારે મનૂનામવસ્થિતિઃ
નાનાવિભવયુક્તાયામુત્પન્નાયામહંકૃતૌ।
તદન્તર્ગર્ભમાયાતિ મનૂનાં તચ્ચતુર્યુગમ્

અહંકારાત્ મનૌત્પત્તિઃ
સુદર્શનેરિતં વિષ્ણોરાહંકારિકમિન્દ્રિયમ્।
મનો નામ મનૂનાં તજ્જાયતે ચિન્તનાત્મકમ્

મનસ્વી બુદ્ધિમાંશ્ચાપિ ગર્ભો મનુમયસ્તથા।
ભૂતાદેઃ શબ્દતન્માત્રોત્પત્તિઃ
ભૂતાદેઃ શબ્દતન્માત્રં તામસાદથ જાયતે

તસ્માદાકાશોત્પત્તિઃ
વિયચ્ચ શબ્દતન્માત્રાજ્જાયતે શબ્દલક્ષણમ્।
આકાશસ્ય ગુણકર્મણી
શબ્દૈકગુણમાકાશમવકાશપ્રદાયિ ચ

આકાશે મનૂનાં સ્થિતિઃ
તદન્તર્ગર્ભતાં યાન્તિ વિષ્ણુસંકલ્પચોદિતાઃ।
------------------------------------
7.મહામુને દ્.
------------------------------------
મનવોઽષ્ટૌ મહાબુદ્દે તદા વૈકારિકાત્ પુનઃ

શ્રોત્રવાચોરુત્પત્તિઃ
શ્રોત્રં વાગિતિ વિજ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયયુગં મુને।
સમીક્ષયૈવ દેવસ્ય મનુષુ પ્રતિજાયતે

મનૂનાં તદ્વૈશિષ્ટ્યમ્
શ્રોત્રવાનથ વાગ્મી ચ ગર્ભો મનુમયસ્તથા।
અથ સ્પર્શતન્માત્રોત્પત્તિઃ
સુદર્શનેરિતાદ્વિષ્ણોર્ભૂતાદેઃ સ્પર્શમાત્રકમ્

તસ્માદ્વાયૂત્પત્તિઃ
જાયતે સ્પર્શવાન્ વાયુસ્તસ્માદપિ ચ જાયતે।
વાયોઃ ક્રિયાભેદાઃ
શોષણં 8પ્રેરણં ચેષ્ટા વ્યૂહનં ચ સમૂહનમ્

ક્રિયાભેદા ઇમે તસ્માજ્જાયન્તે વાયુતો મુને।
ત્વક્પાણ્યોરુત્પત્તિઃ
વૈકારિકાદહંકારાત્ ત્વક્પાણિદ્વિતયં મુને

જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયદ્વન્દ્વં સંકલ્પાત્ તસ્ય જાયતે।
વાયૌ મનૂનાં સ્થિતિઃ
તદન્તર્ગર્ભતાં યાતિ તદા મનુમયઃ પુમાન્

------------------------------------
8.પોષણમ્ અ બ્ ચ્ એ f જ્
------------------------------------
તેષાં ત્વક્પાણિવૈશિષ્ટ્યમ્
ચેષ્ટમાનસ્તદા ગર્ભો વિષ્ણુસંકલ્પચોદિતઃ।
ત્વક્પાણિદ્વયવાનાસીત્ 9સ્પર્શાદાનાદિસિદ્ધયે

રૂપતન્માત્રજેજસોરુત્પત્તિઃ
તામસાદથ ભૂતાદેઃ સુદર્શનસમીરિતાત્।
જાયતે રૂપમાત્રં તુ જ્યોતિસ્તસ્માચ્ચ રૂપવત્

તેજસઃ ક્રિયાભેદાઃ
રૂપં વ્યક્તિસ્તથા પાકઃ કાન્તિર્દીપ્તિરિતીદૃશાઃ।
જાયન્તે તૈજસા ભેદા ભેદાદ્વૈકારિકાત્ તથા

ચક્ષુઃ પાદયોરુત્પત્તિઃ
સુદર્શનેરિતાજ્જાતં ચક્ષુઃ પાદયુગં મુને।
તેજસિ મનૂનાં સ્થિતિઃ
તદન્તર્ગર્ભતાં યાન્તિ તે સુદર્શનચોદિતાઃ

તેષાં ચક્ષુઃપાદવૈશિષ્ટ્યમ્
મનવો રૂપવન્તસ્તે કાન્તિદીપ્ત્યાદિશાલિનઃ।
ચક્ષુષ્મન્તઃ પાદવન્તો 10વીક્ષણાટનયોગિનઃ

રસતન્માત્રામ્ભસોરુત્પત્તિઃ
તામસાદથ ભૂતાદેર્વિષ્ણોરિક્ષાનિયોજિતાત્।
----------------------------------------
9.સ્પર્શદાનાદિ અ બ્ ચ્ દ્.
10.વીક્ષણાયન એ.જ્.
----------------------------------------
જાયતે રસમાત્રં તુ જાયન્તેઽમ્ભાંસિ વૈ તતઃ

તત્ક્રિયાભેદાઃ
જાયન્તેઽથ ગુણાસ્તેષાં રસસ્નેહદ્રવાદયઃ।
રસનોપસ્થેન્દ્રિયોત્પત્તિઃ
અથ વૈકારિકાત્ તસ્માદ્ વિષ્ણુસંકલ્પચોદિતાત્

રસનોપસ્થમિત્યેતજ્જાયતે11 દૃક્ક્રિયાત્મકમ્।
અપ્સુ મનૂનાં સ્થિતિઃ
તદન્તર્ગર્ભતાં યાન્તિ વિષ્ણુસંકલ્પચોદિતાઃ

મનવસ્તે મહાબુદ્ધે વિષ્ણુકર્માધિકારિણઃ।
તેષાં રસનોપસ્થવૈશિષ્ટ્યમ્
સરસાઃ સ્નેહવન્તશ્ચ રુધિરાદિદ્રવાન્વિતાઃ

જાયન્તે રસનાવન્તઃ પુંસ્ત્રીવ્યઞ્જનભેદિતાઃ12।
ગન્ધતન્માત્રમહ્યોરુત્પત્તિઃ
સુદર્શનેરિતાત્ તસ્માદ્ભૂતાદેસ્તદનન્તરમ્

જાયતે ગન્ધનન્માત્રં તસ્માદ્ગન્ધવતી મહી।
પાર્થિવગુણભેદાઃ
કાઠિન્યં ગૌરવં સ્થૈર્યમિત્યાદ્યાઃ પાર્થિવા ગુણાઃ

---------------------------------------
11.ઇત્યેતદ્ દ્વન્દ્વં જ્ઞાનકિયાત્મકમ્ અ બ્ ચ્ એ f જ્
12. ભેદતઃ અ બ્ ચ્ એ f; ભેદિનઃ જ્
-----------------------------------------
ઘ્રાણપાય્વોરુત્પત્તિઃ
વૈકારિકાદહંકારાત્ સુદર્શનસમીરિતાત્।
ઘ્રાણં પાયુરિતિ દ્વન્દ્વં જ્ઞાનકર્માત્મકં મુને

પૃથિવ્યાં મનૂનાં સ્થિતિઃ
13ભુવસ્તે ગર્ભતાં યાન્તિ વિષ્ણુસંકલ્પચોદિતાઃ।
તેષાં ઘ્રાણપાયુવૈશિષ્ટ્યમ્
14ગુરવઃ સ્થિરસંઘાતા અસ્થિદન્તાદિસંયુતાઃ

ઘ્રાણવન્તઃ પાયુમન્તઃ સંપૂર્ણાવયવા મુને।
સંકલ્પાદ્યુત્પત્તિઃ
સંકલ્પશ્ચૈવ સંરમ્ભઃ પ્રાણાઃ પઞ્ચવિધાસ્તથા

મનસોઽહંકૃતેર્બુદ્ધેર્જાયન્તે 15પૂર્વમેવ તુ।
એવં મનૂનાં સર્વાવયવપૂર્ણતા
એવં સંપૂર્ણસર્વાઙ્ગાઃ પ્રાણાપાનાદિસંયુતાઃ

સર્વેન્દ્રિયયુતાસ્તત્ર દેહિનો મનવો મુને।
સૃષ્ટિપ્રલયકાલયોસ્તુલ્યપરિમાણત્વમ્
યો યાદૃગ્વર્ણિતઃ પૂર્વં કાલસ્તત્પ્રતિસંચરે

---------------------------------------
13.જ્ ઓમિત્સ્ 3 લિનેસ્ fરોમ્ હેરે
14.મનવઃ અ બ્ ચ્ એ f.
15.પુનરેવ તુ જ્.
-----------------------------------------
સર્ગે સ એવ વિજ્ઞેયો વૈષ્ણવૈસ્તત્ત્વચિન્તકૈઃ।
16વિદ્યાવિપરિણામોઽયં સપ્તધા વીક્ષયા હરેઃ

મહાભૂતાનિ તાન્યાહુર્વિભાગાન્ સપ્તધા17 મુને।
મનુવિભાગઃ
મનવોઽપિ વિભજ્યન્તે સુદર્શનસમીરિતાઃ

યુગશો યુગશઃ પૂર્વં પશ્ચાત્ પુંસ્ત્રીવિભેદતઃ।
સ્વયમાગતવિજ્ઞાનાઃ સર્વજ્ઞાઃ સર્વદર્શિનઃ

આત્મન્યધ્યક્ષમીશાનમનિરુદ્ધં દધત્યથ।
મનુભિર્ગર્ભોત્પાદનમ્
તતો હ્યધ્યક્ષવન્તસ્તે તત્સંકલ્પેન ચોદિતાઃ

ગર્ભાનાદધતે સ્ત્રીષુ મનવસ્તે શતં શતમ્।
તેષાં બ્રાહ્મણાદિસંજ્ઞા
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્વયાઃ શૂદ્રાશ્ચેતિ 18ધતુર્વિધાઃ

માનવા મનુયોષિદ્ભ્યો જાયન્તે દ્વન્દ્વલક્ષણાઃ।
તદુત્પન્નાનાં માનવમાનવાદિસંજ્ઞા
મનુભિઃ સંસ્કૃતાસ્તે તુ સ્વાસુ પત્નીષુ માનવઃ

જનયન્તિ બહૂન્ પુત્રાંસ્તે સ્યુર્માનવમાનવાઃ।
-----------------------------------------
16. વિદ્યા પરિણતા સેયં વિષ્ણુવીક્ષયા દ્
17.સપ્ત યે મુને દ્.
18.ચતુઃ શતમ્ દ્
------------------------------------------
તેષાં ભગવત્કૈંકર્યકારિત્વમ્
તેષાં ગોત્રાણ્યનેકાનિ યૈરિદં સકલં તતમ્

ચાતુર્વર્ણ્યમયા એતે ભગવત્કર્મકારિણઃ।
ભાગવતકૈંકર્યકારિણાં મોક્ષસંપત્તિઃ
તેષાં યે કર્મ કુર્વન્તિ સાધવઃ શતવાર્ષિકમ્

વિવેકજ્ઞાનમાસાદ્ય તે વિશન્તિ હરિં પરમ્।
અન્યેષાં સંસારપ્રાપ્તિઃ
યુગાદિયુગનિર્હ્રાસાદ્યે કર્માન્તરકારિણઃ

ફલાભિધ્યાયિનો યાન્તિ તત્પ્રસૂતાં ગતિં તુ તે।
કર્મહેતુકદેવાદિસૃષ્ટિઃ
યા સા સા વિદ્યા પુરા પ્રોક્તા મનુગર્ભવતી મુને

ગર્ભવત્યેવ સા દેવાન્ નાનાગુણવિભેદિતાન્।
દૈત્યદાનવરક્ષાંસિ ગન્ધર્વોરગકિંનરાન્

ઇતિ નાનાવિધા યોનીર્વિષ્ણોઃ સંકલ્પચોદિતા।
સ્વસંકલ્પેન સૃજતિ તે ચાન્યાંસ્તેઽપિ ચાપરાન્

મનુગર્ભદશાયાં તુ પિતૃદેવર્ષિમાનવાઃ19।
ઇતિ સૃષ્ટાસ્તયા શશ્વદ્વિદ્યાયા બ્રહ્મણા સ્વયમ્

---------------------------------------------
19.દાનવાઃ એ f જ્
---------------------------------------------
મનૂનાં દેવાદીનાં ચ કૂટસ્થપુરુષવ્યષ્ટિરૂપત્વમ્
કૂટસ્થો યઃ પુરા પ્રોક્તઃ પુમાન્ વ્યોમ્નઃ 20પરાદધઃ।
મનવો દેવતાદ્યાશ્ચ તદ્વ્યષ્ટ્ય ઇતીરિતાઃ

જીવાનાં ભગવદ્વિભૂતિત્વમ્
જીવભેદા મુને સર્વે વિષ્ણુભૂત્યંશકલ્પિતાઃ।
મહતો મેઘાત્મના પરિણામઃ
21અથ વ્યક્તેષુ મનુષુ પ્રજાતેષુ પુનઃ પુનઃ

22વિદ્યૈવાંશેન કેનાપિ ધેનુર્ભવતિ શાશ્વતી।
ધેતુરિત્યુચ્યતે વિદ્યા મેઘભાવમુપાગતા

પયઃ ક્ષરતિ વર્ષાખ્યમન્નાદિપરિણામવત્।
જીવાનાં જ્ઞાનભ્રંશહેતુકથનમ્
તત્તુ વૈદ્યં પયઃ પ્રાશ્ય સર્વે માનવમાનવાઃ

23જ્ઞાનભ્રંશં પ્રપદ્યન્તે સર્વજ્ઞાઃ સ્વત એવ તે।
તતઃ શાસ્ત્રપ્રવૃત્તિઃ
તતઃ 24પ્રવર્ત્યતે શાસ્ત્રં મનુભિઃ પૂર્વજૈસ્તદા

તદાદિષ્ટેન માર્ગેણ તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્।
લેશતઃ સૃષ્ટિરુક્તેયં ભૂતેઃ શુદ્ધેતરા મુને