અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 51

તારાદિબીજાક્ષરસ્વરૂપાર્થવર્ણનં નામ
એકપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
તારાદિમન્ત્રાર્થપ્રશ્નઃ
નારદઃ-
ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ ભગનેત્રનિપાતન ।
સાધકાનાં હિતાર્થાય યન્ત્રં નાનાવિધાત્મકમ્ ॥ ૫૧-

નાનામન્ત્રમયં પ્રોક્તં નાનાશક્ત્યુપબૃંહિતમ્ ।
પ્રદર્શિતાનિ ચાસ્ત્રાણિ દ્વિતયાનીહ શંકર ॥ ૫૧-

વિધાનમપિ ચ પ્રોક્તં દિવ્યં માહાભિષેચનમ્ ।
ઉક્તા ચોચ્ચાવચા શાન્તિરિયં ગ્લપિતયાતના ॥ ૫૧-

ઋગ્ભિરપ્યુદિતા સમ્યગસ્ત્રશક્તિરનેકધા ।
નાનાફલા મહાવીર્યા મન્ત્રા એવાત્ર કારણમ્ ॥ ૫૧-

ઉક્તા ભગવતા પૂર્વં મન્ત્રાસ્તે તારકાદયઃ ।
એષામર્થકૃતં ભાવં વક્તુમર્હસિ શંકર ॥ ૫૧-

પ્. ૫૦૧) યત્તજ્જ્ઞાનં મહત્ પ્રોક્તં સર્વશાસ્ત્રાર્થસંભવમ્ ।
તત્તે મનોમયં સર્વં સર્વજ્ઞો હ્યસિ શાશ્વત ॥ ૫૧-

ઉત્તરકથનારમ્ભઃ
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
શૃણુ નારદ તત્ત્વેન મન્ત્રાણામર્થજં યશઃ ।
યદ્વિજ્ઞાનાન્નરઃ શશ્વત્ સર્વજ્ઞત્વમવાપ્નુયાત્ ॥ ૫૧-

તારકસ્ય સર્વશ્રૈષ્ઠ્યપ્રતિપાદનમ્
તારકો નામ યો ભાવઃ સારઃ સર્વગિરામયમ્ ।
પ્રભવન્તિ હ્યતઃ શબ્દા અપિયન્તિ ચ તં પુનઃ ॥ ૫૧-

અનેનાપ્યાયિતાઃ શબ્દા ભાવં પુષ્ણન્તિ ચ સ્વકમ્ ।
મન્ત્રસામાન્યેઽપ્યર્થસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્
સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મઃ પરશ્ચેતિ ભાવો મન્ત્રે ત્રિધા સ્થિતઃ ॥ ૫૧-

સ્થૂલાદીનાં સામાન્યતો લક્ષણમ્
સ્થૂલઃ સંસર્ગજો યોઽર્થઃ સૂક્ષ્મઃ પદવિભાવિતઃ ।
અપ્રમેયાદિભિર્ભાવૈરક્ષરસ્થઃ પરઃ સ્મૃતઃ ॥ ૫૧-

સ્થૂલલક્ષણમ્
સંસ્તુતૈરન્વિતૈર્યોગૈઃ સ્વસ્વવાચ્યાભિધાનતઃ ।
પુરુષાર્થોઽવિભાગાત્મા સંસર્ગો નામ ભાવ્યતે ॥ ૫૧-

પ્. ૫૦૨) સૂક્ષ્મલક્ષણમ્
સ્વરૂપાલોચનેનૈવ યઃ પ્રતીતઃ પદે પદે ।
યોગેન જન્યતે ભાવઃ સ સૂક્ષ્મ ઉદિતો બુધૈઃ ॥ ૫૧-

પરલક્ષણમ્
અપ્રમેયાદિભિર્ભાવૈર્ભાવો યો વર્ણસંશ્રયઃ ।
સ પરઃ કથ્યતે સદ્ભિરિતિ ત્રેધાર્થસંસ્થિતિઃ ॥ ૫૧-

તારસ્ય સ્થૂલાર્થપ્રદર્શનમ્
ઓતમસ્મિન્ (૧) મિતં સર્વમિત્યર્થઃ સ્થૂલ ઉચ્યતે ।
ઓકારેણ મકારેણ સંસર્ગસ્તારકાશ્રયઃ ॥ ૫૧-

દ્વૌ વર્ણૌ ગમકાવેતાવોતસ્ય ચ મિતસ્ય ચ ।
યત્ કિંચિદ્ભગવત્તોઽન્યત્ તન્મિતં સર્વમિષ્યતે ॥ ૫૧-

શક્તિમાન્ ભગવાન્ વાચ્યસ્તચ્છક્તેઃ પ્રવિજૃમ્ભણમ્ ।
સંકલ્પનીયઃ સંકલ્પ ઇતિ યત્તે પુરોદિતમ્ ॥ ૫૧-

તત્ર સંકલ્પનીયોઽર્થો ભૂતિઃ શુદ્ધેતરાત્મિકા ।
અવ્યાહતા તુ તત્પ્રેક્ષા સંકલ્પસ્તત્ સુદર્શનમ્ ॥ ૫૧-

કલ્પ્યકલ્પાત્મકં સર્વં તદેતન્મિતમિષ્યતે ।
૧ ઇત આરભ્ય પઞ્ચચત્વારિંશશ્લોકં યાવત્ પ્રણવસ્ય
સ્થૂલસૂક્ષ્મરૂપાર્થદ્વયપ્રદર્શનવ્યાજેન
માણ્ડૂક્યોપનિષન્નિગૂઢઃ પરમરહસ્યાર્થો વિશદીક્રિયતે । અત એવ
વાસુદેવાદિવ્યૂહચતુષ્ટયસ્વરૂપતદ્ગુણતત્કૃત્યાદિનિરૂપણપરસ્ય
કૃત્સ્નસ્યાપિ પાઞ્ચરાત્રવચનસંદર્ભસ્ય
માણ્ડૂક્યોપનુષદુપબૃંહણરૂપતયા તન્મૂલકત્વેન
શ્રુતિમૂર્ધપ્રસિદ્ધસ્વતઃસર્વજ્ઞવાસુદેવભાષિતતયા સ્વાતન્ત્ર્યેણ
વા પ્રામાણ્યં ત્રયયન્તનિષ્ણાતાઃ સંગિરન્તે ।
પ્. ૫૦૩) એકપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ
મિતં તદોતં સૂત્રે હિ મણિવદ્ભગવત્યજે ॥ ૫૧-

અવતિસ્તુ પ્રવેશાર્થો ગતિર્વ્યાપ્તિઃ પ્રવેશનમ્ ।
મિતં પ્રવિષ્ટં દેવેશે પુષ્કરે પરમાણુવત્ ॥ ૫૧-

ઓતો મિતે ચ દેવેશઃ પ્રવિષ્ટઃ સૂત્રવન્મણૌ ।
સ્થૂલોઽયં પ્રણવસ્યાર્થં સૂક્ષ્મોઽર્થાર્થો નિરૂપ્યતે ॥ ૫૧-

સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણપ્રતિજ્ઞા । તત્રાનિરુદ્ધપ્રદ્યુમ્નસંકર્ષણા-
નામખણ્ડભગવચ્છક્ત્યંશત્વકથનમ્
સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણ્યઃ (૧) શક્તયસ્તિસ્ર ઊર્જિતાઃ ।
પૂર્ણાયા ભગવચ્છક્તેરેકસ્યા અંશતાં ગતાઃ ॥ ૫૧-

ક્રમેણ તેષાં પ્રણવાક્ષરત્રયપ્રતિપાદ્યત્વમ્
અકારાદ્યક્ષરત્રેતારૂપિણ્યઃ પરમાદ્ભુતાઃ ।
તેષામેકૈકસ્ય વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞરૂપૈકૈકસંજ્ઞાભાગિત્વમ્
અકારશક્તિર્વિશ્વાખ્યા ઉકારોત્થા તુ તૈજસી ॥ ૫૧-

મકારશક્તિઃ પ્રાજ્ઞાખ્યા તાસાં રૂપં પુનઃ શૃણુ ।
૧ એવં સ્થૂલાર્થનિરૂપણદ્વારા
સમસ્તપ્રણવપ્રતિપાદ્યબ્રહ્મસ્વરૂપાત્મકં
માણ્ડૂક્યપ્રથમખણ્ડાર્થં પ્રદર્શ્ય
વ્યસ્તપ્રણવપ્રતિપાદ્યાનિરુદ્ધાદિવ્યૂહચતુષ્ટયાત્મકો માણ્ડૂક્યસ્ય
દ્વિતીયાદિખણ્ડત્રયાર્થઃ સૂક્ષ્માર્થવિરૂપણદ્વારાત્ર સ્પષ્ટીક્રિયત
ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
પ્. ૫૦૪) વિશ્વાખ્યાનિરુદ્ધરૂપપ્રદર્શનમ્
એકોનવિંશતિમુખા (૧) વિશ્વાખ્યા વિશ્વધારિણઃ ॥ ૫૧-

અનિરુદ્ધસ્યૈવ સ્થાનવિશેષનિર્દેશપૂર્વકં ભોગ્યવિશેષનિરૂપણમ્
નાનાસૃષ્ટિમયી વિશ્વા ભુઙ્ક્તે સ્થૂલાનિ જાગ્રતી (૨) ।
દ્રવ્યક્રિયાગુણાકારં નાનાસામાન્યચિત્રિતમ્ ॥ ૫૧-

સ્થૂલં તર્પયતે વિશ્વં વિશ્વાં સૃષ્ટિમયીમજામ્ ।
પ્રદ્યુમ્નસ્ય ભોગ્યવિશેષસ્થાનવિશેષનિરૂપણમ્
વિશ્વં (૩) તદેવ સૂક્ષ્માખ્યમન્તઃકરણસંમિતમ્ ॥ ૫૧-

સ્વાપ્નીં તર્પયતે શક્તિમુકારસ્થાં તુ તૈજસીમ્ ।
૧ મધ્યમં તુ મુખં ગજમુખાકારં, પાર્શ્વદ્વયેઽપિ નવ નવ
મુખાનિ પુરુષમુખાકારાણિ, ઇત્યેકોનવિંશતિમુખત્વં બોધ્યમ્ ।
ઇદમુપલક્ષણં સપ્તાઙ્ગત્વસ્યાપિ; સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ ઇતિ
શ્રુતૌ દર્શનાત્ । ચત્વારો હસ્તાઃ, દ્વૌ પાદૌ, ગજમુખત્વાદ્ગજહસ્ત એક
ઇતિ સપ્તાઙ્ગત્વમ્ ।
૨ અસ્ય ચ શબ્દસ્ય સ્થાનવિશેષનિર્દેશપરત્વમ્, જાગરિતસ્થાનઃ ઇતિ
શ્રુતૌ દર્શનાત્ । યત્ર સ્થિત્વા જગતિં તચ્ચક્ષુર્જાગરિતમ્ । અધિકરણે
ક્તપ્રત્યયઃ । તદેવ સ્થાનં યસ્ય સ જાગરિતસ્થાનઃ, ચક્ષુઃસ્થાન ઇતિ
તદર્થઃ ।
૩ અત્રામયર્થઃ- વિશ્વશબ્દઃ સ્થૂલજગત્પરઃ । યદેવાનિરુદ્ધસ્ય
ભોગ્યભૂતં સ્થૂલં જગત્, તદેવેદાનીં વાસનાજન્યતયા
બાહ્યાર્થેનેભ્યો વિવિચ્ય વિલક્ષણતયા જ્ઞાયમાનત્વેન
પ્રવિવિક્તાપરપર્યાયસૂક્ષ્મશબ્દશબ્દ્યમાનમ્ અન્તઃકરણસંમિતં
બાહ્યાર્થજ્ઞાનજન્યવાસનાસચિવેનાન્તઃકરણસંજ્ઞેન ચિત્તેન
સમ્યક્પ્રમિતં જ્ઞાતં સત્, સ્વાપ્નીં સ્વપ્નનિર્વાહકત્વેન
કણ્ઠદેશસ્થાનમ્ ઉકારસ્થાં પ્રણવસ્ય દ્વિતીયાક્ષરે ઉકારે
વાચ્યતાસંબન્ધેનાવતિષ્ઠમાનાં, તૈજસીં તેજોમયચિત્તસ્થતયા
ચિત્તસમ્બન્ધિત્વેન તૈજસનામ્નીં પ્રદ્યુમ્નશક્તિં તર્પયત ઇતિ ।
પ્. ૫૦૫) સંકર્ષણસ્ય ભોગ્યવિશેષસ્થાનવિશેષનિરૂપણમ્
વિશ્વં (૧) તદેવ સૂક્ષ્મત્વં વિહાયાનન્દતાં ગતમ્ ॥ ૫૧-

પરાં તર્પયતે શક્તિં સૌષુપ્તિં પ્રાજ્ઞનામિકામ્ ।
ઉકારશક્તિસ્ત્રિમુખા સૂક્ષ્મા સ્વાપ્ની પુરોદિતા ॥ ૫૧-

નિરઞ્જના મકારાખ્યા શક્તિરાનન્દભોજિની ।
અનિરુદ્ધસ્ય સ્થૂલદેહાધિષ્ઠાતૃતયા પ્રવૃત્તિઃ
સ્થૂલં પુરમધિષ્ઠાય દેહં વિશ્વા પ્રવર્તતે ॥ ૫૧-

પ્રદ્યુમ્નસ્ય સૂક્ષ્મદેહાધિષ્ઠાતૃતયા પ્રવૃત્તિઃ
સૂક્ષ્મં પુર્યષ્ટકં સ્વાપ્ની પુરમાદાય વર્તતે ।
સંકર્ષણસ્યાનન્દાધિષ્ઠાતૃતયા પ્રવૃત્તિઃ
પ્રાજ્ઞા પ્રવર્તતે પ્રાપ્ય પુરમાનન્દજં પરમ્ ॥ ૫૧-

૧ અયમર્થઃ- વિશ્વશબ્દઃ પ્રવિવિક્તાપરપર્યાયસૂક્ષ્મજગત્પરઃ ।
યદેવ પ્રદ્યુમ્નસ્ય ભોગ્યભૂતં સૂક્ષ્મં જગત્, તદેવેદાનીં
સૂક્ષ્મત્વમપિ વિહાયાનન્દરૂપતાં ગતં સત્, સૌષુપ્તિં જીવસ્ય
સુષુપ્તિનિર્વાહકત્વેન હૃત્કર્ણિકાગ્રસ્થાં, પ્રાજ્ઞનામિકાં,
પ્રકર્ષેણ ન જ્ઞાપયતીતિ પ્રાજ્ઞઃ, જીવસ્વરૂપાતિરિક્તં બાહ્યં
સ્વાપ્નં વા કિમપિ વસ્તુજાતં જીવસ્ય ન જ્ઞાપયતીતિ પ્રજ્ઞનામિકાં,
પ્રપૂર્વાદન્તર્ણીતણિજર્થકાન્નઞુપપદાત્ જ્ઞાધાતોઃ આતશ્ચોપસર્ગે
ઇત્યનુશાસનાત્ કપ્રત્યયઃ । પરામ્ અન્તિમાં મકારસ્થાનમિતિ યાવત્,
શક્તિં સંકર્ષણરૂપાં તર્પયતે । તામિમાં તૃતીયશક્તિં
નિશિનષ્ટિ- ઉકારેત્યાદિના ભોજિનીત્યન્તેન । આનન્દં સ્વયં ભુઙ્ક્તે
જીવં ચ ભોજયતીત્યાનન્દભોજિની, વાચ્યવાચકયોરભેદવિવક્ષયા
મકારાખ્યા સૈષા સંકર્ષણરૂપા તૃતીયા શક્તિઃ નિરઞ્જના નિર્લેપા ;
વિષયભોગાન્ વિના આનન્દમાત્રભોક્તૃત્વાત્ ।
નિત્યપૂર્ણાનન્દાનુભવૈકસ્વરૂપસ્યાનિરુદ્ધરૂપેણ
સ્થૂલપ્રપઞ્ચભોક્તૃત્વં પ્રદ્યુમ્નરૂપેણ પ્રવિવિક્તભોક્તૃત્વં ચ
ક્રીડારૂપમેવ, ક્રીડાર્થમપિ તાદૃશં ભોક્તૃત્વં
શુદ્ધાનન્દભોક્તુઃ સંકર્ષણસ્ય નાસ્તીતિ નિરઞ્જનત્વમિતિ ।
પ્. ૫૦૬) અનિરુદ્ધસ્ય બહિઃપ્રજ્ઞત્વમ્
બાહ્યપ્રમાણભૂમિષ્ઠા વિશ્વસ્ય સ્થૂલતા દશા ।
પ્રદ્યુમ્નસ્યાન્તઃપ્રજ્ઞત્વમ્
અન્તઃકરણભૂમિષ્ઠા સૂક્ષ્મતા તસ્ય વૈ દશા ॥ ૫૧-

સંકર્ષણસ્યાનન્દમયત્વમ્
સદાનન્દમયી તસ્ય વિશ્વસ્ય પરતા દશા ।
સ્થૂલત્વાદિદશાત્રયસ્યાનિરુદ્ધાદિશક્તિત્રયપ્રીતિહેતુત્વમ્
એતાસ્તિસ્રો દશાસ્તિસ્રઃ શક્તીઃ સંપ્રીણયન્તિ તાઃ ॥ ૫૧-

અનિરુદ્ધાદિરૂપાસ્તા ભોક્તૃશક્તીર્વિચિન્તયેત્ ।
વાસુદેવાખ્યાયાશ્ચતુર્થશક્તેર્નાદપ્રતિપાદ્યત્વમ્
અર્ધમાત્રા તુ યા દિવ્યા મકારોત્થા પ્રકાશિની ॥ ૫૧-

વાસુદેવમયીં શક્તિં વિદ્ધિ તામનુપસ્કૃતામ્ (૧) ।
૧ અનુપસ્કૃતામ્-
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિપ્રવર્તકાનામનિરુદ્ધપ્રદ્યુમ્નસંકર્ષણાનાં
તત્તત્પ્રવર્તનરૂપૈર્વ્યાપારૈરનાવિષ્ટામિત્યર્થઃ ; નાન્તઃપ્રજ્ઞમ્
ઇત્યાદિશ્રુતા તુરીયસ્ય વિશ્વાદિત્રયવૈધર્મ્યપ્રતિપાદનાત્ । અત એવ
કાર્યકારણબદ્ધૌ તાવિષ્યેતે વિશ્વતૈજસૌ ।
પ્રાજ્ઞઃ કારણબદ્ધસ્તુ દ્વૌ તુ તુર્યે ન સિધ્યતઃ ॥
ઇતિ મન્ત્રાર્થસંવાદિશ્લોકેનાપિ કાર્યકારણબન્ધનિયમનવ્યાપારસ્ય
કારણમાત્રબન્ધનિયમનવ્યાપારસ્ય ચ તુર્યે પ્રતિષેધં વિદધતા
તુર્યસ્ય વિશ્વાદિવૈધર્મ્યમેવ સ્પષ્ટીક્રિયત ઇતિ ધ્યેયમ્ ।
પ્. ૫૦૭) શક્તિચતુષ્ટયવિલયે સતિ અખણ્ડભગવચ્છક્તેઃ સ્તૈમિત્યરૂપત્વમ્
તિસૃણાં સાર્ધમાત્રાણાં વિલયે યા વિરાજતે ॥ ૫૧-

તાં વિદ્ધિ ભગવચ્છક્તિમનુચ્ચાર્યાં નિરઞ્જનામ્ ।
શક્તિચતુષ્ટયવિલાપનપ્રકારઃ
ઉચ્ચરન્નોમિતિ વ્યક્તં (૧) ક્રમાદાદીર્વિલોપયેત્ ॥ ૫૧-

શક્તીશ્ચતસ્ર ઉદ્દિષ્ટા ઉત્તરોત્તરભૂમિષુ ।
સ્તૈમિત્યરૂપાયાસ્તસ્યાઃ શક્તેઃ પઞ્ચમદશારૂપત્વમ્
(૨) યા ન કિંચિદિવાભાતિ ન સતી નાપિ ચાસતી ॥ ૫૧-

સર્વાસાં ગ્રસની દિવ્યા શક્તીનાં પઞ્ચમી દશા ।
પ્રણવાભ્યાસવિશેષસ્ય તાદૃશશક્તિસાક્ષાત્કારહેતુત્વમ્
ઓમિત્યુચ્ચરતઃ સમ્યક્ શામ્યતઃ ક્રમતો મુને ॥ ૫૧-

મહાભાસા નિરાભાસા શક્તિઃ સાન્તર્વિજૃમ્ભતે ।
૧ આદીઃ- અઃ આદિઃ યાસામિતિ બહુવ્રીહિઃ; દ્વિતીયાબહુવચનાન્તં
શક્તીરિત્યસ્ય વિશેષણમ્ ।
૨ અયમત્રાશયઃ- યથા અર્ણવે બુદ્બુદાનામર્ણવજલોન્મેષરૂપત્વમ્,
બુદ્બુદત્વાવસ્થાવિગમે ચ અર્ણવજલસ્ય બુદ્બુદગ્રસિતૃત્વમ્, ગ્રસનોત્તરં
ચ જલસ્ય બુદ્બુદત્વાકારેણ સત્ત્વાભાવાદસત્ત્વમ્, સ્વરૂપેણ
સત્ત્વાદસત્ત્વાભાવશ્ચ; એવમનિરુદ્ધાદિશક્તિચતુષ્ટયસ્યાપ્યખણ્ડ-
ભગવચ્છક્ત્યુન્મેષરૂપત્વમ્, અનિરુદ્ધત્વાદ્યવસ્થાવિગમે
ચાખણ્ડશક્તેરનિરુદ્ધાદિગ્રસિતૃત્વમ્, ગ્રસનોત્તરં
ચાખણ્ડશક્તેરનિરુદ્ધત્વાદ્યાકારેણ સત્ત્વાભાવાદસત્ત્વમ્,
સ્વરૂપેણ સત્ત્વાદસત્ત્વાભાવશ્ચેતિ ।
પ્. ૫૦૮) તસ્યાઃ શક્તેર્ભગવદપૃથક્સિદ્ધવિશેષણીભૂતલક્ષ્મી-
રૂપત્વમ્
અનન્યા સા પરા શક્તિર્વિષ્ણોર્લક્ષ્મીઃ સનાતની ॥ ૫૧-

ગૌરી સરસ્વતી ધેનુર્વાચ્યા વાચ્યક્રમોજ્ઝિતા ।
ઓંકારાભ્યાસિનો હૃદયે લક્ષ્મ્યા નિર્હેતુકં સ્વસ્વરૂપસ્ય પ્રકાશનમ્
ઉદેતિ સ્વયમેવાન્તરોંકારં શૃણ્વતો મુને ॥ ૫૧-

ભવદ્રૂપે પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ભાવરૂપત્વં લક્ષ્મ્યાઃ
નિત્યે નિરઞ્જને શુદ્ધે નિષ્કલે નિર્વિકલ્પકે ।
વિષ્ણૌ ભવિતરિ વ્યક્તં ભાવો બ્રહ્મણિ વર્તતે ॥ ૫૧-

પૌરાણિકોક્તસ્ય બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિસંજ્ઞાચતુષ્ટયસ્ય લક્ષ્મીપરત્વમ્
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાખ્યાભિસ્તથૈવાવ્યાકૃતાખ્યયા ।
ઉક્તા ચતસૃભિર્દિવ્યા સ્તૂયતે સૈવ પઞ્ચમી ॥ ૫૧-

પાશુપતોક્તસ્યેશાદિસંજ્ઞાચતુષ્ટયસ્યાપિ લક્ષ્મીપરત્વમ્
ઈશવિદ્યાસમાખ્યાભિસ્તથૈવ ચ શિવાખ્યયા ।
ઉક્તા ચતસૃભિઃ સૈવ શક્તિઃ પાશુપતે મતે ॥ ૫૧-

સાંખ્યયોગોક્તસ્ય સંજ્ઞાચતુષ્ટયસ્યાપિ લક્ષ્મીપરત્વમ્
વ્યક્તાવ્યક્તપુમાખ્યાભિસ્તથા કાલાખ્યયા મુને ।
ઉક્તા ચતસૃભિઃ સૈવ શક્તિર્વૈ સાંખ્યયોગયોઃ ॥ ૫૧-

પ્. ૫૦૯) લક્ષ્મીવિશિષ્ટસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો મુક્તપ્રાપ્યત્વમ્
(૧) પ્રાપ્ય તાં પઞ્ચમીં શક્તિં યદન્તે વિરમત્યસૌ ।
પરં બ્રહ્મ પરં ધામ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥ ૫૧-

ઉક્તાર્થસ્યૈવ ભઙ્ગ્યન્તરેણ વિશદીકરણમ્
અર્ધમાત્રોર્ધ્વગાં દિવ્યાં દીર્ઘઘણ્ટાનદોપમામ્ ।
અન્તરાસ્વાદયઞ્છક્તિમાનન્દાત્માનમવ્યયામ્ ॥ ૫૧-

યમન્તે લભતે ભાવં રૂપં વિષ્ણોસ્તદુજ્જ્વલમ્ ।
ઇતિ તે પ્રણવસ્યાર્થઃ સૂક્ષ્માત્મા સંપ્રદર્શિતઃ ॥ ૫૧-

અથ પરાર્થનિરૂપણમ્
યોઽર્થઃ પરાહ્વયસ્તસ્ય તમિદાનીં નિબોધ મે ।
પ્રણવં ભાવયેદેતદક્ષરદ્વિતયાત્મકમ્ ॥ ૫૧-

સૃષ્ટ્યાદ્યુન્મુખશક્ત્યુપહિતસ્ય સ્થૂલચિદચિદ્વિશિષ્ટસ્ય
બ્રહ્મણોઽકારપ્રતિપાદ્યત્વમ્
પઞ્ચકૃત્યકરી શક્તિર્યા હિ સા વૈષ્ણવી પરા ।
૧ અયમાશયઃ- અસૌ પ્રણવાભ્યાસાત્ વિમુક્તસંસારબન્ધનઃ પુમાન્,
યથોક્તસ્વરૂપાં લક્ષ્મીરૂપાં પઞ્ચમીં શક્તિં પ્રાપ્ય, યદન્તે
યદુપાન્તે યસ્ય લક્ષ્મીવિશિષ્ટસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પરિસર ઇતિ યાવત્,
વિરમતિ તતઃ પ્રાપ્યાન્તરાભાવાત્ પ્રાપ્યવિષયકવ્યાપારોપરતિમાન્
ભવતિ, તત્ વિષ્ણોઃ વ્યાપનશીલસ્ય, પરમં સમાભ્યધિકરહિતં,
પદં પદ્યતે ગમ્યતે ઉપાસ્યતે પાપ્યત ઇતિ વા પદં સ્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
તદેવ પુનર્વિશેષ્યતે- પરં બ્રહ્મ પરં ધામેતિ । તદેવ
બૃહત્ત્વાદિગુણવિશિષ્ટં, પરં ન ત્વપરં હિરણ્યગર્ભાદિરૂપમ્,
તદેવ પરં ધામ અપરિચ્છિન્નતેજોરૂપમ્; યથોક્તલક્ષ્મીસંબન્ધાદેવ
હ્યપ્રમેયતેજોરૂપત્વં પરસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ । યથોક્તમાદિકવિના-
ઽઽઅપ્રમેયં હિ તત્તેજો યસ્ય સા જનકાત્મજાઽઽ ઇતિ । વિષ્ણોઃ પદમિતિ
વ્યતિરેકનિર્દેશસ્તુ ઽશિલાપુત્રકસ્ય શરીરમ્ઽ ઇત્યાદિવદૌપચારિક ઇતિ ।
પ્. ૫૧૦) તયૈવોપહિતં બ્રહ્મ નાનાકારવિકલ્પવત્ ॥ ૫૧-

અભિધત્તે પરં વિષ્ણું સૃષ્ટિકૃત્ પરમેશ્વરઃ ।
સૃષ્ટ્યાદ્યનુન્મુખશક્ત્યુપહિતસ્ય સૂક્ષ્મચિદચિદ્વિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણ
ઉકારપ્રતિપાદ્યત્વમ્
અવ્યક્તપઞ્ચકૃત્યાસૌ તૂષ્ણીંભૂતેવ રાજતે ॥ ૫૧-

નિરઞ્જના નિરાભાસા નિશ્ચલા વૈષ્ણવી પરા ।
સદા પ્રતાયમાનાપિ સૂક્ષ્મૈર્ભાવૈરલક્ષણૈઃ ॥ ૫૧-

નિર્વ્યાપારેવ સા ભાતિ સ્તૈમિત્યમિવ ચોદધેઃ ।
તયૈવોપહિતં બ્રહ્મ નિર્વિકલ્પં નિરઞ્જનમ્ ॥ ૫૧-

અભિધત્તે પરં વિષ્ણું વ્યાપી વ્યોમેશ ઉજ્જ્વલઃ ।
ઓંકારેણ યથોક્તબ્રહ્મણોરભિન્નત્વસ્ય બોધનમ્
(૧) એકતાનયનં યત્ તદનયોર્વર્ણયોર્દ્વયોઃ ॥ ૫૧-

તદોમિત્યક્ષરં બ્રહ્મ પરેયમજપા સ્મૃતા ।
જગદ્વિલાપનં રૂપં તદેવ પ્રણવાહ્વયમ્ ॥ ૫૧-

ઉક્તાર્થધ્યાનનિષ્ઠસ્ય યોગનિષ્ઠાસિદ્ધિઃ
અત્ર યોઽવહિતો યોગી સ સમાધિં વ્રજેત્ પરમ્ ।
૧ અત્રાયમાશયઃ- અકારોકારરૂપાક્ષરયોરેકીકરણેન નિષ્પન્નત્વાત્
તત્સંધ્યક્ષરરૂપ ઓકારો ન વર્ણાન્તરમ્ । તત્રાક્ષરદ્વયમપિ ક્રમેણ
સ્થૂલચિદચિદ્વિશિષ્ટબ્રહ્મણઃ સૂક્ષ્મચિદચિદ્વિશિષ્ઠબ્રહ્મણશ્ચ
વાચકમ્ । વાચકદ્વયૈકીકરણાનિષ્પન્નેન ચૌકારેણ વાચ્યદ્વયૈકી-
કરણબોધનપ્રક્રિયયા યથોક્તવિશેષણવિશિષ્ટયોર્બ્રહ્મણોઃ
પ્રકાર્યેકત્વરૂપમદ્વૈતં બોધ્યત ઇતિ કાર્યકારણયોરદ્વૈતસિદ્ધિરિતિ ।
પ્. ૫૧૧) ઇતિ તે ત્રિવિધાવસ્થા પ્રણવસ્ય પ્રદર્શિતા ॥ ૫૧-

તારાનુતારયોરર્થવર્ણનપ્રતિજ્ઞા
તારાનુતારયોરન્યા વિધાસ્તિસ્રો નિશામય ।
તત્ર તારાયાઃ સ્થૂલાર્થનિરૂપણમ્
હરત્યશેષદુરિતમીડ્યતે ચ સુરાસુરૈઃ ॥ ૫૧-

મીયતે ચાખિલૈર્માનૈરતો હ્રીમિતિ કીર્ત્યતે ।
સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણમ્
ઇતિ તે સ્થૂલ ઉદ્દિષ્ટઃ સૂક્ષ્મમદ્ય નિશામય ॥ ૫૧-

સર્વત્ર પ્રાણીતિ વ્યક્તમલંભાવં ન ગચ્છતિ ।
નિત્યોન્નમનરૂપા સા કલયત્યખિલં જગત્ ॥ ૫૧-

પરાર્થનિરૂપણમ્
ઇતિ તે સૂક્ષ્મ ઉદ્દિષ્ટઃ પરમદ્ય નિશામય ।
પરમાત્મા પરો યોઽસૌ દેવો નારાયણાહ્વયઃ ॥ ૫૧-

તસ્યાનપાયિની શક્તિર્દેવી તદ્ધર્મધર્મિણી ।
માયાશ્ચર્યકરત્વેન પઞ્ચકૃત્યકરી સદા ॥ ૫૧-

વ્યાપિની વિષ્ણુરૂપેણ સર્વભાવાનુગામિની ।
અશેષભુવનાધારસંકલ્પપ્રવિજૃમ્ભિણી ॥ ૫૧-

સમાશ્રિતાનલંભાવં વિધાય વિવિધં જગત્ ।
વ્યોમેશવ્યાપિની સ્પષ્ટં પુનઃ સા પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ ૫૧-

પરોઽયમર્થ ઉદ્દિષ્ટસ્તારિકાયા મહામુને ।
પ્. ૫૧૨) અનુતારાયાઃ સ્થૂલાર્થનિરૂપણમ્
(૧) શૃણાતિ નિખિલાન્ દોષાઞ્છ્રીણાતિ (૨) ચ ગુણૈર્જગત્ ॥ ૫૧-

શ્રીયતે ચાખિલૈર્નિત્યં શ્રયતે ચ પરં પદમ્ ।
લેશતઃ સ્થૂલ ઉદ્દિષ્ટઃ શ્રિય એષ મહામુને ॥ ૫૧-

સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણમ્
પુણ્ડરીકં પરં ધામ નિત્યમક્ષરમવ્યયમ્ ।
શંકરી શ્રયતાં તત્ર મર્દયન્તી ભવોદધિમ્ ॥ ૫૧-

નાનાશ્ચર્યકરી ભૂત્વા તત્તદ્ભોગપ્રદાનતઃ ।
પરાર્થનિરૂપણમ્
ઇતિ તે સૂક્ષ્મ ઉદ્દિષ્ટઃ પરમદ્ય નિશામય ॥ ૫૧-

પ્રશાન્તં યત્ પરં બ્રહ્મ નિત્યશુદ્ધં નિરઞ્જનમ્ ।
ષાડ્ગુણ્યમચલં દિવ્યં નારાયણસમાહ્વયમ્ ॥ ૫૧-

તદ્ધર્મધર્મિણી દેવી શક્તિસ્તસ્યાનપાયિની ।
માયાશ્ચર્યકરત્વેન પઞ્ચકૃત્યકરી સદા ॥ ૫૧-

વ્યાપિની વિષ્ણુરૂપેણ સર્વભાવાનુભાવિની ।
૧ શૄ હિંસાયામ્ ઇતિ ક્રૈયાદિકાદ્ધાતોર્લટિ રૂપમિદં શૃણાતીતિ ।
પુરુષકારત્વેન સ્વરચરણકમલમુપાશ્રિતાનામનાદિકાલસંચિતાન્
સંચેષ્યમાણાંશ્ચ નિખિલાનપિ કર્મરૂપાન્ દોષાન્ શૃણાતિ હિનસ્તિ
વિનાશયતીતિ શ્રીરિતિ વાક્યતાત્પર્યમ્ ।
૨ શ્રીઞ્ પાકે ઇતિ ક્રૈયાદિકાદ્ધાતોર્લટિ રૂપમિદં શ્રીણાતીતિ ।
જગચ્છબ્દવિવક્ષિતં નિખિલચેતનવર્ગં સ્વીયૈઃ
કારુણ્યવાત્સલ્યાદિભિર્માતૃત્વપ્રયુક્તૈર્ગુણૈઃ શ્રીણાતિ પચતિ
માનસકાઠિન્યાપાકરણેન મૃદૂકરોતીતિ શ્રીરિતિ ભાવઃ ।
પ્. ૫૧૩) અશેષભુવનાધારસંકલ્પપ્રવિજૃમ્ભિણી ॥ ૫૧-

સમાસ્થિતાનલંભાવં વિધાય વિવિધં જગત્ ।
વ્યોમેશવ્યાપિની સ્પષ્ટં પુનઃ સા પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ ૫૧-

અર્થોઽયમનુતારાયાસ્તારાયા ઇવ વર્ણિતઃ ।
ઉક્તસર્વાર્થસંક્ષેપઃ
સર્વવાચ્યાર્થવિષયં સંક્ષેપં શૃણુ નારદ ॥ ૫૧-

યોઽસૌ તવેરિતો દેવઃ પરમાત્મા સનાતનઃ ।
શક્તિમાનખિલાવાસઃ ષાડ્ગુણ્યપરિબૃંહિતઃ ॥ ૫૧-

તદ્ધર્મિણી શક્તિરેકા તસ્યાનપાયિની ।
સર્વભૂતાનુગા દેવી સ્તૈમિત્યમિવ વારિધેઃ ॥ ૫૧-

અત્યન્તાલ્પાલ્પકાંશેન સા સ્વેનૈવ વિભાવ્યતે ।
ભાવ્યભાવકભેદેન ભાવ્યા ભૂતિઃ સિતેતરા ॥ ૫૧-

ભાવકો વિષ્ણુસંકલ્પઃ સુદર્શનસમાહ્વયઃ ।
ભૂતિઃ શબ્દાર્થભેદેન દ્વિધા પૂર્વા પ્રવર્તતે ॥ ૫૧-

શબ્દસ્ય શબ્દનં યત્ તદર્થં પ્રતિ નિરૂપ્યતે ।
તત્ ક્રિયારૂપતો જ્ઞેયં સૌદર્શનમયં વપુઃ ॥ ૫૧-

શબ્દભાવો હિ યોઽર્થસ્ય કર્મીભાવસમાહ્વયઃ ।
સોઽપિ ક્રિયાત્મભાવેન સુદર્શનમયઃ સ્મૃતઃ ॥ ૫૧-

અતઃ સ્પન્દમયો વિષ્ણોર્યઃ સંકલ્પઃ સુદર્શનમ્ ।
પ્. ૫૧૪) તન્મયયેવ ક્રિયા સર્વા કારકસ્થા ન સંશયઃ ॥ ૫૧-

સર્વઃ શબ્દશ્ચ સર્વશ્ચ વાચ્યો દ્વેધા પ્રવર્તતે ।
ગુણેન કર્મણા વાપિ વિધાન્યા નૈવ વિદ્યતે ॥ ૫૧-

અતો નૈવ પ્રવર્તન્તે વાચો બ્રહ્મણિ રૂપતઃ ।
અવગાહયતો બ્રહ્મ એતે તુ ગુણકર્મણી ॥ ૫૧-

તે ચ સૌદર્શને રૂપે વિશેષણમયાત્મના ।
મન્ત્રગ્રામો હિ યો યાવાન્ બ્રહ્મણિ પ્રવિગાહતે ॥ ૫૧-

સુદર્શનપ્રભાવેણ તત્ સર્વમિતિ ચિન્ત્યતામ્ ।
ઇતિ તે ગદિતઃ સમ્યક્ સંક્ષેપઃ શાસ્ત્રસંમતઃ ।
અસ્ય વિસ્તૃતિમવ્યગ્રો મન્ત્રે મન્ત્રે નિબોધ મે ॥ ૫૧-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
તારાદિબીજાક્ષરસ્વરૂપાર્થવર્ણનં નામ એકપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ