અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 11

શબ્દાત્મકપ્રમામવ્યૂહનિરૂપણં નામ એકાદશોઽધ્યાયઃ
નારદઃ----
1નમઃ સમસ્તગીર્વાણસુખસૌભાગ્યદાયિને।
શંકરાય ગિરીશાય ગૌરીદયિત તે નમઃ

શબ્દાત્મકપ્રમાણપ્રશ્નઃ
શ્રુતઃ પ્રમાણરૂપોઽયં વ્યૂહાર્થો યન્મયાખિલઃ।
શબ્દાકારો ય ઉદ્દિષ્ટસ્તં મે વદ 2સુરેશ્વર

તત્પ્રતિવિવક્ષયોપોદ્ધાતઃ
અહિર્બુધ્ન્યઃ---
આદિસર્ગે પુરાવૃત્તે નાનાભાવવિભૂષિતે।
આસીચ્છક્તિમતો વિષ્ણોરિયં ચિન્તા સુખોદયા

આદિસર્ગે ભગવતશ્ચિન્તાપ્રકારઃ
વિપુલેયં કૃતા સૃષ્ટિર્મયા સત્ત્વગુણોત્તરા।
પ્રત્યસર્વધર્માર્થા 3નિરાબાધા સુખોત્તરા

પ્રજેયમભિનિર્વૃત્તા 4દેવર્ષિબ્રહ્મસંકુલા।
---------------------------
1.નમઃ સર્વજ્ઞ ગીર્વાણશુભ અ બ્ ચ્ એ f જ્
2.મહેશ્વર દ્
3.નિરાયાસા દ્
4.દેવબ્રહ્મર્ષિ દ્
----------------------------
સત્ત્વવિવૃદ્ધ્યા પરમપુરુષપ્રાપ્તિપૂર્વકં સ્વરૂપાવિર્ભાવઃ
તત્ત્વજ્ઞાનસમાયોગાત્ સદ્ધર્મકરણાદિપિ

અચિરેણૈવ માં પ્રાપ્ય સ્વીયં ભાવં ભજિષ્યતે।
રજસ્તમોવિવૃદ્ધ્યા સત્ત્વહ્રાસઃ
રજસ્તમોગુણોદ્રેકઃ 5કાલેનૈવ ભવિષ્યતિ

તદુન્મેષવશેનૈવ સત્ત્વમપ્યુપચોષ્યતે।
તદા દૈત્યાદ્યાવિર્ભાવઃ
તદા પ્રાદુર્ભવિષ્યન્તિ દૈત્યદાનવરાક્ષસાઃ

તૈર્વૈદિકમર્યાદાવિલોપનમ્
તૈરિયં સાત્ત્વિકી દિવ્યા મર્યાદા ચાલયિષ્યતે।
જ્ઞાનપ્રમોષાત્ ધર્મતિરોધાનમ્
રજસ્તમોગુણોન્મેષાત્ સમ્યગ્જ્ઞાને વિનાશિતે

જ્ઞાનહેતુઃ સ ધર્મોઽપિ તિરોધાનં ગમિષ્યતિ।
તતઃ પ્રજાક્ષોભઃ
તતશ્ચેયમનાધારા પ્રજાશુદ્ધા વિનઙ્ક્ષ્યતિ

તદા ભગવદવતારાણાં લબ્ધાવકાશતા
તત્ર રૂપૈરનેકૈર્મે કૃત્યં શશ્વદ્ભવિષ્યતિ।
--------------------------------------------
5.કાલેન તુ દ્
--------------------------------------------
તેષૂપકરણાપેક્ષા નાનાકારા ભવિષ્યતિ

ધર્મસ્થાપનનિશ્ચયઃ
આવિશ્યાવિશ્ય ભૂતાનિ સ્વેન રૂપેણ માયયા।
તૈસ્તૈઃ સાધનસંભેદૈર્નિરસ્ય સુકૃતદ્વિષઃ

સુકરા ધર્મમર્યાદા તત્ર તત્ર ભવિષ્યતિ।
અધર્મનિરાસસાધનદ્વૈવિધ્યમ્
સાધનં ચ દ્વિધા કાર્યં ધર્મદ્વેષિનિરાકૃતૌ

શશ્ત્રાસ્ત્રવ્યૂહરૂપેણ શાસ્ત્રરૂપેણ ચૈવ હિ।
ભગવત્સંકલ્પાત્ તદુભયોત્પત્તિઃ
6ઇત્યુક્ત્વાર્થત્વરૂપં હિ શસ્ત્રાસ્ત્રૌઘસમાકુલમ્

વ્યૂહં સસર્જ સંકલ્પ્ય સ્વેન સંકલ્પતેજસા।
સ ચ સૌદર્શનો વ્યૂહો મર્યાદાધારણક્ષમઃ

પ્રમાણરૂપ ઉદ્ધિષ્ટો વક્ષ્યતે ચ તથા તથા।
7પ્રમાણરૂપશાસ્ત્રાર્થઃ સંકલ્પો વૈષ્ણવો હિ યઃ

ઉદિતો બ્રહ્મણસ્તસ્માદ્યથા તદવધારય।
આદિશાસ્ત્રસ્વરૂપવર્ણનમ્
સંકલ્પમયમેવૈકં 8સકલાન્તસ્તમોનુદમ્

-------------------------------------------
6.ઇત્યુક્તાર્થસ્વરૂપં સ શબ્દશસ્ત્રૌઘસંકુલમ્ અ બ્ ચ્; શબ્દશાસ્ત્રૌઘ એ.f
7. પ્રમાણરૂપશાસ્ત્રાત્મા અ બ્ ચ્ f; પ્રમાણરૂપઃ શાસ્ત્રાર્થઃ એ
8.સંકલ્પં તત્તમોનુદમ્ અ બ્ ચ્ એ f જ્
------------------------------------------------
નિર્ઘાતશબ્દવદ્વ્યોમ્નઃ શાસ્ત્રમેકમભૂત્ તદા।
વર્ણાર્થૈઃ સંભૃતૈર્વર્ણૈશ્ચિદાનન્દમહોર્મિભિઃ

વિષ્ણુશક્તિસમુદ્રોત્થૈર્મણિભિર્મૌક્તિકૈરિવ।
પ્રોતં સૌદર્શનં રૂપં વિષ્ણોઃ સંકલ્પકલ્પિતમ્

તદ્વિજ્ઞાનમયં શાસ્ત્રં સદ્ધર્મપ્રતિપાદકમ્।
નિયુતાધ્યાયિ યત્ પ્રોક્તં કામપાલેન શાશ્વતમ્

તસ્ય સર્વશાસ્ત્રાર્થગર્ભિતત્વમ્
પુરુષાર્થૈશ્ચતુર્ભિસ્તદન્વિતં હેતુસંકુલમ્।
ઋગ્યજુઃસામભિર્જુષ્ટમઙ્ગિરોભિરથર્વભિઃ

પદવાક્યપ્રમાણાર્થૈર્વિકલ્પૈર્બહુભિશ્ચિતમ્।
અલંકૃતં શુભૈસ્તૈસ્તૈઃ સમયૈર્દિવ્યમાનુષૈઃ

તૈસ્તૈર્વિકલ્પિતૈઃ કલ્પૈશ્છન્દોભિર્વિવિધૈર્વૃતમ્9 ।
કાલોપગ્રહસંખ્યાભિઃ પ્રકૃતિપ્રત્યયૈઃ સ્વરૈઃ

વિભક્તિકારકૈર્લિઙ્ગૈઃ 10સ્વૈરૈઃ પ્રકૃતિસન્ધિભિઃ।
સંજ્ઞાભિઃ સાધિકારાભિર્ભૂષિતં પરિભાષયા

આદેશૈરાગમૈર્લોપૈર્વિકારૈશ્ચાપ્યુપાધિભિઃ।
વૃત્તિભિર્વિવિધાભિશ્ચ વાક્યૈરુપપદૈરપિ

----------------------------------------
9.સ્મૃતમ્ અ બ્ ચ્ એ f.
10.રૂપૈઃ એ f જ્
----------------------------------------
અવ્યયૈરુપસર્ગૈશ્ચ નામાખ્યાતનિપાતકૈઃ11।
માત્રાવૃત્તિસ્વરબલૈરભિનિષ્ટાનસામભિઃ

યમરઙ્ગવિભાગૈશ્ચ ભૂષિતં પદભઙ્ગિભિઃ।
વર્ણાગમવિકલ્પૈશ્ચ તથા વર્ણવિપર્યયૈઃ

કલ્પનાભિશ્ચ 12લઘ્વીભિર્વિકૃતેઃ પ્રકૃતેરપિ।
નિરુક્તકલ્પૈર્વિવિધૈર્નાનાનિગમનૈરપિ

13ગ્રહનક્ષત્રરાશિસ્થૈર્વિકલ્પૈર્ગણનોત્થિતૈઃ।
હોરાસ્કન્ધવિકલ્પૈશ્ચ વિધાનૈઃ ફલકલ્પિતૈઃ

વિધ્યર્થવાદમન્ત્રોત્થૈર્વિચારૈઃ 14કર્મકલ્પનૈઃ।
અઙ્ગયુક્તિક્રમોહૈશ્ચ તન્ત્રવાપાતિદેશનૈઃ

અધિકારૈરનેકૈશ્ચ વિચારૈર્વાક્યગોચરૈઃ।
પ્રમાણકલ્પિતૈર્ન્યાયૈર્નિગ્રહચ્છલજાતિભિઃ

દ્રવ્યકર્મવિકલ્પૈશ્ચ ગુણસામાન્યકલ્પનૈઃ15।
ચાતુર્હોત્રવિકલ્પૈશ્ચ ચાતુર્વૈદ્યવિજૃમ્ભિતૈઃ16

ચાતુરાશ્રમ્યકલ્પૈશ્ચ ચાતુર્વર્ણ્યવિકલ્પિતૈઃ।
સંસ્કારકલ્પૈર્વિવિધૈર્નિતદ્યકામ્યક્રિયાક્રમૈઃ

ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વિવિધાભ્યાં સમન્વિતમ્।
વિવિધૈસ્ચ પ્રસંખ્યાનૈઃ સ્વપ્રકૃત્યાદિકલ્પિતૈઃ

-----------------------------------
11.નિપાતનૈઃ અ
12.બહ્વીભિઃ અ બ્ ચ્ જ્; લધ્વીભિઃ પ્રકૃતેર્વિકૃતેરપિ દ્
13.ગ્રહનક્ષત્રરાશીભિઃ અ બ્ ચ્ એ f જ્
14.મન્ત્રકલ્પનૈઃ બ્ ચ્ દ્
15.કલ્પિતૈઃ દ્.જ્.
16.વિકલ્પિતૈઃ અ બ્ ચ્ એ f
-------------------------------------
પુમીશ્વરવિકલ્પૈશ્ચ પરિણામવિકલ્પિતૈઃ।
અવસ્થાલક્ષણવ્યાખ્યાધર્મક્લૃપ્તિવિચિત્રિતમ્17

પ્રમાણાનાં સસર્ગાણાં નાનાકલ્પનયાન્વિતમ્।
18લેપાલેપવિચારૈશ્ચ પુરુષાવ્યક્તગોચરૈઃ

તત્ત્વાતાત્ત્વિકકલ્પૈશ્ચ નાનાગતિવિચિન્તનૈઃ।
મુક્તિક્રમવિચારૈશ્ચ ખ્યાતિકલ્પૈરનેકશઃ

જ્ઞાનાજ્ઞાનસમાખ્યાતગુણદોષવિચારણૈઃ।
ગુણત્રયવિકલ્પૈશ્ચ 19સર્ગસંયોગચિન્તનૈઃ

20અન્વિતં વિવિધૈઃ સાંખ્યૈઃ પ્રસંખ્યાનકૃતક્રમૈઃ।
યોગપ્રકારકલ્પૈશ્ચ વૃત્તીનાં કલ્પનૈરપિ

અભ્યાસકલ્પૈર્વિવિધૈશ્ચાતુર્વૈરાગ્યકલ્પનૈઃ।
અન્તરઙ્ગબહિર્ભૂતયોગાઙ્ગપરિચિન્તનૈઃ

ક્લેશકર્મવિપાકાનામાશયાનાં ચ વર્ણનૈઃ।
તાપસંસ્કારચિન્તાભિર્દુઃખભેદવિચિન્તનૈઃ

તૈસ્તૈશ્ચતુરધિષ્ઠાનકલ્પનૈઃ 21કલ્પિતં પૃથક્।
ઉપાદેયસ્ય હેયસ્ય હાનોપાદાનયોરપિ

સ્વરૂપચિન્તનૈશ્ચિત્રૈર્ભોગકામવિકલ્પનૈઃ22।
---------------------------------
17.કર્મક્લૃપ્તિવિચિત્રિતમ્ અ બ્ ચ્; ધર્મકલ્પવિચિત્રિતમ્ જ્
18.તાવત્તાવદ્વિચારૈશ્ચ જ્.
19.પરિણામવિકલ્પનૈઃ દ્
20.આસ્થિતમ્ દ્
21.પરિકલ્પિતમ્ બ્ ચ્
22.યોગકાર્માવકલ્પનૈઃ દ્
----------------------------------------
ક્રિયાયોગૈરનેકૈશ્ચ ચિત્તસંસ્કારસાધનૈઃ

સિદ્ધિભિશ્ચ વિચિત્રાભિશ્ચિત્તસ્થાભિરલંકૃતમ્।
પતિપાશપશુવ્યાખ્યાવિકલ્પૈર્હેતુચિત્રિતૈઃ

શુદ્ધાધ્વકલ્પનાભિશ્ચ ક્રિયાજ્ઞાનવિભેદતઃ।
અર્થપઞ્ચકચિન્તાભિરનેકાભિરલંકૃતમ્

શક્તિપઞ્ચકચિન્તાભિર્મલત્રયવિચારણૈઃ।
ભોગોપકારણાખ્યાનૈઃ પુંસાં રૂપવિકલ્પનૈઃ

દીક્ષાપ્રતિષ્ઠાકલ્પૈશ્ચ ધર્મૈઃ પાશુપતૈરપિ।
ઇતિ નાનાવિધાકારબુદ્ધિકલ્પવિચિત્રયા

યુક્તં કલ્પનયા શશ્વત્ ક્લૃપ્તનાનાધિકારયા।
અધિકારેણ સદ્ધર્માન્ વ્યાચક્ષાણમનેકધા

નિયુતાધ્યાયકં પૂર્વમાસીત્ સંકર્ષણોદિતમ્।
સંકલ્પમયમાદ્યસ્ય વિષ્ણોઃ સંકલ્પજાત્ કિલ

તસ્ય શાસ્ત્રસ્ય ભગવત્પ્રીતિહેતુત્વમ્
તેન શાસ્ત્રેણ તે દિવ્યા મનવો માનવાશ્ચ તે।
યે પ્રોક્તા આદિસર્ગે તે તથા માનવમાનવાઃ

23સત્ક્રિયાભિરનલ્પાભિર્નારાયણમતોષયન્।
તસ્ય શાસ્ત્રસ્ય મન્દપ્રચારતા
અથ કાલવિપર્યાસાદ્યુગભેદસમુદ્ભવે

-------------------------------------------
23. સત્ક્રિયાભિરકલ્પાભિઃ દ્.
-------------------------------------------
ત્રેતાદૌ સત્ત્વસંકોચાદ્રજસિ પ્રવિજૃમ્ભિતે।
કામં કામયમાનેષુ બ્રાહ્મણેષુ મહાત્મસુ

મન્દપ્રચારમાસીત્ તચ્છાસનં યત્ સુદર્શનમ્।
વાચ્યાયનાદિભિસ્તચ્છાસ્ત્રવિભજનમ્
તતો મોહાકુલે લોકે લોકતન્ત્રવિધાયિનઃ

સંભૂય લોકકર્તારઃ કર્તવ્યં સમચિન્તયન્।
અપાન્તરતપા નામ મુનિર્વાક્સંભવો હરેઃ

કપિલશ્ચ પુરાણર્ષિરાદિદેવસમુદ્ભવઃ।
હિરણ્યાગર્ભો લોકાદિરહં પશુપતિઃ શિવઃ

એતે તપ્ત્વા તપસ્તીવ્રં વર્ષાણામયુતં શતમ્।
આદિદેવમનુજ્ઞાપ્ય દેવદેવેન ચોદિતાઃ

સુદર્શનસ્ય લેશેન તત્સંકલ્પેન સંયુતાઃ।
વિજ્ઞાનબલમાસાદ્ય 24ધર્માદ્દેવપ્રસાદજાત્

આવિર્ભૂતં તુ તત્છાસ્ત્રમંશતસ્તે તતક્ષિમ।
તત્ર વાચ્યાયનેન વેદવિભજનમ્
તતક્ષ ભગવાન્પૂર્વમપાન્તરતપા મુનિઃ

હરેર્વાચ્યાયનઃ 25પુત્રો યાવદાત્તં ચ વૈ તતઃ।
ઉદભૂત્ તત્ર ધીરૂપમૃગ્યજુઃ સામસંકુલમ્

વિષ્ણુસંકલ્પસંભૂતમેતદ્વાચ્યાયનેરિતમ્।
-------------------------------------
24.ધર્મં દેવપ્રસાદજમ્ દ્.
25.વાત્સ્યાયનઃ બ્ ચ્ દ્
--------------------------------------
કપિલેન સાંખ્યવિભજનમ્
તતક્ષ કપિલઃ શાસ્ત્રાદ્યાવદંશમુદારધીઃ

તત્ સાંખ્યમ ભવચ્છાસ્ત્રં પ્રસંખ્યાનપરાયણમ્।
હિરણ્યગર્ભેણ યોગસાસ્ત્રવિભજનમ્
હિરણ્યગર્ભો લોકાદિર્યત્ તતક્ષાદિશાસનાત્

યમાદ્યઙ્ગમભૂદેતદ્ દિવ્યં યોગાનુશાસનમ્।
શિવેન પાશુપતવિભજનમ્
અહં તતક્ષ યચ્છાસ્ત્રાદંશાન્નાનાવ્રતાકુલાત્

અભૂત્ પાશુપતાખ્યં તત્ પશુપાશવિમોચનમ્।
ભગવતા પાઞ્ચરાત્રવિભજનમ્
સદાગમમયાત્ તસ્માત્ કેવલાદ્ દિવ્યશાસનાત્

નિર્મમે સારમુદ્ધૃત્ય સ્વયં વિષ્ણુરસંકુલમ્।
તત્ પરવ્યૂવિભવસ્વભાવાદિનિરૂપણમ્

પઞ્ચરાત્રાહ્વયં તન્ત્રં મોક્ષૈકફલલક્ષણમ્।
સુદર્શનાહ્વયો યોઽસૌ સંકલ્પો વૈષ્ણવઃ પરઃ

સ સ્વયં બિભિદે તેન પઞ્ચધા પઞ્ચવક્ત્રગઃ26।
અધ્યાયાર્થનિગમનમ્
વિષ્ણુસંકલ્પરૂપોઽયં પ્રમાણવ્યૂહ ઈરિતઃ।
શસ્ત્રશાસ્ત્રવિભેદેન કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં શબ્દાત્મકપ્રમાણવ્યૂહનિરૂપણં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ
આદિતઃ શ્લોકાઃ 683
--------------------------------------------
26.વક્ત્રશઃ એ.જ્.
--------------------------------------------