Agni Purana · Chapter 92
:e ity ādimahāpurāṇe āgneye nānāmantrādikathanaṃ nāma
ekanavatitamo 'dhyāyaḥ ||
% Chapter {92}
:ś atha dvinavatitamo 'dhyāyaḥ
pratiṣṭhāvidhikathanaṃ
īśvara uvāca
pratiṣṭhāṃ sampravakṣyāmi kramāt saṅkṣepato guha /AP_92.001ab/
pīṭhaṃ śaktiṃ śivo liṅgaṃ tadyogaḥ sā śivāṇubhiḥ
pratiṣṭhāyāḥ pañca bhedāsteṣāṃ rūpaṃ vadāmi te /AP_92.002ab/
yatra brahmaśilāyogaḥ sā pratiṣṭhā viśeṣataḥ
sthāpanantu yathāyogaṃ pīṭha eva niveśanaṃ /AP_92.003ab/
pratiṣṭhābhinnapīṭhasya sthitasthāpanamucyate
utthāpanañca sā proktā liṅgoddhārapuraḥsarā /AP_92.004ab/
yasyāṃ tu liṅgamāropya saṃskāraḥ kriyate budhaiḥ
:n
1 tathā kṣau hrau mantrāḥ sūryasyeti ga, gha,
cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 288
āthāpanaṃ taduddiṣṭaṃ dvidhā viṣṇvādikasya ca(1) /AP_92.005ab/
āsu sarvāsu caitanyaṃ niyuñjīta paraṃ śivam
yadādhārādibhedena(2) prāsādeṣvapi pañcadhā /AP_92.006ab/
parīkṣamatha medinyāḥ kuryātprāsādakāmyayā
śuklājyagandhā raktā ca raktagandhā sugandhinī(3) /AP_92.007ab/
pītā kṛṣṇā surāgandhā viprādīnāṃ mahī kramāt
pūrveśottarasarvatra pūrvā caiṣāṃ viśiṣyate(4) /AP_92.008ab/
ākhāte hāstike yasyāḥ pūrṇe mṛdadhikā bhavet
uttamāntāṃ mahīṃ vidyāttoyādyair vā samukṣitāṃ /AP_92.009ab/
asthyaṅgārādibhirduṣṭāmatyantaṃ śodhayed guruḥ(5)
nagaragrāmadurgārthaṃ gṛhaprāsādakāraṇaṃ(6) /AP_92.010ab/
khananair gokulāvāsaiḥ karṣaṇair vā muhurmuhuḥ
maṇḍape dvārapūjādi mantratṛptyavasānakaṃ(7) /AP_92.011ab/
karma nirvartyāghorāstraṃ sahasraṃ(8) vidhinā yajet
samīkṛtyopaliptāyāṃ bhūmau saṃśodhayeddiśaḥ /AP_92.012ab/
svarṇadadhyakṣatai rekhāḥ prakurvīta(9) pradakṣiṇaṃ
madhyādīśānakoṣṭasthe pūrṇakumbhe(10) śivaṃ yajet /AP_92.013ab/
vāstumabhyarcya tattoyaiḥ siñcet kuddālakādikaṃ
:n
1 utthāpanaścetyādi, viṣṇvādikasya cetyetyantaḥ
sārdhaikaślokātmakapāṭho ga.. pustake nāsti
2 yathādhārābhibhedeneti ga..
3 raktagandhānugandhīti kha..
4 praśasyate iti gha..
5 śodhayetdhruvamiti gha..
6 nagaragrāmetyardhaśloko gha. pustake nāsti
7 mantradīptyavasānakamiti ga.. / mantrabhūmyavasānakamiti gha..
8 nirvartya ghorāstraṃ mahāstramiti ga..
9 rekhāṃ prakurvīteti kha.. ,ga.. ca
10 svarṇakuṇḍe iti ga.. / svarṇakumbhe iti gha.. , ṅa.. , ca
:p 289
bāhye rakṣogaṇāniṣṭvā vidhinā digbalaṃ kṣipet /AP_92.014ab/
bhūmiṃ saṃsicya saṃsnāpya(1) kuddālādyaṃ(2) prapūjayet
anyaṃ vastrayugacchajñaṃ kumbhaṃ skandhe dvijanmanaḥ /AP_92.015ab/
nidhāya gītavādyādibrahmagoṣasamākulaṃ
pūjāṃ kumbhe samāhṛtya prāpte lagne 'gnikoṣṭhake /AP_92.016ab/
kuddālenābhiṣiktena madhvaktena tu khānayet
nairṛtyāṃ kṣepayenmṛtsnāṃ khāte kumbhajalaṃ kṣipet /AP_92.017ab/
purasya pūrvasīmantaṃ(3) nayed yāvadabhīpsitaṃ
atha tatra kṣaṇaṃ sthitvā bhrāmayet(4) paritaḥ puraṃ /AP_92.018ab/
siñcan sīmantacihnāni yāvadīśānagocaraṃ
arghyadānamidaṃ proktaṃ tatra kumbhaparibramāt /AP_92.019ab/
itthaṃ parigrahaṃ bhūmeḥ kurvīta tadanantaraṃ
karkarāntaṃ jalāntaṃ vā śalyadoṣajighāṃsayā /AP_92.020ab/
khānayed bhūḥ kumārīṃ ced vidhinā śalyamuddharet
akacaṭatapayaśahān mānavaścet praśnākṣarāṇi tu(5) /AP_92.021ab/
agnerdhvajādipātitāḥ svasthāne śalyamākhyānti
kartuścāṅgavikāreṇa jānīyāttatpramāṇataḥ /AP_92.022ab/
paśvādīnāṃ praveśena kīrtanair virutair diśaḥ
mātṛkāmaṣṭavargāḍhyāṃ phalake bhuvi vā likhet /AP_92.023ab/
śalyajñānaṃ vargavaśāt pūrvādīśāntataḥ(6) kramāt
avarge caiva lohantu kavarge 'ṅgāramagnitaḥ /AP_92.024ab/
:n
1 bhūmiṃ saṃsicya saṃsthāpyeti ga.. , gha.. , ṅa.. ca
2 kuddālākhyamiti ga..
3 pūrvamīśāntamiti kha..
4 srāvayet iti kha..
5 nava cet praśnākṣarāṇi bhāṣante iti ga.. , gha.. ca
6 pūrvādīnāṃ tata iti kha..
:p 290
cavarge bhasma dakṣe syāṭ ṭavarge 'sthi ca nairṛte
tavarge ceṣṭakā cāpye kapālañca pavargake /AP_92.025ab/
yavarge śavakītādi śavarge lohamādiśet
havarge rajataṃ tadvadavargāccānarthakarānapi /AP_92.026ab/
prīkṣyātmabhiḥ karāpūrair aṣṭāṅgulamṛdantaraiḥ
pādonaṃ khātamāpūrya sajalair mudgarāhataiḥ(1) /AP_92.027ab/
liptāṃ samaplavāṃ tatra kārayitvā bhuvaṃ guruḥ
sāmānyārghyakaro yāyānmaṇḍapaṃ vakṣyāmāṇakaṃ /AP_92.028ab/
toraṇadvāḥpatīniṣṭvā pratyagdvāreṇa saṃviśet
kuryāttatrātmaśuddhyādi kuṇḍamaṇḍapasaṃskṛtiṃ /AP_92.029ab/
kalasaṃ vardhanīsaktaṃ(2) lokapālaśivārcanaṃ
agnerjananapūjādi sarvaṃ pūrvavadācaret /AP_92.030ab/
yajamānānvito(3) yāyācchilānāṃ snānamaṇḍapaṃ
śilāḥ prāsādaliṅgasya pādadharmādisañjñakāḥ /AP_92.031ab/
aṣṭāṅgulocchritāḥ śastāś caturasrāḥ karāyatāḥ
pāṣāṇānāṃ śilāḥ kāryā iṣṭakānāṃ tadardhataḥ /AP_92.032ab/
prāsāde 'śmaśilāḥ śaile iṣṭakā iṣṭakāmaye
aṅkitā navavaktrādyaiḥ(4) paṅkajāḥ paṅkajāṅkitāḥ /AP_92.033ab/
nandā bhadrā jayā riktā pūrṇākhyā pañcamī matā(5)
āsāṃ padmo mahāpadmaḥ śaṅkho 'tha makaras tathā /AP_92.034ab/
samudraśceti pañcāmī nidhikumbhāḥ kramādhaḥ
nandā bhadrā jayā pūrṇā ajitā cāparājitā /AP_92.035ab/
:n
1 muśalair mudgarāhatair iti ṅa..
2 vardhanīyuktamiti ga.. , ṅa.. ca
3 yajamānārcita iti gha..
4 navarudrādyair iti gha..
5 pāṣāṇānāmityādiḥ, pañcamīrmatā ity antaḥ
ślokadvayātmakapāṭho ga.. pustake nāsti
:p 291
vijayā maṅgalākhyā ca dharaṇī navamī śilā
subhadraś ca vibhadraś ca sunandaḥ puṣpanandakaḥ(1) /AP_92.036ab/
jayo 'tha vijayaś caiva kumbhaḥ pūrṇastathottaraḥ(2)
navānāntu yathāsaṅkhyaṃ nidhikumbhaḥ pūrṇastathottaraḥ(2) /AP_92.037ab/
āsanaṃ prathamaṃ dattvā(3) tāḍyollikhyaśarāṇunā(4)
sarvāsāmaviśeṣeṇa tanutreṇāvaguṇṭhanaṃ(5) /AP_92.038ab/
mṛdbhirgomayayogāmūtrakaṣāyair gandhavāriṇā
astreṇa hūṃ phaḍantena(6) malasnānaṃ samācaret /AP_92.039ab/
vidhinā pañcagavyena snānaṃ pañcāmṛtena ca
gandhatoyāntaraṃ kuryānnijanāmāṅkitāṇunā(7) /AP_92.040ab/
phalaratnasuvarṇānāṃ gośṛṅgasalilaistataḥ
candanena samālabhya(8) vastrair ācchādayecchilāṃ /AP_92.041ab/
svarṇotthamāsanaṃ datvā nītvā yāgaṃ pradakṣiṇaṃ
śayyāyāṃ kuśatalpe vā hṛdayena niveśayet(9) /AP_92.042ab/
sampūjya nyasya buddhyādidharāntaṃ tattvasañcayaṃ
trikhaṇḍavyāpakaṃ tattvatrayañcānukramān nyaset /AP_92.043ab/
buddhyādau cittaparyante cintātanmātrakāvadhau(10)
:n
1 puṣpadantaka it kha.. , ga.. , gha.. , ṅa.. ca
2 pūrvastathottara iti gha..
3 praṇavaṃ datvā iti kha..
4 śarātmaneti kha.. , ga.. , ca
5 tanmātreṇāvaguṇṭhanamiti kha..
6 huṃ phaḍanteneti ga..
7 kuryād dvijanāmāṅkitātmaneti kha.. / kuryān nijanāmāṅkitātmaneti
ga..
8 samālipyeti ga..
9 kuśatalpe vā hṝdayena viśeṣayet iti kha.. / kuśatalpe ca hṛdayena
niveśayet iti ga..
10 buddhyādau cittaparyante cittatanmātrakāvadhau iti gha.. / sampacya ity
ādiḥ tanmātrakāvadhāvityantaḥ sārdhaikaślokapāṭho ga.. pustake
nāsti
:p 292
tanmātrādau dharānte ca śivavidyātmanāṃ sthitiḥ /AP_92.044ab/
tattvāni nijamantreṇa tattveśāṃś ca hṛdārcayet
sthāneṣu puṣpamālādicihniteṣu yathākramaṃ /AP_92.045ab/
oṃ hūṃ(1) śivatattvāya namaḥ / oṃ hūṃ(2) śivatattvādhipataye
rudrāya namaḥ / oṃ hāṃ vidyātattvāya namaḥ / oṃ hāṃ(3)
vidyātattvādhipāya(4) viṣṇave namaḥ / oṃ hāṃ ātmatattvāya
namaḥ / oṃ hāṃ ātmatattvādhipataye brahmaṇe namaḥ(5)
kṣamāgniyajamānārkān jalavātendukhāni ca
pratitattvaṃ nyasedaṣṭau mūrtīḥ pratiśilāṃ śilāṃ /AP_92.046ab/
sarvaṃ paśupatiṃ cograṃ(6) rudraṃ bhavamatheśvaraṃ(7)
mahādevaṃ ca bhīmaṃ ca mūrtīśāṃś ca yathākramāt /AP_92.047ab/
oṃ dharāmūrtaye namaḥ, oṃ dharādhipataye namaḥ,ityādimantrān lokapālān yathāsaṅkhyaṃ nijāṇubhiḥ(8)
vinyasya pūjayet kumbhāṃstanmantrair vā nijāṇubhiḥ(9) /AP_92.048ab/
indrādīnāṃ tu vījāni vakṣyamāṇakrameṇa tu
lūṃ rūṃ śūṃ pūṃ vūṃ yūṃ mūṃ hūṃ
kṣūmiti(10)
ukto navaśilāpakṣaḥ śilā pañcapadā tathā /AP_92.049ab/
:n
1,2 oṃ hraṃ iti ga.. , gha.. ca
3 oṃ hīṃ iti gha..
4 vidyātattvādhipataye iti kha..
5 oṃ hūṃ śivatattvādhipataye ity ādiḥ, oṃ hāṃ
ātmatattvādhipataye brahmaṇe nama ity antaḥ pāṭho ga.. pustake
nāsti
6 paśupatiṃ bhīmamiti gha..
7 bhavamakheśvaram iti gha..
8,9 nijātmabhiriti kha.. , ga.. / vinyasyetyardhaśloko ga.. pustake nāsti
10 oṃ hūṃ ghūṃ būṃ yūṃ mūṃ haṃ kṣamitīti ga.. / oṃ
kaṃ sūṃ pūṃ śūṃ hrūṃ kṣamitīti gha.. / lūṃ rūṃ
śūṃ pūṃ vūṃ cūṃ mūṃ hūṃ kṣūmitīti kha..
:p 293
pratitattvaṃ nyasenmūrtīḥ sṛṣṭyā pañca dharādikāḥ
brahmā viṣṇus tathā rudra īśvaraś ca sadāśivaḥ /AP_92.050ab/
ete ca pañca mūrtīśā yaṣṭavyāstāsu(1) pūrvavat
oṃ pṛthvīmūrtaye namaḥ / oṃ pṛthvīmūrtyadhipataye
brahmaṇe namaḥ / ity ādi mantrāḥ
sampūjya kalaśān pañca krameṇa nijanāmabhiḥ /AP_92.051ab/
nirundhīta(2) vidhānena nyāso madhyaśilākramāt
kuryāt prākāramantreṇa bhūtidarbhaistataḥ /AP_92.052ab/
kuṇḍeṣu dhārikāṃ śaktiṃ vinyasyābhyarcya tarpayet
tattvatattvādhipān mūrtīrmūrtīśāṃś ca(3) ghṛtādibhiḥ /AP_92.053ab/
tato brahmāṃśaśuddhyarthaṃ mūlāṅgaṃ brahmabhiḥ kramāt
kṛtvā śatādipūrṇāntaṃ prokṣyāḥ śāntijalaiḥśilāḥ(4) /AP_92.054ab/
pūjayecca kuśaiḥ spṛṣṭvā pratitattvamanukramāt
sāṃnidhyamatha sandhānaṃ kṛtvā śuddhaṃ(5) punarnyaset(6) /AP_92.055ab/
evaṃ bhāgatraye karma gatvā gatvā samācaret
oṃ āṃ īṃ ātmatattvavidyātattvābhyāṃ namaḥ(7) iti /AP_92.056ab/
:n
1 nyastavystāsu iti kha..
2 nibadhnītīti kha.. , ga.. , ṅa.. ca
3 tatra tatrādhipān mūrtīrmūrtīśāṃśceti ṅa.. /
tantratattvādhipān mūrtīrmūrtīśāṃsveti kha..
4 prokṣya śāntijalaiḥ śilāmiti kha.. / prokṣya śāntijalaiḥ śilā
iti ga.. , gha.. ca
5 kṛtvā mantramiti ga..
6 sānnidhyamityarthaśloko ṅa.. pustake nāsti / sānnidhyamatha sandhānaṃ
ity ataḥ paraṃ hrasvadīrghaprayogataḥ ity ataḥ
prāṅmadhvagapāṭho gha.. pustake nāsti
7 oṃ āṃ hāṃ ātmatattvavidyātattvāya nama iti ga.. / oṃ āṃ iṃ
uṃ vidyātattvaśivatattvābhyāṃ nama iti ḍa.. / oṃ āṃ iṃ
ātmavidyātattvāya nama iti kha..
:p 294
saṃspṛśed darbhamūlādyair brahmāṅgāditrayaṃ kramāt /AP_92.056ab/
kuryāttattvānusandhānaṃ hrasvadīrghaprayogataḥ
oṃ hāṃ uṃ(1) vidyātattvaśivatattvābhyāṃ namaḥ /AP_92.057ab/
ghṛtena madhunā pūrṇāṃstāmrakumbhān saratnakān /AP_92.057cd/
pañcagavyārghyarsasiktān(2) lokapālādhidaivatān
pūjayitvā nijair mantraiḥ sannidhau homamācaret /AP_92.058ab/
śilānāmatha sarvāsāṃ saṃsmaredadhidaivatāḥ
vidyārūpāḥ kṛtasnānā hemavārṇāḥ śilāmbarāḥ /AP_92.059ab/
nyūnādidoṣamoṣārthaṃ(3) vāstubhūmeś ca śuddhaye /AP_92.059cd/
yajedastreṇa mūrdhāntamāhutīnāṃ(4) śataṃ śataṃ
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0