Agni Purana · Chapter 74
:e ity ādimahāpurāṇe āgneye sūryapūjā nāma trisaptatitamo
'dhyāyaḥ ||
% Chapter {74}
:ś atha catuḥsaptatitamo 'dhyāyaḥ
śivapūjākathanaṃ
īśvara uvāca
śivapūjāṃ pravakṣyāmi ācamya praṇavārghyavān /AP_74.001ab/
dvāramastrāmbunā prokṣya homādidvārapānyajet
gaṇaṃ sarasvatīṃ lakṣmīmūrdhvodumbarake yajet /AP_74.002ab/
nandigaṅge dakṣiṇe 'tha sthite(3) vāmagate yajet
mahākālaṃ ca yamunāṃ divyadṛṣṭinipātitaḥ /AP_74.003ab/
utsārya divyān vighnāṃś ca puṣpākṣepāntarikṣagān
dakṣapārṣṇitribhirghātaibhūmiṣṭhānyāgamandiraṃ /AP_74.004ab/
dehalīṃ laṅghayedvāmaśākhāmāśritya vai viśet
praviśya dakṣapādena vinyasyāstramudumbare /AP_74.005ab/
oṃ hāṃ vāstvadhipataye brahmaṇe madhyato yajet
:n
1 saṃhāriṇyopasaṃhatamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ /
saṃhāriṣṇopasaṃhṛtamiti ga, ṅa,
cihnitapustakadvayapāṭhaḥ
2 abhyarcya ceti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 dakṣaśākhāsthite iti gha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ
:p 211
nirīkṣaṇādibhiḥ śastraiḥ śuddhānādāya gaḍḍukān(1) /AP_74.006ab/
labdhānujñaḥ śivānmaunī gaṅgādikamanuvrajet
pavitrāṅgaḥ prajaptena vastrapūtena vāriṇā /AP_74.007ab/
pūrayedambudhau tāṃstān gayatryā hṛdayena vā
gandhakākṣata(2) puṣpādisarvadravyasamuccayaṃ /AP_74.008ab/
sannidhīkṛtya pūjārthaṃ bhūtaśuddhādi kārayet
devadakṣe tato nyasya saumyāsyaś ca śarīrataḥ(3) /AP_74.009ab/
saṃhāramudrayādāya mūrdhni mantreṇa(4) dhārayet
bhogyakarmopabhogārthaṃ pāṇikacchapikākhyayā /AP_74.010ab/
hṛdambuje nijātmānaṃ dvādaśāntapade 'thavā
śodhayet pañcabhūtāni sañcintya śuṣirantanau(5) /AP_74.011ab/
caraṇāṅguṣṭhayoryugmān śuṣirāntarvahiḥ smaret
śaktiṃ hṛdvyāpinīṃ paścāddhūṅkāre(6) pāvakaprabhe /AP_74.012ab/
randhramadhyasthite(7) kṛtvā prāṇarodhaṃ hi cintakaḥ
niveśayedrecakānte(8) phaḍantenātha tena ca /AP_74.013ab/
hṛtkaṇṭhatālubhrūmadhyabrahmarandhre vibhidya ca
:n
1 gandhakān iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ / luḍḍukāniti kha,
cihnitapustakapāṭhaḥ
2 guḍḍukākṣateti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ /
gaṇḍūkākṣateti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 saumyāsyaḥ svaśarīrata iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ
4 mūrtimantreṇeti ga, gha, ṅa, cihinitapustakatrayapāṭhaḥ
5 svaśirastanau iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
6 paścādoṅkāre iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
7 candramadhyasthite iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ cakramadhyasthite iti ṅa,
cihnitapustakapāṭhaḥ
8 nivodhayedrecakānte iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 212
granthīnnirbhidya hūṅkāraṃ mūrdhni vinyasya jīvanaṃ /AP_74.014ab/
sampuṭaṃ hṛdayenātha pūrakāhitacetanaṃ
hūṃ śikhopari vinyasya śuddhaṃ vindvātmakaṃ(1) smaret /AP_74.015ab/
kṛtvātha kumbhakaṃ śambhau ekodghātena yojayet
recakena vījavṛttyā śive līno 'tha śodhayet /AP_74.016ab/
pratilomaṃ svadehe tu(2) vindvantaṃ tatra vindukaṃ
layannītvā mahīvātau jalavahnī parasparaṃ /AP_74.017ab/
dvau dvau sādhyau tathākāśamavirodhena tacchṛṇu
pārthivaṃ maṇḍalaṃ pītaṃ kaṭhinaṃ vajralāñchitaṃ /AP_74.018ab/
haumityātmīyavījena(3) tannivṛttikalāmayaṃ
padādārabhya mūrdhānaṃ vicintya caturasrakaṃ /AP_74.019ab/
udghātapañcakenaiva vāyubhūtaṃ vicintayet
ardhacandraṃ dravaṃ saumyaṃ śubhrasambhojalāñchitaṃ(4) /AP_74.020ab/
hrīmityanena vījena pratiṣṭhārūpatāṃ gataṃ
saṃyuktaṃ rāmamantreṇa(5) puruṣāntamakāraṇaṃ /AP_74.021ab/
arghyañcaturbhirudghātair vahnibhūtaṃ viśodhayet
āgneyaṃ maṇḍalaṃ tryastraṃ raktaṃ svastikalāñchitaṃ /AP_74.022ab/
hūmityanena vījena vidyārūpaṃ vibhāvayet
ghorāṇutribhirudghātair jalabhūtaṃ viśodhayet /AP_74.023ab/
:n
1 viṣṇvātmakamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 svahetau tu iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 haumityunnīya vījeneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ /
haumityāgneyavījeneti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ
4 ardhacandraṃ tataḥ saumye śivaṃ pūrveṇa yojayediti ṅa,
cihnitapustakapāṭhaḥ
5 vāmaṃ mantreṇeti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ / vā samantreṇeti kha,
cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 213
ṣaḍasraṃ maṇḍalaṃ vāyorvindubhiḥ ṣaḍbhiraṅkitaṃ
kṛṣṇaṃ hremiti vījena jātaṃ śāntikalāmayaṃ /AP_74.024ab/
sañcityodghātayugmena pṛthvībhūtaṃ viśodhayet
nabhovindumayaṃ vṛttaṃ vinduśaktivibhūṣitaṃ /AP_74.025ab/
vyomākāraṃ suvṛttañca śuddhasphaṭikanirmalaṃ
hauṅkāreṇa phaḍantena śāntyatītakalāmayaṃ /AP_74.026ab/
dhyātvaikodghātayogena suviśuddhaṃ vibhāvayet
āpyāyayettataḥ sarvaṃ mūlenāmṛtavarṣiṇā(1) /AP_74.027ab/
ādhārākhyāmanantañca dharmajñānādipaṅkajaṃ
hṛdāsanamidaṃ(2) dhyātvā mūrtimāvāhayettataḥ /AP_74.028ab/
sṛṣṭyā śivamayaṃ tasyāmātmānaṃ dvādaśāntataḥ
atha tāṃ śaktimantreṇa vauṣaḍantena sarvataḥ /AP_74.029ab/
divyāmṛtena samplāvya kurvīta sakalīkṛtaṃ
hṛdayādikarānteṣu(3) kaniṣṭhādyaṅgulīṣu ca /AP_74.030ab/
hṛdādimantravinyāsaḥ sakalīkaraṇaṃ mataṃ
astreṇa rakṣya prākāraṃ tanmantreṇātha tadvahiḥ /AP_74.031ab/
śaktijālamadhaścordhvaṃ mahāmudrāṃ pradarśayet
āpadamastakaṃ yāvad bhāvapuṣpaiḥ(4) śivaṃ hṛdi /AP_74.032ab/
padme yajet pūrakeṇa ākṛṣṭāmṛtasadghṛtaiḥ
śivamantrair nābhikuṇḍe tarpayeta śivānalaṃ /AP_74.033ab/
:n
1 mūlenāmṛtasecanāditi ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 hṛdyāsanamidamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 hṛdayādiṣaḍaṅgena iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
4 tāvat puṣpair iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 214
lalāṭe vindurūpañca cintayecchubhavigrahaṃ(1)
ekaṃ svarṇādipātrāṇāṃ pātramastrāmbuśodhitaṃ /AP_74.034ab/
vinduprasūtapīyūṣarūpatoyākṣatādinā
hṛdāpūrya ṣaḍaṅgena pūjayitvābhimantrayet /AP_74.035ab/
saṃrakṣya heti mantreṇa kavacena viguṇṭhayet
racayitvārghyamaṣṭāṅgaṃ secayeddhenumudrayā(2) /AP_74.036ab/
abhiṣiñcedathātmānaṃ mūrdhni tattoyavindunā
tatrasthaṃ yāgasambhāraṃ prokṣayedastravāriṇā /AP_74.037ab/
abhimantrya hṛdā piṇḍaistanutrāṇena veṣṭayet
darśayitvāmṛtāṃ mudrāṃ puṣpaṃ datvā nijāsane /AP_74.038ab/
vidhāya tilakaṃ mūrdhni puṣpaṃ mūlena yojayet
snāne devārcane home bhojane yāgayogayoḥ /AP_74.039ab/
āvaśyake jape dhīraḥ sadā vācaṃyamo bhavet
nādāntoccāraṇānmantraṃ śodhayitvā susaṃskṛtaṃ /AP_74.040ab/
pūjane 'bhyarcya gāyatryā sāmānyārghyamupāharet
brahmapañcakamāvartya mālyamādāya liṅgataḥ /AP_74.041ab/
aiśānyāndiśi caṇḍāya hṛdayena nivedayet
prakṣālya piṇdikāliṅge astratoye tato hṛdā /AP_74.042ab/
arghyapātrāmbunā siñcediti liṅgaviśodhanaṃ
ātamadravyamantraliṅgaśuddhau sarvān surānyajet /AP_74.043ab/
vāyavye gaṇapataye hāṃ gurubhyo 'rcayecchive
:n
1 cintayet saparigrahamiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 rocayeddhenumudrayeti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 215
ādhāraśaktimaṅkuranibhāṃ kūrmaśilāsthitāṃ /AP_74.044ab/
yajed brahmaśilārūḍhaṃ śivasyānantamāsanaṃ
vicitrakeśaprakhyānamanyonyaṃ pṛṣṭadarśinaḥ /AP_74.045ab/
kṛtatretādirūpeṇa śivasyāsanapādukāṃ
dharmaṃ jñānañca vairāgyamaiśvaryañcāgnidiṅmukhān /AP_74.046ab/
kūrpārakuṅkumasvarṇakajjalābhān yajet kramāt
padmañca karṇikāmadhye pūrvādau madhyato nava /AP_74.047ab/
varadābhayahastāś ca śaktayo dhṛtacāmarāḥ
vāmā jyeṣṭhā ca raudrī ca kālī kalavikāriṇī /AP_74.048ab/
balavikaraṇī pūjyā balapramathanī kramāt
hāṃ sarvabhūtadamanī keśarāgre manonmanī /AP_74.049ab/
kṣittyādi śuddhavidyāntu tattvavyāpakamāsanaṃ
nyaset siṃhāsane devaṃ śuklaṃ pañcamukhaṃ vibhuṃ /AP_74.050ab/
daśabāhuṃ ca khaṇḍenduṃ dadhānandakṣiṇaiḥ karaiḥ
śaktyṛṣṭiśūlakhaṭvāṅgavaradaṃ vāmakaiḥ karaiḥ /AP_74.051ab/
ḍamaruṃ vījapurañca nīlābjaṃ sūtrakotpalaṃ
dvātriṃśallakṣaṇopetāṃ śaivīṃ mūrtintu madhyataḥ /AP_74.052ab/
hāṃ haṃ hāṃ śivamūrtaye svaprakāśaṃ śivaṃ smaran
brahmādikāraṇatyāgānmantraṃ nītvā śivāspadaṃ /AP_74.053ab/
tato lalātamadhyasthaṃ sphurattārāpatiprabhaṃ
ṣaḍaṅgena samākīrṇaṃ vindurūpaṃ paraṃ śivaṃ /AP_74.054ab/
puṣpāñjaligataṃ dhyātvā lakṣmīmūrtau niveśayet
oṃ hāṃ hauṃ śivāya nama āvāhanyā hṛddā tataḥ /AP_74.055ab/
āvāhya sthāpya sthāpanyā sannidhāyāntikaṃ śivaṃ
nirodhayenniṣṭhurayā kālakāntyā phaḍantataḥ /AP_74.056ab/
:p 216
vighnānutsārya viṣṭhyātha(1) liṅgamudrāṃ namaskṛtiṃ
hṛdāvaguṇṭhayet paścādāvāhaḥ sammukhī tataḥ /AP_74.057ab/
niveśanaṃ sthāpanaṃ syātsannidhānaṃ tavāsmi bhoḥ
ākarmakāṇḍaparyantaṃ sannedheyoparikṣayaḥ /AP_74.058ab/
svabhakteś ca(2) prakāśoyastadbhavedavaguṇṭhanaṃ
sakalīkaraṇaṃ kṛtvā mantraiḥ ṣaḍbhirathaikatāṃ /AP_74.059ab/
aṅgānāmaṅginā sārdhaṃ vidadhyādamṛtīkṛtaṃ
cicchaktihṛdayaṃ śambhoḥ śiva aiśvaryamaṣṭadhā(3) /AP_74.060ab/
śikhāvaśitvaṃ cābhedyaṃ tejaḥ kavacamaiśvaraṃ
pratāpo duḥsahaścāstramantarāyāpahārakaṃ /AP_74.061ab/
namaḥ svadhā ca svāhā ca vauṣaṭ ceti yathākramaṃ
hṛtpuraḥsaramuccārya pādyādīni nivedayet /AP_74.062ab/
pādyaṃ pādāmbujadvandve vaktreṣvācamanīyakaṃ
arghyaṃ śirasi devasya dūrvāpuṣpākṣatāni ca /AP_74.063ab/
evaṃ saṃskṛtya saṃskārair daśabhiḥ parameśvaraṃ
yajet pañcopacāreṇa vidhinā kusumādibhiḥ /AP_74.064ab/
abhyukṣyoddhartya nirmbhañjya rājikālavaṇādibhiḥ
arghyodavindupuṣpādyair gaḍḍūkaiḥ(4) snāpayecchanaiḥ /AP_74.065ab/
payodadhighṛtakṣaudraśarkarādyair anukramāt
īśādimantritardravyair arcya teṣāṃ(5) viparyayaḥ /AP_74.066ab/
:n
1 choṭyātha iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 abhuktejyā iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 śivamaiśvaryamaṣṭadhā iti ga, gha,
cihnitapustakadvayapāṭhaḥ
4 gandhakair iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
5 ity ādimantritair bhakṣyaiś caiṣāmiti kha,
cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 217
toyadhūpāntaraiḥ sarvair mūlena snapayecchivaṃ
virūkṣya yavacūrṇena yatheṣṭaṃ śītalair jalaiḥ /AP_74.067ab/
svaśaktyā gandhatoyena saṃsnāpya śucivāsasā
nirmārjyārghyaṃ pradadyācca nopari bhrāmayet karaṃ /AP_74.068ab/
na śūnyamastakaṃ liṅgaṃ puṣpaiḥ kuryāttato dadet
candanādyaiḥ samālabhya puṣpaiḥ prārcya śivāṇunā(1) /AP_74.069ab/
dhūpabhājanamastreṇa prokṣyābhyarcya śivāṇunā(2)
astreṇa pūjitāṃ ghaṇṭāṃ cādāya guggulaṃ dadet /AP_74.070ab/
dadyādācamanaṃ paścāt svadhāntaṃ hṛdayāṇunā(3)
ārātrikaṃ samuttārya tathaivācāmayet punaḥ /AP_74.071ab/
praṇamyādāya devājñāṃ bhogāṅgāni prapūjayet
hṛdagnau candrabhaṃ caiśe śivaṃ cāmīkaraprabhaṃ /AP_74.072ab/
śikhāṃ raktāñca nairṛtye kṛṣṇaṃ varma ca vāyave
caturvaktraṃ caturbāhuṃ(4) dalasthān(5) pūjayedimān /AP_74.073ab/
daṃṣṭrākarālamapyastraṃ pūrvādau vajrasannibhaṃ
mūle hauṃ śivāya namaḥ oṃ hāṃ hūṃ hīṃ hoṃ śiraś ca /AP_74.074ab/
hṛṃ śikhāyai haiṃ varma haścāstraṃ parivārayutāya ca
śivāya dadyāt pādyañca ācāmañcārghyameva ca /AP_74.075ab/
gandhaṃ puṣpaṃ dhūpadīpaṃ naivedyācamanīyakaṃ
karodvartanatāmbūlaṃ mukhavāsañca darpaṇaṃ /AP_74.076ab/
:n
1 śivātmaneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 śivātmaneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 hṛdayātmaneti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 caturvaktrāṃś caturbāhūn iti gha, ṅa,
cihnitapustakadvayapāṭhaḥ
5 dalāgre iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 218
śirasyāropya devasya dūrvākṣatapavitrakaṃ
mūlamaṣṭaśataṃ japtvā hṛdayenābhimantritaṃ /AP_74.077ab/
carmaṇāveṣṭitaṃ khaḍgaṃ rakṣitaṃ kuśapuṣpakaiḥ
akṣatair mudrāyā yuktaṃ śivamudbhavasañjñayā /AP_74.078ab/
guhyātiguhyaguptyarthaṃ(1) gṛhāṇāsmatkṛtaṃ japaṃ
siddhirbhavatu me yena(2) tvatprasādāttvayi sthite /AP_74.079ab/
bhogī ślokaṃ paṭhitvādyaṃ(3) dakṣahastena śambhave
mūlāṇunārghyatoyena varahaste(4) nivedayet /AP_74.080ab/
yatkiñcit kurmahe deva sadā sukṛtaduskṛtaṃ
tanme śivapadasthasya hūṃ kṣaḥ kṣepaya śaṅkara /AP_74.081ab/
śivo dātā śivo bhoktā śivaḥ sarvamidaṃ jagat
śivo jayati sarvatra yaḥ śivaḥ sohameva ca /AP_74.082ab/
ślokadvayamadhītyaivaṃ japaṃ devāya cārpayet
śivāṅgānāṃ(5) daśāṃśañca datvārghyaṃ stutimācaret /AP_74.083ab/
pradakṣiṇīkṛtya nameccāṣṭāṅgañcāṣṭamūrtaye(6) /AP_74.083cd/
natvā dhyānādibhiś caiva yajeccitre 'nalādiṣu
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0