Agni Purana · Chapter 350
:e ity āgneye mahāpurāṇe vyākaraṇe sandhisiddharūpaṃ
nāmonapañcāśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
% chapter {350}
:ś atha pañcāśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
subvibhaktasiddharūpaṃ
skanda+uvāca
vibhaktisiddharūpañca kātyāyana vadāmi te /AP_350.001ab/
dve vibhaktī suptiṅaś caya supaḥ sapta vibhaktayaḥ
su+aujasiti prathamā amauṭśaso dvitīyā /AP_350.002ab/
ṭābhyāṃ bhisiti tṛtīyā ṅebhyāṃbhyasaś caturthyapi
ṅasibhyāṃbhyasaḥ pañcamī syātṅasomiti ṣaṣṭhyapi /AP_350.003ab/
ṅi+ossuviti saptamī syāt syuḥ prātipadikātparāḥ
dvividhaṃ prātipadikaṃ hy ajantañca halantakaṃ /AP_350.004ab/
:p 241
pratyekaṃ trividhaṃ tat syāt pumāṃstrī ca napuṃsakaṃ
darśyante nāyakāsteṣāmanuktānāñca vīryataḥ /AP_350.005ab/
vṛkṣaḥ sarvo 'tha pūrvaś ca prathamaś ca dvitīyakaḥ
tṛtīyaḥ khaṇḍapā vahniḥ sakhāpatiraharpatiḥ /AP_350.006ab/
paṭurnīrgrāmanīndraś ca khalapūrmitrabhūḥ svabhūḥ
auśrīḥ sudhīḥ pitā bhrātā nā karta kroṣṭunaptṛnaptṛkau /AP_350.007ab/
surā rā gaus tathā dyaurglauḥ svarāntāḥ puṃsi nāyakāḥ
suvāk tvak pṛṣat samrāṭ janmabhāk ca aveḍapi /AP_350.008ab/
āpo marudbhavan dīvyan bhavāṃś ca maghavān pivan
bhagavānadhavānarvānvahnimat sarvitsupṛt /AP_350.009ab/
susīmā kuṇḍī rājā ca śvā yuvā maghavā tathā
pūṣā sukarmā yajvā ca suvarmā ca sudharmaṇā /AP_350.010ab/
aryamā vṛtrahā panthāḥ sukakudādipañca ca
praśān sutāṃś ca pañcādyāḥ sugīḥ surāḥ supūrapi /AP_350.011ab/
candramāḥ suvacāḥ śreyān vidvāṃśceśanasā saha
pecivān gauravānaḍvān godhūṅmitradruhau śvaliṭ /AP_350.012ab/
striyāṃ jāyā jarā bālā eḍkā saha vṛddhayā
kṣatriyā bahurājā ca bahudā mātha bālikā /AP_350.013ab/
māyā kaumudagandhā ca sarvā pūrvā sahānyayā
dvitīyā ca tṛtīyā ca buddhiḥ strī śrīr nadī sudhaiḥ /AP_350.014ab/
bhavantī caiva dīvyantī bhātī bhāntī ca yānyapi
śṛṇvatau tudatī kartrī tudantī kurvatī mahī /AP_350.015ab/
rundhatī krīḍtī dantī pālayantī surāṇyapi
:p 242
garurī putravatī nīś ca vadhūrdevatayā bhuvā /AP_350.016ab/
tisro dve kati varṣābhūḥ svasā mātā varā gauḥ
naurvāktvakprācyavākṣīti tiraścī samudīcyapi /AP_350.017ab/
śaradvidyut saridyoṣit agnivit saspadā dṛśat
yaiṣā sā vedavitsaṃvit bahvī rājñī tvayā mayā /AP_350.018ab/
somā pañcādayo rājī dhūḥ pūś caiva diśā(1) girā
catasro viduṣī caiva keyaṃ dik dṛkca tādṛśī /AP_350.019ab/
asau striyāṃ nāyakāś ca nāyakāś ca napuṃsake
kuṇḍaṃ sarvaṃ somapañca dadhi vāri khalapvatha /AP_350.020ab/
madhu trapu kartṛ bhaktṛ ativaktṛ payaḥ puraḥ
prākpratyak ca tiryagudak jagad jāgrattathā sakṛt /AP_350.021ab/
susampacca sudaṇḍīha ahaḥ kiñcedamityapi
ṣaṭsarpiḥ śreyaś catvāri ado 'nye hīdṛśāḥ pare /AP_350.022ab/
etebhyaḥ prathamādayaś ca syuḥ prātipadikātparāḥ
dhātupratyayahīnaṃ yatsyāt prātipadikantu tat /AP_350.023ab/
prātipadikāt svaliṅgārthavacane prathamā bhavet
sambodhane ca prathamā ukte karmaṇi kartari /AP_350.024ab/
karma yat kriyate tatsyāt dvitīyā karmaṇi smṛtā
kriyate yena karaṇaṃ kartā yaś ca karoti saḥ /AP_350.025ab/
anukte tiṅkṛttaddhitaistṛtīyā karaṇe bhavet
kārake kartari ca sā sampradāne caturthyapi /AP_350.026ab/
yasmai ditsā dhārayate sampradānaṃ tadoritaṃ
:n
1 diveti ja..
:p 243
apādānaṃ yato 'paiti ādatte ca bhayaṃ yataḥ /AP_350.027ab/
apādāne pañcamī syāt svasvāmyādau ca ṣaṣṭhyapi
ādhāro yo 'dhikaraṇaṃ vibhaktistatra saptamī /AP_350.028ab/
ekārthe caikavanacaṃ dvyarthe dvivacanaṃ bhavet
bahuṣu bahuvacanaṃ siddharūpāṇyatho vade /AP_350.029ab/
vṛkṣaḥ sūryo 'mbuvāho 'rka herave hedvijātayaḥ
viprau gajānmahendreṇa yamābhyāmanalaiḥ kṛtaṃ /AP_350.030ab/
rāmāya munivaryābhyāṃ kebhyo dharmāt harau ratiḥ
śarābhyāṃ pustakebhyaś ca arthasyeśvarayorgatiḥ /AP_350.031ab/
bālānāṃ sajjane prītirhaṃsayoḥ kamaleṣu ca
evaṃ kāmamaheśādyāḥ śabdā jñeyāñca vṛkṣavat /AP_350.032ab/
sarve viśve ca sarvasmai sarvasmātkataro mataḥ
sarveṣāṃ svañca viśvasmin śeṣaṃ rūpañca vṛkṣavat /AP_350.033ab/
evañcobhayakatarakatamānyatarādayaḥ
pūrve pūrvāś ca pūrvasmai pūrvasmāt susamāgataḥ /AP_350.034ab/
pūrve buddhiś ca pūrvasmin śeṣarūpantu sarvavat
evaṃ parāvarādyāś ca dakṣiṇottarakāntarāḥ /AP_350.035ab/
aparaścādharo nemāḥ prathamāḥ prathame 'rkavat
evaṃ caramāyatayā alpārdhā nema+ādayaḥ /AP_350.036ab/
dvitīyasmai dvitīyāya dvitīyasmāt dvitīyakāt
dvitīyasmin dvitīye ca tṛtīyaś ca tathārkavat /AP_350.037ab/
somapāḥ somapau jñeyau somapāḥ somapāṃ vraja
kīlālapau somapaś ca somapā somape dada /AP_350.038ab/
:p 244
somapābhyāṃ somapābhyaḥ somapaḥ somapoḥ kulaṃ
evaṃ kīlālapādyāḥ syuḥ kaviragnis tathārayaḥ /AP_350.039ab/
hekave kavimagnī tān harīn sātyakinā hṛtaṃ
ravibhyāṃ ravibhirdehi vahṇaye yaḥ samāgataḥ /AP_350.040ab/
agneragnyos tathāgnīnāṃ kavau kavyoḥ kaviṣv atha
evaṃ susṛtirabhrāntiḥ sukīrtiḥ sudhṛtis tathā /AP_350.041ab/
sakhā sakhāyau sakhāyaḥ hesakhe vraja satpatiṃ
sakhāyañca sakhāyau ca sakhīn sakhyā gato dada /AP_350.042ab/
sakhye sakhyuś ca sakhyuś ca sakhyoḥ śeṣaḥ kaveriva
patyā patye ca patyuś ca patyuḥ patyos tathāgnivat /AP_350.043ab/
dvau dvau dvābhyāṃ dvābhyāṃ dvitvādyarthe dvayordvayoḥ
trayastrīṃś ca tribhistribhyastrayāṇāñca triṣu kramāt /AP_350.044ab/
kavivat katikatītiśeṣaṃ vahuvacanaṃ smṛtam
nīrniyau ca niyo henīḥ niyaṃ niyo niyo niyā /AP_350.045ab/
nībhyāṃ nībhirniye nībhyaḥ niyānniyi niyos tathā
suśrīḥ sudhīḥ prabhṛtayo grāmaṇīḥ pūjayeddhariṃ /AP_350.046ab/
grāmaṇyau grāmaṇyo grāmaṇyaṃ grāmaṇyā grāmaṇībhiḥ
grāmaṇyo grāmaṇyāmevaṃ senānīpramukhāḥ subhūḥ /AP_350.047ab/
subhuvau ca svayambhuvaḥ svayambhuñca svayambhuvaḥ
svayambhuvā svayambhuvi evaṃ pratitebhuvādayaḥ /AP_350.048ab/
khalapūḥ khalapvau śreṣṭhau khalapvañca khalapvi ca
evaṃ śarapūmukhāḥ syuḥ kroṣṭā kroṣṭāra īritāḥ /AP_350.049ab/
kroṣṭūṃś ca kroṣṭunā kroṣṭrā kroṣṭūnāṃkroṣṭarīddṛśaṃ
:p 245
pitā pitarau pitaraḥ hepitaḥ pitarau śubhau /AP_350.050ab/
pitṝn pituḥ pituḥ pitroḥ pitṝṇāṃ pitarīdṛśaṃ
evaṃ bhrātā ca jāmātṛmukhā nṝṇāṃ nṛṇāṃ tathā /AP_350.051ab/
kartā kartārau kartṝṃś ca kartṝṇāṃ kartarīdṛśaṃ
pitṛvaccaivamudgātā svasā naptrādayaḥ smṛtāḥ /AP_350.052ab/
surāḥ surāyau surāyaḥ surāyāñca surāyyapi
gauḥ gāvau gāṅgā gavā ca gorgavoś ca gavāṃ gavi /AP_350.053ab/
evaṃ dyaurlauścāpi tathā svarāntāḥ puṃsi nāyakāḥ
suvāk suvācau suvācā suvāgbhyāñca suvākṣvapi /AP_350.054ab/
evaṃ dikpramukhāḥ prāṅca prāñcau prāñcañca bho vraja
prāgbhyāṃ prāgbhiḥ prācāñca prāci ca prāṅsu prāṅkṣvapi /AP_350.055ab/
evaṃ hy udaṅudīcī vā samyaṅ pratyaksamīcyapi
tiryaṅtiraś ca sadhryaṅ ca viśvadryaṅ pūrvavat smṛtāḥ /AP_350.056ab/
adadryaṅadamuyaṅ syāt tathāmumuyaṅīritaḥ
adadryañco hy amudrīcaḥ adadryagbhyāñca pūrvavat /AP_350.057ab/
tattvatṛṭ tattvatṛṣau ca tattvatṛṅbhyāṃ samāgataḥ
tattvatṛṣi tattvatṛṭsu evaṃ kāṣṭhataḍādayaḥ /AP_350.058ab/
bhiṣak bhiṣagbhyāṃ bhiṣaji janmabhāgādayas tathā
marut marudbhyāṃ maruti evaṃ śutrujidādayaḥ /AP_350.059ab/
bhavān bhavantau bhavatāṃ bhavaṃś caiva bhavatyapi
mahānmahāntau mahatāmevaṃ bhagavadādayaḥ /AP_350.060ab/
evaṃ maghavānmaghavantau agniciccāgnicityapi
agnicitsvevamevānyat vedavittattvavittvapi /AP_350.061ab/
:p 246
vedavidāmevamanyat yaḥ samastena sarvavit
rājā rājānau rājñaḥ rajñi rājani rājan /AP_350.062ab/
yajvā yajvānastadvat karī daṇḍī ca danḍinā
panthāḥ panthānau ca pathaḥ pathibhyāṃ pathi cedṛśam /AP_350.063ab/
manthā ṛbhukṣāḥ pathyādyāḥ pañca pañca ca pañcabhiḥ
pratān pratānau pratānbhyāṃ hepratāṃś ca suśarmaṇaḥ /AP_350.064ab/
āpaḥ apaḥ adbhirapyevaṃ praśāṃś caiva praśāmyapi
kaḥ kena sarvavat keṣu ayaṃ ceme imānnayaḥ /AP_350.065ab/
anena cābhyāmebhiś ca asmai cebhyaḥ svamasya ca
anayoreṣāmeṣu syāccatvāraś caturs tathā /AP_350.066ab/
caturṇāñca caturṣv asti sugīḥ śreṣṭhaḥ sugiryapi
sudyauḥ sudivau sudyubhyāṃ diḍviṣau viṭsu yādṛśaḥ /AP_350.067ab/
yādṛgbhyāñcaiva viḍbhyāñca ṣaṭ ṣaṭ ṣaṇāñcaṣaṭsvapi
suvacāḥ suvacasā ca suvacobhyāmathedṛśam /AP_350.068ab/
he suvaco he uśanan uśanā vośanasyapi
puradaṃśā anehā hevidvan vidvāṃsa uttamāḥ /AP_350.069ab/
viduṣe namo vidvadbhyāṃ vidvatsu ca vabhūvivān
evañca pecivān śreyān śreyāṃsau śreyasas tathā /AP_350.070ab/
asau amū amī śreṣṭhā amuṃ amūnihāmunā
amībhiramusmai vāmusmādamusya vāmuyos tathā /AP_350.071ab/
amīṣāmamusminnityevaṃ godhuk godhugbhirāgataḥ
godhukṣvityevamanyepi mitradruho mitraduhā /AP_350.072ab/
mitradhrugbhyāṃ mitradhrugbharevaṃ cittadruhādayaḥ
:p 247
svaliṭ svaliḍbhyāṃ svalihi anaḍvānanaḍutsu ca /AP_350.073ab/
ajantāś ca halantāś ca puṃsyatho 'tha striyāṃ vade
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0