અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 350

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે વ્યાકરણે સન્ધિસિદ્ધરૂપં
નામોનપઞ્ચાશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
% છપ્તેર્ {350}
:શ્ અથ પઞ્ચાશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
સુબ્વિભક્તસિદ્ધરૂપં
સ્કન્દ+ઉવાચ
વિભક્તિસિદ્ધરૂપઞ્ચ કાત્યાયન વદામિ તે ।અપ્_350.001અબ્।
દ્વે વિભક્તી સુપ્તિઙશ્ ચય સુપઃ સપ્ત વિભક્તયઃ

સુ+ઔજસિતિ પ્રથમા અમૌટ્શસો દ્વિતીયા ।અપ્_350.002અબ્।
ટાભ્યાં ભિસિતિ તૃતીયા ઙેભ્યાંભ્યસશ્ ચતુર્થ્યપિ

ઙસિભ્યાંભ્યસઃ પઞ્ચમી સ્યાત્ઙસોમિતિ ષષ્ઠ્યપિ ।અપ્_350.003અબ્।
ઙિ+ઓસ્સુવિતિ સપ્તમી સ્યાત્ સ્યુઃ પ્રાતિપદિકાત્પરાઃ

દ્વિવિધં પ્રાતિપદિકં હ્ય્ અજન્તઞ્ચ હલન્તકં ।અપ્_350.004અબ્।
:પ્ 241
પ્રત્યેકં ત્રિવિધં તત્ સ્યાત્ પુમાંસ્ત્રી ચ નપુંસકં

દર્શ્યન્તે નાયકાસ્તેષામનુક્તાનાઞ્ચ વીર્યતઃ ।અપ્_350.005અબ્।
વૃક્ષઃ સર્વો ઽથ પૂર્વશ્ ચ પ્રથમશ્ ચ દ્વિતીયકઃ

તૃતીયઃ ખણ્ડપા વહ્નિઃ સખાપતિરહર્પતિઃ ।અપ્_350.006અબ્।
પટુર્નીર્ગ્રામનીન્દ્રશ્ ચ ખલપૂર્મિત્રભૂઃ સ્વભૂઃ

ઔશ્રીઃ સુધીઃ પિતા ભ્રાતા ના કર્ત ક્રોષ્ટુનપ્તૃનપ્તૃકૌ ।અપ્_350.007અબ્।
સુરા રા ગૌસ્ તથા દ્યૌર્ગ્લૌઃ સ્વરાન્તાઃ પુંસિ નાયકાઃ

સુવાક્ ત્વક્ પૃષત્ સમ્રાટ્ જન્મભાક્ ચ અવેડપિ ।અપ્_350.008અબ્।
આપો મરુદ્ભવન્ દીવ્યન્ ભવાંશ્ ચ મઘવાન્ પિવન્

ભગવાનધવાનર્વાન્વહ્નિમત્ સર્વિત્સુપૃત્ ।અપ્_350.009અબ્।
સુસીમા કુણ્ડી રાજા ચ શ્વા યુવા મઘવા તથા

પૂષા સુકર્મા યજ્વા ચ સુવર્મા ચ સુધર્મણા ।અપ્_350.010અબ્।
અર્યમા વૃત્રહા પન્થાઃ સુકકુદાદિપઞ્ચ ચ

પ્રશાન્ સુતાંશ્ ચ પઞ્ચાદ્યાઃ સુગીઃ સુરાઃ સુપૂરપિ ।અપ્_350.011અબ્।
ચન્દ્રમાઃ સુવચાઃ શ્રેયાન્ વિદ્વાંશ્ચેશનસા સહ

પેચિવાન્ ગૌરવાનડ્વાન્ ગોધૂઙ્મિત્રદ્રુહૌ શ્વલિટ્ ।અપ્_350.012અબ્।
સ્ત્રિયાં જાયા જરા બાલા એડ્કા સહ વૃદ્ધયા

ક્ષત્રિયા બહુરાજા ચ બહુદા માથ બાલિકા ।અપ્_350.013અબ્।
માયા કૌમુદગન્ધા ચ સર્વા પૂર્વા સહાન્યયા

દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ બુદ્ધિઃ સ્ત્રી શ્રીર્ નદી સુધૈઃ ।અપ્_350.014અબ્।
ભવન્તી ચૈવ દીવ્યન્તી ભાતી ભાન્તી ચ યાન્યપિ

શૃણ્વતૌ તુદતી કર્ત્રી તુદન્તી કુર્વતી મહી ।અપ્_350.015અબ્।
રુન્ધતી ક્રીડ્તી દન્તી પાલયન્તી સુરાણ્યપિ

:પ્ 242
ગરુરી પુત્રવતી નીશ્ ચ વધૂર્દેવતયા ભુવા ।અપ્_350.016અબ્।
તિસ્રો દ્વે કતિ વર્ષાભૂઃ સ્વસા માતા વરા ગૌઃ

નૌર્વાક્ત્વક્પ્રાચ્યવાક્ષીતિ તિરશ્ચી સમુદીચ્યપિ ।અપ્_350.017અબ્।
શરદ્વિદ્યુત્ સરિદ્યોષિત્ અગ્નિવિત્ સસ્પદા દૃશત્

યૈષા સા વેદવિત્સંવિત્ બહ્વી રાજ્ઞી ત્વયા મયા ।અપ્_350.018અબ્।
સોમા પઞ્ચાદયો રાજી ધૂઃ પૂશ્ ચૈવ દિશા(1) ગિરા

ચતસ્રો વિદુષી ચૈવ કેયં દિક્ દૃક્ચ તાદૃશી ।અપ્_350.019અબ્।
અસૌ સ્ત્રિયાં નાયકાશ્ ચ નાયકાશ્ ચ નપુંસકે

કુણ્ડં સર્વં સોમપઞ્ચ દધિ વારિ ખલપ્વથ ।અપ્_350.020અબ્।
મધુ ત્રપુ કર્તૃ ભક્તૃ અતિવક્તૃ પયઃ પુરઃ

પ્રાક્પ્રત્યક્ ચ તિર્યગુદક્ જગદ્ જાગ્રત્તથા સકૃત્ ।અપ્_350.021અબ્।
સુસમ્પચ્ચ સુદણ્ડીહ અહઃ કિઞ્ચેદમિત્યપિ

ષટ્સર્પિઃ શ્રેયશ્ ચત્વારિ અદો ઽન્યે હીદૃશાઃ પરે ।અપ્_350.022અબ્।
એતેભ્યઃ પ્રથમાદયશ્ ચ સ્યુઃ પ્રાતિપદિકાત્પરાઃ

ધાતુપ્રત્યયહીનં યત્સ્યાત્ પ્રાતિપદિકન્તુ તત્ ।અપ્_350.023અબ્।
પ્રાતિપદિકાત્ સ્વલિઙ્ગાર્થવચને પ્રથમા ભવેત્

સમ્બોધને ચ પ્રથમા ઉક્તે કર્મણિ કર્તરિ ।અપ્_350.024અબ્।
કર્મ યત્ ક્રિયતે તત્સ્યાત્ દ્વિતીયા કર્મણિ સ્મૃતા

ક્રિયતે યેન કરણં કર્તા યશ્ ચ કરોતિ સઃ ।અપ્_350.025અબ્।
અનુક્તે તિઙ્કૃત્તદ્ધિતૈસ્તૃતીયા કરણે ભવેત્

કારકે કર્તરિ ચ સા સમ્પ્રદાને ચતુર્થ્યપિ ।અપ્_350.026અબ્।
યસ્મૈ દિત્સા ધારયતે સમ્પ્રદાનં તદોરિતં

:ન્
1 દિવેતિ જ..
:પ્ 243
અપાદાનં યતો ઽપૈતિ આદત્તે ચ ભયં યતઃ ।અપ્_350.027અબ્।
અપાદાને પઞ્ચમી સ્યાત્ સ્વસ્વામ્યાદૌ ચ ષષ્ઠ્યપિ

આધારો યો ઽધિકરણં વિભક્તિસ્તત્ર સપ્તમી ।અપ્_350.028અબ્।
એકાર્થે ચૈકવનચં દ્વ્યર્થે દ્વિવચનં ભવેત્

બહુષુ બહુવચનં સિદ્ધરૂપાણ્યથો વદે ।અપ્_350.029અબ્।
વૃક્ષઃ સૂર્યો ઽમ્બુવાહો ઽર્ક હેરવે હેદ્વિજાતયઃ

વિપ્રૌ ગજાન્મહેન્દ્રેણ યમાભ્યામનલૈઃ કૃતં ।અપ્_350.030અબ્।
રામાય મુનિવર્યાભ્યાં કેભ્યો ધર્માત્ હરૌ રતિઃ

શરાભ્યાં પુસ્તકેભ્યશ્ ચ અર્થસ્યેશ્વરયોર્ગતિઃ ।અપ્_350.031અબ્।
બાલાનાં સજ્જને પ્રીતિર્હંસયોઃ કમલેષુ ચ

એવં કામમહેશાદ્યાઃ શબ્દા જ્ઞેયાઞ્ચ વૃક્ષવત્ ।અપ્_350.032અબ્।
સર્વે વિશ્વે ચ સર્વસ્મૈ સર્વસ્માત્કતરો મતઃ

સર્વેષાં સ્વઞ્ચ વિશ્વસ્મિન્ શેષં રૂપઞ્ચ વૃક્ષવત્ ।અપ્_350.033અબ્।
એવઞ્ચોભયકતરકતમાન્યતરાદયઃ

પૂર્વે પૂર્વાશ્ ચ પૂર્વસ્મૈ પૂર્વસ્માત્ સુસમાગતઃ ।અપ્_350.034અબ્।
પૂર્વે બુદ્ધિશ્ ચ પૂર્વસ્મિન્ શેષરૂપન્તુ સર્વવત્

એવં પરાવરાદ્યાશ્ ચ દક્ષિણોત્તરકાન્તરાઃ ।અપ્_350.035અબ્।
અપરશ્ચાધરો નેમાઃ પ્રથમાઃ પ્રથમે ઽર્કવત્

એવં ચરમાયતયા અલ્પાર્ધા નેમ+આદયઃ ।અપ્_350.036અબ્।
દ્વિતીયસ્મૈ દ્વિતીયાય દ્વિતીયસ્માત્ દ્વિતીયકાત્

દ્વિતીયસ્મિન્ દ્વિતીયે ચ તૃતીયશ્ ચ તથાર્કવત્ ।અપ્_350.037અબ્।
સોમપાઃ સોમપૌ જ્ઞેયૌ સોમપાઃ સોમપાં વ્રજ

કીલાલપૌ સોમપશ્ ચ સોમપા સોમપે દદ ।અપ્_350.038અબ્।
:પ્ 244
સોમપાભ્યાં સોમપાભ્યઃ સોમપઃ સોમપોઃ કુલં

એવં કીલાલપાદ્યાઃ સ્યુઃ કવિરગ્નિસ્ તથારયઃ ।અપ્_350.039અબ્।
હેકવે કવિમગ્ની તાન્ હરીન્ સાત્યકિના હૃતં

રવિભ્યાં રવિભિર્દેહિ વહ્ણયે યઃ સમાગતઃ ।અપ્_350.040અબ્।
અગ્નેરગ્ન્યોસ્ તથાગ્નીનાં કવૌ કવ્યોઃ કવિષ્વ્ અથ

એવં સુસૃતિરભ્રાન્તિઃ સુકીર્તિઃ સુધૃતિસ્ તથા ।અપ્_350.041અબ્।
સખા સખાયૌ સખાયઃ હેસખે વ્રજ સત્પતિં

સખાયઞ્ચ સખાયૌ ચ સખીન્ સખ્યા ગતો દદ ।અપ્_350.042અબ્।
સખ્યે સખ્યુશ્ ચ સખ્યુશ્ ચ સખ્યોઃ શેષઃ કવેરિવ

પત્યા પત્યે ચ પત્યુશ્ ચ પત્યુઃ પત્યોસ્ તથાગ્નિવત્ ।અપ્_350.043અબ્।
દ્વૌ દ્વૌ દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં દ્વિત્વાદ્યર્થે દ્વયોર્દ્વયોઃ

ત્રયસ્ત્રીંશ્ ચ ત્રિભિસ્ત્રિભ્યસ્ત્રયાણાઞ્ચ ત્રિષુ ક્રમાત્ ।અપ્_350.044અબ્।
કવિવત્ કતિકતીતિશેષં વહુવચનં સ્મૃતમ્

નીર્નિયૌ ચ નિયો હેનીઃ નિયં નિયો નિયો નિયા ।અપ્_350.045અબ્।
નીભ્યાં નીભિર્નિયે નીભ્યઃ નિયાન્નિયિ નિયોસ્ તથા

સુશ્રીઃ સુધીઃ પ્રભૃતયો ગ્રામણીઃ પૂજયેદ્ધરિં ।અપ્_350.046અબ્।
ગ્રામણ્યૌ ગ્રામણ્યો ગ્રામણ્યં ગ્રામણ્યા ગ્રામણીભિઃ

ગ્રામણ્યો ગ્રામણ્યામેવં સેનાનીપ્રમુખાઃ સુભૂઃ ।અપ્_350.047અબ્।
સુભુવૌ ચ સ્વયમ્ભુવઃ સ્વયમ્ભુઞ્ચ સ્વયમ્ભુવઃ

સ્વયમ્ભુવા સ્વયમ્ભુવિ એવં પ્રતિતેભુવાદયઃ ।અપ્_350.048અબ્।
ખલપૂઃ ખલપ્વૌ શ્રેષ્ઠૌ ખલપ્વઞ્ચ ખલપ્વિ ચ

એવં શરપૂમુખાઃ સ્યુઃ ક્રોષ્ટા ક્રોષ્ટાર ઈરિતાઃ ।અપ્_350.049અબ્।
ક્રોષ્ટૂંશ્ ચ ક્રોષ્ટુના ક્રોષ્ટ્રા ક્રોષ્ટૂનાંક્રોષ્ટરીદ્દૃશં

:પ્ 245
પિતા પિતરૌ પિતરઃ હેપિતઃ પિતરૌ શુભૌ ।અપ્_350.050અબ્।
પિતૄન્ પિતુઃ પિતુઃ પિત્રોઃ પિતૄણાં પિતરીદૃશં

એવં ભ્રાતા ચ જામાતૃમુખા નૄણાં નૃણાં તથા ।અપ્_350.051અબ્।
કર્તા કર્તારૌ કર્તૄંશ્ ચ કર્તૄણાં કર્તરીદૃશં

પિતૃવચ્ચૈવમુદ્ગાતા સ્વસા નપ્ત્રાદયઃ સ્મૃતાઃ ।અપ્_350.052અબ્।
સુરાઃ સુરાયૌ સુરાયઃ સુરાયાઞ્ચ સુરાય્યપિ

ગૌઃ ગાવૌ ગાઙ્ગા ગવા ચ ગોર્ગવોશ્ ચ ગવાં ગવિ ।અપ્_350.053અબ્।
એવં દ્યૌર્લૌશ્ચાપિ તથા સ્વરાન્તાઃ પુંસિ નાયકાઃ

સુવાક્ સુવાચૌ સુવાચા સુવાગ્ભ્યાઞ્ચ સુવાક્ષ્વપિ ।અપ્_350.054અબ્।
એવં દિક્પ્રમુખાઃ પ્રાઙ્ચ પ્રાઞ્ચૌ પ્રાઞ્ચઞ્ચ ભો વ્રજ

પ્રાગ્ભ્યાં પ્રાગ્ભિઃ પ્રાચાઞ્ચ પ્રાચિ ચ પ્રાઙ્સુ પ્રાઙ્ક્ષ્વપિ ।અપ્_350.055અબ્।
એવં હ્ય્ ઉદઙુદીચી વા સમ્યઙ્ પ્રત્યક્સમીચ્યપિ

તિર્યઙ્તિરશ્ ચ સધ્ર્યઙ્ ચ વિશ્વદ્ર્યઙ્ પૂર્વવત્ સ્મૃતાઃ ।અપ્_350.056અબ્।
અદદ્ર્યઙદમુયઙ્ સ્યાત્ તથામુમુયઙીરિતઃ

અદદ્ર્યઞ્ચો હ્ય્ અમુદ્રીચઃ અદદ્ર્યગ્ભ્યાઞ્ચ પૂર્વવત્ ।અપ્_350.057અબ્।
તત્ત્વતૃટ્ તત્ત્વતૃષૌ ચ તત્ત્વતૃઙ્ભ્યાં સમાગતઃ

તત્ત્વતૃષિ તત્ત્વતૃટ્સુ એવં કાષ્ઠતડાદયઃ ।અપ્_350.058અબ્।
ભિષક્ ભિષગ્ભ્યાં ભિષજિ જન્મભાગાદયસ્ તથા

મરુત્ મરુદ્ભ્યાં મરુતિ એવં શુત્રુજિદાદયઃ ।અપ્_350.059અબ્।
ભવાન્ ભવન્તૌ ભવતાં ભવંશ્ ચૈવ ભવત્યપિ

મહાન્મહાન્તૌ મહતામેવં ભગવદાદયઃ ।અપ્_350.060અબ્।
એવં મઘવાન્મઘવન્તૌ અગ્નિચિચ્ચાગ્નિચિત્યપિ

અગ્નિચિત્સ્વેવમેવાન્યત્ વેદવિત્તત્ત્વવિત્ત્વપિ ।અપ્_350.061અબ્।
:પ્ 246
વેદવિદામેવમન્યત્ યઃ સમસ્તેન સર્વવિત્

રાજા રાજાનૌ રાજ્ઞઃ રજ્ઞિ રાજનિ રાજન્ ।અપ્_350.062અબ્।
યજ્વા યજ્વાનસ્તદ્વત્ કરી દણ્ડી ચ દન્ડિના

પન્થાઃ પન્થાનૌ ચ પથઃ પથિભ્યાં પથિ ચેદૃશમ્ ।અપ્_350.063અબ્।
મન્થા ઋભુક્ષાઃ પથ્યાદ્યાઃ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ પઞ્ચભિઃ

પ્રતાન્ પ્રતાનૌ પ્રતાન્ભ્યાં હેપ્રતાંશ્ ચ સુશર્મણઃ ।અપ્_350.064અબ્।
આપઃ અપઃ અદ્ભિરપ્યેવં પ્રશાંશ્ ચૈવ પ્રશામ્યપિ

કઃ કેન સર્વવત્ કેષુ અયં ચેમે ઇમાન્નયઃ ।અપ્_350.065અબ્।
અનેન ચાભ્યામેભિશ્ ચ અસ્મૈ ચેભ્યઃ સ્વમસ્ય ચ

અનયોરેષામેષુ સ્યાચ્ચત્વારશ્ ચતુર્સ્ તથા ।અપ્_350.066અબ્।
ચતુર્ણાઞ્ચ ચતુર્ષ્વ્ અસ્તિ સુગીઃ શ્રેષ્ઠઃ સુગિર્યપિ

સુદ્યૌઃ સુદિવૌ સુદ્યુભ્યાં દિડ્વિષૌ વિટ્સુ યાદૃશઃ ।અપ્_350.067અબ્।
યાદૃગ્ભ્યાઞ્ચૈવ વિડ્ભ્યાઞ્ચ ષટ્ ષટ્ ષણાઞ્ચષટ્સ્વપિ

સુવચાઃ સુવચસા ચ સુવચોભ્યામથેદૃશમ્ ।અપ્_350.068અબ્।
હે સુવચો હે ઉશનન્ ઉશના વોશનસ્યપિ

પુરદંશા અનેહા હેવિદ્વન્ વિદ્વાંસ ઉત્તમાઃ ।અપ્_350.069અબ્।
વિદુષે નમો વિદ્વદ્ભ્યાં વિદ્વત્સુ ચ વભૂવિવાન્

એવઞ્ચ પેચિવાન્ શ્રેયાન્ શ્રેયાંસૌ શ્રેયસસ્ તથા ।અપ્_350.070અબ્।
અસૌ અમૂ અમી શ્રેષ્ઠા અમું અમૂનિહામુના

અમીભિરમુસ્મૈ વામુસ્માદમુસ્ય વામુયોસ્ તથા ।અપ્_350.071અબ્।
અમીષામમુસ્મિન્નિત્યેવં ગોધુક્ ગોધુગ્ભિરાગતઃ

ગોધુક્ષ્વિત્યેવમન્યેપિ મિત્રદ્રુહો મિત્રદુહા ।અપ્_350.072અબ્।
મિત્રધ્રુગ્ભ્યાં મિત્રધ્રુગ્ભરેવં ચિત્તદ્રુહાદયઃ

:પ્ 247
સ્વલિટ્ સ્વલિડ્ભ્યાં સ્વલિહિ અનડ્વાનનડુત્સુ ચ ।અપ્_350.073અબ્।
અજન્તાશ્ ચ હલન્તાશ્ ચ પુંસ્યથો ઽથ સ્ત્રિયાં વદે