અદ્વૈતસિદ્ધિઃ · અધ્યાય p1

[4-1]
1. અવિદ્યાનિવૃત્તિભઙ્ગઃ
નનુ મુક્તિસ્તાવદવિદ્યાનિવૃત્તિર્ન સમ્ભવતિ। તથા હિ- સા કિમાત્મરૂપા ? તદ્ભિન્ના વા ? નાદ્યઃ, અસાધ્યત્વાપત્તેઃ દ્વિતીયેઽપિ કિં સતી ? મિથ્યા વા ? આદ્યે અદ્વૈતહાનિઃ, દ્વિતીયે અવિદ્યાતત્કાર્યાન્યતરત્વાપત્તિરિવિ ચેન્ન, ચરમવૃત્ત્યુપલક્ષિતસ્યાત્મનોઽજ્ઞાનહાનિરૂપત્વાત્। તથા ચોપલક્ષણસાધ્યતયૈવ મુક્તેરપિ સાધ્યતા। ન ચોપલક્ષણનિવૃત્ત્યા મુક્તેરપિ નિવૃત્તેઃ, પાકે નિવૃત્તેઽપિ પાચકાનિવૃત્તિદર્શનાત્। તદુક્તમ્-
"નિવૃત્તિરાત્મા મોહસ્ય જ્ઞાતત્વેનોપલક્ષિતઃ।
ઉપલક્ષણનાશેઽપિ સ્યાન્મુક્તિઃ પાચકાદિવત્॥" ઇતિ ।
ન ચ વૃત્ત્યુપલક્ષિતસ્ય પશ્ચાદિવ પૂર્વમપિ સત્ત્વેન મોહકાલેઽપિ તદ્ધાન્યાપત્તિઃ, પૂર્વમસિદ્ધસ્યોપલક્ષણત્વાયોગાત્, નહિ પાકસંબન્ધાત્ પૂર્વં પાચકો ભવતિ તથા વ્યવહ્નિયતે વા। યત્તુ પાકકર્તૃત્વમેવ પાચકત્વમ્, તદા અપચતિ તત્પ્રયોગો ભૂતપૂર્વન્યાયેનૌપચારિકઃ। યદિ તુ પાકકર્તૃતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વં તત્કર્તૃત્વાત્યન્તાભાવાનધિકરણત્વં વા, તદ્‌દ્વયમપિ પશ્ચાદસ્તિ। ન ચૈવં મુક્તાવાત્માતિરિક્તં યોગ્યત્વાદિકમસ્તિ, ચિન્માત્રં તુ પ્રાગપ્યસ્તિ ઇત્યસાધ્યતાપત્તિઃ, કાકોપલક્ષિતત્વવદ્ વૃત્ત્યુપલક્ષિતત્વસ્યાધિકત્વે સવિશેષતાપત્તિઃ ઇતિ, તન્ન, ઉપલક્ષ્યસ્વરૂપસ્યાસાધ્યત્વેઽપિ ઉપલક્ષણગતસાધ્યત્વોપપત્તેઃ, ઘટાકાશે ઉત્પત્તિવત્। યદ્વા અવિદ્યાનિવૃત્તિસ્તદ્વિરોધિવૃત્તિરેવ યાવત્કાર્યોત્પત્તિવિરોધિકાર્યમેવ ધ્વંસ ઇત્યઙ્ગીકારાત્। ન ચ વૃત્તૌ નષ્ટાયાં વિરોધિનઃ કાર્યાન્તરસ્યાનુદયાત્ તદાપિ ધ્વંસસત્ત્વેન સ ન ધ્વંસ ઇતિ વાચ્યમ્, યાવદ્વિરોધિકાર્યોદયમેવ તથાત્વાદ્, યાવદ્વિભાગં તસ્ય ધ્વંસરૂપત્વેઽપિ વિભાગધ્વંસસ્યાધિકરણરૂપતાવચ્ચરમવૃત્તિપર્યન્તં વિરોધિકાર્યરૂપત્વેઽપિ ધ્વંસસ્ય ચરમવૃત્તિધ્વંસસ્યાધિકરણરૂપતૈવ।
નનુ ઇયં પ્રક્રિયા કિમન્યત્ર ? ઇહૈવ વા ? નાદ્યઃ બિમ્બપ્રતિબિમ્બૈક્યાજ્ઞાનનિવૃત્તિરપિ જ્ઞાતતદૈક્યરૂપેતિ તદૈક્યધીકાલે સોપાધિકતદ્ભેદભ્રમોપાદાનાજ્ઞાનાનુવૃત્ત્યયોગાત્। નાન્ત્યઃ, નિયામકાભાવાત્। ન ચેહ નિવૃત્તેર્જ્ઞાતાધિષ્ઠાનાતિરેકે વિશ્વમિથ્યાત્વશ્રુતિપર્યાલોચનયા નિવૃત્તેરપિ નિવૃત્ત્યાપત્તિર્નિયામિકા, તસ્યા જ્ઞાનાદ્વિશ્વનિવૃત્તિપરત્વેન સ્વતાત્પર્યવિષયનિવૃત્તીતરમિથ્યાત્વપરત્વાદિતિ ચેન્ન, ન તાવદાદ્યે દોષઃ, સોપાધિકભ્રમે ઉપાધિવિરહકાલીનસ્યૈવ તસ્ય તથાત્વાત્। નાપિ દ્વિતીયઃ, નેતિ નેતીતિશ્રુતેઃ સ્વારસ્યેનાત્માતિરિક્તસર્વનિવૃત્તાવેવ તાત્પર્યાત્। ન ચ વૃત્ત્યુપલક્ષિત આત્મા જીવન્મુક્તાવપ્યસ્તીતિ તદાપિ મોક્ષાપત્તિઃ, મુક્તિમાત્રાપાદનસ્યેષ્ટત્વાત્, પરમમુક્તેશ્ચરમસાક્ષાત્કારોપલક્ષિતાત્મસ્વરૂપત્વેન તદાપાદકાભાવાત્। ન ચ ચમરસાક્ષાત્કારનિવૃત્તેરાત્મત્વેઽસાધ્યત્વાપત્તિઃ, અવિદ્યાનિવૃત્તેરસાધ્યત્વેઽપ્રવૃત્ત્યાપત્તિવદ્ અત્ર તદભાવાત્। ન ચ જીવન્મુક્તિપ્રયોજકવૃત્ત્યપેક્ષયા પરમમુક્તિપ્રયોજકવૃત્તૌ આનન્દાભિવ્યક્તિગતવિશેષાભાવે ચરમક્ષણેન ચરમશ્વાસેન વા ઉપલક્ષિત આત્મા મુક્તિરિતિ કિં ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, પ્રારબ્ધકર્મપ્રયુક્તવિક્ષેપાવિક્ષેપાભ્યામભિવ્યક્તિવિશેષસ્યાઙ્ગીકારાત્।
એતેન વેદાન્તશ્રવણાદિસાધ્યઃ પુમર્થો વાચ્યઃ, ન ચ સ ત્વન્મતે વક્તું, શક્યઃ, મુક્ત્યનુસ્યૂતસુખજ્ઞપ્તિરૂપસ્યાત્મનઃ પુરુષાર્થત્વેઽપ્યસાધ્યત્વાત્, વૃત્તેઃ સાધ્યત્વેઽપિ સ્વતોઽપુમર્થત્વાત્। તસ્માદાત્મવ્યતિરિક્ત એવ વૃત્તિસાધ્ય આવરણનિવૃત્તિરૂપઃ આનન્દપ્રકાશઃ પુમર્થો વાચ્યઃ। તથા ચ કથમાત્મૈવ નિવૃત્તિરિતિ અપાસ્તમ્, પ્રાપ્તપ્રાપ્તિરૂપતયા ફલસ્યાનન્દપ્રકાશસ્ય સ્વરૂપતોઽસાધ્યત્વેઽપિ તત્તિરોધાયકાજ્ઞાનનિવર્તકવૃત્તેઃ સાધ્યત્વમાત્રેણ સાધ્યત્વોપપત્તેઃ, કણ્ઠગતચામીકરાદૌ તથા દર્શનાત્। તસ્માદજ્ઞાનહાનિરાત્મસ્વરૂપં તદાકારા વૃત્તિર્વેતિ સિદ્ધમ્। યે તુ પઞ્ચમપ્રકારાદિપક્ષાઃ, તે તુ મન્દબુદ્ધિવ્યુત્પાદનાર્થા ઇતિ ન તત્સમર્થનમર્થયામઃ॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અવિદ્યાનિવૃત્તિનિરૂપણમ્

[4-1]
[4-2]
2. અવિદ્યાનિવર્તકભઙ્ગઃ
અવિદ્યાનિવર્તકં ચ યદ્યપિ ન સ્વપ્રકાશબ્રહ્મરૂપજ્ઞાનમાત્રમ્, તસ્ય તત્સાધકત્વાત્, તથાપિ શ્રવણાદિસાધ્યાપરોક્ષવૃત્તિસમારૂઢં તદેવ। અત એવૈતદપાસ્તમ્- કિં સ્વપ્રકાશચિદવિદ્યાનિવર્તિકા ? તદાકારા અપરોક્ષવૃત્તિર્વા ? નાદ્યઃ, તસ્યા ઇદાનીમપિ સત્ત્વાત્। ન દ્વિતીયઃ, અસત્યાત્સત્યસિદ્ધેરયોગાદ્ અજ્ઞાને ન જાનામીતિ જ્ઞપ્તિરૂપચિદ્વિરોધસ્યાનુભવેનાજ્ઞાપ્તિરૂપવૃત્તિવિરોધસ્યાસંભવાત્, ચિતા પ્રકાશમાનસુખાદાવજ્ઞાનાદર્શનાચ્ચ। કિઞ્ચ ઇચ્છાનિવર્ત્યદ્વેષવજ્જાતિનિબન્ધનવૃત્તિનિવર્ત્યસ્યાજ્ઞાનસ્યાવિશેષેણ સત્ત્વાપત્તિઃ ઇતિ વૃત્ત્યુપારૂઢચિતો વા ચિત્પ્રતિબિમ્બધારિણ્યા વૃત્તેર્વા નિવર્તકત્વાત્। ન ચાસત્યાયાઃ સત્યોત્પાદકત્વવિરોધઃ, અભાવસ્ય ભાવજનકત્વવદસ્ય સંભવાત્, પ્રાતિભાસિકસ્ય વ્યાવહારિકસુખજનકત્વદર્શનાચ્ચ। નાપિ ન જાનામીતિ જ્ઞાપ્તિરૂપચિદ્વિરોધિત્વાનુભવવિરોધઃ ચિદસંસૃષ્ટવૃત્તેર્વિરોધિત્વસ્યાનઙ્ગીકારાત્। યત્તૂક્તં દ્વેષવત્ સત્યત્વમિતિ તન્ન, અધિષ્ઠાનતત્ત્વસાક્ષાત્કારત્વનિબન્ધનનિવર્તકત્વસ્ય શુક્ત્યાદિજ્ઞાનવદત્રાપિ સંભવેન તન્નિવર્ત્યરૂપ્યવત્ સત્યત્વાનાપત્તેઃ। યત્તૂક્તં ચરમવૃત્તેર્ઘટાદિવૃત્ત્યા ચિદ્વિષયત્વે અવિશેષઃ ઇતિ, તન્ન, અવચ્છિન્નાનવચ્છિન્નવિષયતયા વિશેષાત્। યત્તુ સ્વનિવર્તકત્વે સ્થિતિવિરોધઃ સ્વોપાદાનનિવર્તકત્વં ત્વદૃષ્ટચરમ્ ઇતિ, તન્ન, અન્યત્રાદૃષ્ટસ્યાપિ પ્રમાણબલાદત્રૈવ કલ્પનાત્। તથા હિ- `માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાઽદિત્યવગતમાયોપાદાનકત્વસ્યાપ્યાત્મતત્ત્વસાક્ષાત્કારસ્ય `તરતિ શોકમાત્મવિત્ સોઽવિદ્યાગ્રન્થિં વિકિરતીહ સોમ્યેઽત્યાદિના તન્નિવર્તકત્વસ્ય ચ પ્રમિતત્વાત્। વૃત્તિપ્રતિબિમ્બતચિતો નિવર્તકત્વે તુ નોક્તવચસઃ શઙ્કાપિ। તદુક્તમ્-
"તૃણાદેર્ભાસિકાપ્યેષા સૂર્યદીપ્તિસ્તૃણં દહેત્।
સૂર્યકાન્તમુપારુહ્ય તન્ન્યાયં ચિતિ યોજયેત્॥"
ન ચ અપરોક્ષવૃત્તૌ સત્યાં ચિદપ્રતિબિમ્બનિબન્ધનનિવૃત્તિવિલમ્બાદર્શનાત્ ન વિશિષ્ટે નિવર્તકતેતિ વાચ્યમ્, શુદ્ધજડસ્ય શુદ્ધચિતશ્ચ જડતયા તદ્ભાસકતયા ચાજ્ઞાનાનિવર્તકતયા વિશિષ્ટે નિવર્તકતાયા આવશ્યકત્વાત્। યત્તુ નિવર્તકં જ્ઞાનમપિ ન શુદ્ધવિષયકમ્, તસ્યાદૃશ્યત્વાત્, નાપિ વિશિષ્ટવિષયકમ્, તસ્યાધ્યસ્તત્વેન ભ્રમત્વાપત્તેઃ ઇતિ, તન્ન, ઉપહિતસ્ય વિષયત્વેઽપિ ઉપાધેરવિષયત્વેનાભ્રમત્વાત્। યત્તુ અન્ત્યસ્ય જ્ઞાનસ્ય કિં નિવર્તકમ્ ? સ્વયમ્ ? અન્યદ્વા ? નાદ્યઃ, અન્યનિરપેક્ષપ્રતિયોગિનો ધ્વંસજનકત્વે ક્ષણિકત્વાપત્તેઃ, દગ્ધદારુદહનસ્યાપિ ઈશ્વરેચ્છાદિનૈવ નાશાત્। કતકરજસ્તુ ન પઙ્કં નાશયતિ, નાપિ સ્વમ્, વિશ્લેષમાત્રદર્શનાત્। નાન્ત્યઃ। શુદ્ધાત્મનઃ કિઞ્ચિદપિ પ્રત્યહેતુત્વાત્, તદન્યસ્ય ચ નિવૃત્તત્વાદ્ ઇતિ, તન્ન, તન્તુનાશસ્ય પટનાશપ્રયોજકત્વદર્શનેન સ્વોપાદાનાવિદ્યાનાશસ્યૈવ તન્નાશકત્વાત્। ન ચ અવિદ્યાનાશે તદુપલક્ષિતાત્મા વા ? વૃત્તિર્વા ? પૂર્વત્ર શુદ્ધસ્યાહેતુત્વમ્, દ્વિતીયે પ્રતિયોગિમાત્રસ્યૈવ નાશકતાપર્યવસાનમિતિ વાચ્યમ્, ઉભયથાપ્યદોષાદ્, વૃત્તિમાદાયૈવ બ્રહ્મણ ઉપહિતત્વેન શુદ્ધત્વાભાવાત્। પ્રતિયોગિનઃ પ્રતિયોગિત્વેન નાશકતાયામિતરાનપેક્ષત્વે હિ ક્ષણિકત્વમ્, રૂપાન્તરાવચ્છેદેન યત્ કારણં તસ્યાપેક્ષણે ન તદિતિ ઉપાદાનનાશત્વાવચ્છિન્નસ્ય સ્વસ્યૈવ ક્ષણિકત્વાનાપાદકં નાશકત્વં સ્યાત્। દ્વિતીયકારણનિરપેક્ષપ્રતિયોગિનઃ પ્રતિયોગિત્વોપાદાનનાશત્વરૂપદ્વયાવચ્છિન્નસ્ય નાશકત્વોપપત્તેઃ। વસ્તુતસ્તુ અવિદ્યાનિવૃત્તેવૃત્તિરૂપતયા ન નિવર્તકખણ્ડનાવકાશઃ, વૃત્તિનિવૃત્તેરાત્મરૂપતયા ન તજ્જનકખણ્ડનાવકાશોઽપીતિ સર્વમવદાતમ્॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અવિદ્યાનિવર્તકનિરૂપણમ્

[4-2]
[4-3]
3. નિર્વિશેષસુખસ્ય પુરુષાર્થત્વભઙ્ગઃ
નનુ ત્વન્મતે મુક્તૌ ન દુઃખોચ્છેદમાત્રમ્, કિન્તુ નિરતિશયાનન્દસ્ફુરણમપિ। તદુક્તમ્-
`તસ્માદવિદ્યાસ્તમયો નિત્યાનન્દપ્રતીતિતઃ।
નિઃશેષદુઃખોચ્છેદાચ્ચ પુરુષાર્થઃ પરો મતઃ॥ઽ ઇતિ ।
તત્ર ન સુખાત્મતા તાવત્પુરુષાર્થઃ, સુખી સ્યામિતિવત્ સુખં સ્યામિતીચ્છાયા અદર્શનાત્, પુમર્થતાયા ઇચ્છાનિયમ્યત્વાત્। અન્યથા બૌદ્ધમતસિદ્ધાત્મનાશાદિરપિ પુમર્થઃ સ્યાત્। અત એવ નાપરકીયં સુખં પુમર્થઃ, તથેચ્છાવિરહાત્, ગૌરવાચ્ચ। સુખસાધને પરકીયેઽપિ સ્વકીયે પુમર્થત્વસ્યાપરકીયેઽપ્યસ્વકીયે અપુમર્થત્વસ્ય ચ દર્શનેન ઇષ્ટત્વાવિશેષાત્। સુખેઽપિ તત્કલ્પનાચ્ચ। દુઃખતત્સાધનયોઃ સ્વકીયતયૈવાપુમર્થત્વસ્ય દર્શનેન સુખાદેરપિ તથૈવ પુરુષાર્થત્વાચ્ચેતિ ચેન્ન। સુખાદૌ હિ પુમર્થતા નાપરકીયત્વપ્રયુક્તા, નાપિ સ્વકીયત્વપ્રયુક્તા, ગૌરવાત્। કિન્તુ સાક્ષાત્ક્રિયમાણતયા, સમ્બન્ધસ્ય ચાનિત્યત્વસાધનપારતન્ત્ર્યાદેરિવાવર્જનીય- સન્નિધિકત્વાત્। ન ચ ઈશ્વરસ્યાપ્યસ્મદાદિસુખં પુમર્થઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, હેયતયા અજ્ઞાતત્વે સતીત્યસ્યાપિ તત્ર પ્રયોજકત્વાદીશ્વરાદિના ચાત્માદિસુખસ્ય હેયત્વેનૈવ જ્ઞાનાત્। સ્વરૂપસુખે ચેષ્ટાપત્તેઃ। ન ચ ગૌરવમ્, સ્વસંબન્ધિત્વેન પુમર્થતાવાદિનોઽપિ નિલીનસુખે પુરુષાર્થતાનિવૃત્ત્યર્થં તથાવશ્યં વર્ણનીયત્વાત્।
યત્તુ સાક્ષાત્કારેઽપિ સ્વકીયતયા પુરુષાર્થતાપક્ષે મુક્તસ્ય સુખસાક્ષાત્કારરૂપતયા તં પ્રત્યપિ તસ્યાપુરુષાર્થતાપત્તિઃ, સ્વેતરાસમ્બન્ધિત્વેન સ્વસ્ય પુરુષાર્થત્વે મુક્તસ્વરૂપેણ સુખેન સંસારીતરાસંબન્ધેન સંસારિણઃ પુરુષાર્થપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ, તન્ન। સાક્ષાત્ક્રિયમાણત્વેનૈવ હિ પુમર્થતા। મુક્તસુખસાક્ષાત્કારસ્ય તં પ્રતિ પુમર્થત્વેઽપિ ન સંસારિણસ્તથા, તં પ્રત્યભાસમાનત્વાદ્, ભાને વાઽસંસારિત્વેનેષ્ટાપત્તિઃ। યત્તુ પ્રત્યક્પ્રકાશમાનત્વેન સુખં પુમર્થઃ ઇતિ, પદપ્યેતેન વ્યાખ્યાતમ્। પ્રત્યક્‌પ્રકાશમાનત્વેન સાક્ષાત્ક્રિયમાણતાયા એવોક્તેઃ। યત્તુ સુખત્વેન પ્રકાશમાનં સુખં પુમર્થઃ, ન ચ તત્પરમતે મોક્ષેઽસ્તિ ઇતિ, તન્ન, સાક્ષાત્ક્રિયમાણત્વેનૈવાતિપ્રસઙ્ગાનિરાસે અધિકોક્તેર્ગૌરવકરત્વાત્॥
નનુ કસ્યાયં મોક્ષઃ પુમર્થઃ ? કિમહમર્થસ્ય ? આહોસ્વિચ્ચિન્માત્રસ્ય ? નાદ્યઃ, ત્વન્મતેઽહમર્થસ્ય મુક્ત્યનન્વયાત્। નાન્ત્યઃ, `અહં મુક્તઃ સ્યાઽમિતિવચ્ચિન્માત્રં સ્યાદિતીચ્છાયા અનનુભવાદિતિ ચેન્ન અહમર્થગતં ચિદંશં મુક્તિકાલાન્વયિનં પ્રતિ પુમર્થસ્ય મોક્ષે સંભવ ઇત્યુક્તપ્રાયત્વાત્। ન ચ સુખસ્ય દુઃખાભાવમાત્રત્વે વૈશેષિકમોક્ષવદપુમર્થતા, અતિરેકે સદ્વિતીયત્વમિતિ વાચ્યમ્, દુઃખાભાવાતિરેકેઽપ્યાત્માનતિરેકાત્। ન ચ આત્મનઃ સુખમાત્રત્વે પ્રકાશમાત્રત્વે વા સુખપ્રકાશાભાવેનાપુમર્થત્વમ્, ઉભયાત્મકત્વે ચાખણ્ડાર્થત્વહાનિરિતિ વાચ્યમ્, સુખપ્રકાશયોરેકાત્મરૂપતયા ઉભયત્વસ્યૈવાભાવાત્। ન ચાર્થભેદાભાવે સુખપ્રકાશ ઇતિ સહપ્રયોગાયોગઃ, અવિદ્યાકલ્પિતદુઃખજડાત્મકત્વરૂપવ્યાવર્ત્યભેદેન તદુપપત્તેઃ। યત્તુ દુઃખાભાવસ્ય સુખસ્ય ચ તત્ત્વતો દુઃખાદ્ભેદે અપસિદ્ધાન્તઃ, અભેદે ત્વપુમર્થતા ઇતિ, તન્ન, દુઃખસ્ય કલ્પિતત્વેન તદ્ભેદસ્ય તત્સમાનયોગક્ષેમતયા તાત્ત્વિકત્વાભાવેનાપસિદ્ધાન્તાભાવાત્। યત્તુ સ્વપ્રકાશસ્ય સુખસ્ય સ્વતઃ સ્ફુરણેઽપિ દુઃખાભાવસ્યાસ્ફુરણાદપુમર્થતા ઇતિ, તન્ન, દુઃખાભાવસ્યાત્માનતિરેકેણાત્માભિન્ને સુખે સ્ફુરતિ તસ્યાપિ સ્ફુરણાત્, તત્ત્વેનાસ્ફુરણસ્યાપ્રયોજકતાયા ઉક્તત્વાત્। તસ્માત્સ્વપ્રકાશચિદભિન્નં સુખં પુમર્થઃ॥ ઇતિ ચિન્માત્રસ્ય મોક્ષભાગિત્વોપપત્તિઃ॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ મુક્તેરાનન્દરૂપત્વેન પુરુષાર્થત્વમ્

[4-3]
[4-4]
4. જીવન્મુક્તિભઙ્ગઃ
તચ્ચ જીવન્મુક્તાનાં સ્વાનુભવસિદ્ધમ્। જીવન્મુક્તશ્ચ તત્ત્વજ્ઞાનેન નિવૃત્તાવિદ્યોઽપ્યનુવૃત્તદેહાદિપ્રતિભાસઃ। ન ચ તત્ત્વજ્ઞાનાદવિદ્યાનાશે સદ્યઃશરીરપાતાપત્તિઃ, નિવૃત્તસર્પભ્રમસ્યાપિ સંસ્કારાદ્ ભયકમ્પાનુવૃત્તિવત્, દણ્ડસંયોગનાશેઽપિ ચક્રભ્રમણવચ્ચ સંસ્કારાનુવૃત્તેરવિદ્યાનિવૃત્તાવપિ તત્કાર્યાનુવૃત્તિસંભવાત્। ન ચ ક્રિયાજ્ઞાનયોરેવ સંસ્કાર, નાન્યસ્યેતિ વાચ્યમ્, નિઃસારિતપુષ્પાયાં સમ્પુટિકાયાં પુષ્પવાસનાદર્શનાત્, વિમતો નાશઃ સંસ્કારવ્યાપ્તઃ, સંસ્કારનાશાન્યત્વે સતિ નાશત્વાત્, જ્ઞાનનાશવત્ ઇત્યનુમાનાચ્ચ, સંસ્કારઃ કાર્યોઽપિ ધ્વંસ ઇવ નિરુપાદાનકઃ અવિદ્યેવ ચ શુદ્ધાત્માશ્રિત ઇતિ નાવિદ્યાસાપેક્ષઃ। ન ચ ભાવકાર્યસ્યાધ્યસ્તસ્ય સંસ્કારદેહાદિતદ્ધેતુપ્રારબ્ધકર્માદેઃ સ્થિત્યર્થઃ તદુપાદાનાજ્ઞાનાનુવૃત્ત્યાપાત ઇતિ વાચ્યમ્, વિનશ્યદવસ્થસ્ય સમવાયિકારણં વિના સ્થિતિદર્શનાત્। ન ચ ક્ષણમાત્રસ્થિતાવપિ કથં બહુક્ષણસ્થિતિરિતિ વાચ્યમ્, સત્યુપપાદકે ક્ષણગણકલ્પનાયા અપ્રયોજકત્વાત્। તત્ર ક્ષણમાત્રં સ્થિતિઃ, સમસમયસ્યાજનકત્વાત્, અત્ર તુ પ્રતિબન્ધકાભાવસહકૃતહેતોસ્તાવત્કાલમભાવાત્। અત એવ પૂર્વજ્ઞાનાનિવૃત્તસ્યાધ્યસ્તસ્ય તદનધિકવિષયેણ કથં નિવૃત્તિરિતિ નિરસ્તમ્, પ્રતિબન્ધકાભાવસહકારાસકારાભ્યાં વિશેષાત્। જીવન્મુક્તિદશાયામાનન્દસ્ફૂર્ત્યાપાદનમિષ્ટમેવ, તત્ત્વે જ્ઞાતે દ્વિચન્દ્રાદિવદ્દોષાદ્બાધિતાનુવૃત્તિસંભવાચ્ચ। ન ચ તત્રેવાત્ર જ્ઞાનાનિવર્ત્યદોષાભાવેન વૈષમ્યમ્, યાવત્પ્રતિબન્ધકસત્ત્વં જ્ઞાનાનિવર્ત્યસ્ય દોષસ્યાત્રાપિ સંભવાત્, સર્વજ્ઞાનાનિવર્ત્યસ્ય તસ્ય કુત્રાપ્યસંપ્રતિપત્તેઃ। તદુક્તં- `ન હિ જાત્યૈવ કશ્ચિદ્ દોષોઽસ્તીઽતિ।
યદ્વા અવિદ્યાલેશાનુવૃત્ત્યા દેહાદ્યનુવૃત્તિઃ। નનુ લેશો નાવયવઃ, અજ્ઞાનસ્ય નિરવયવત્વાદ્, અત એવાવિદ્યા દગ્ધપટન્યાયેન તાવત્તિષ્ઠતીત્યપિ નિરસ્તમ્, નિરવયવે એતન્ન્યાયાસંભવાદિતિ ચેન્ન, આકારસ્યૈવ લેશશબ્દાર્થત્વાદ્, `ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતઽ ઇત્યાદિશ્રુત્યા અવિદ્યાયા અનેકાકારત્વાવગમાત્। આકારિનિવૃત્તાવપ્યાકારસ્યાનુવૃત્તિર્વ્યક્તિનિવૃત્તાવપિ જાતેરિવ। નનુ કોઽયમાકારો નામ જાતિર્વા ? શક્ત્યાદિરૂપો ધર્મો વા ? સુવર્ણકુણ્ડલાદિવદવસ્થાવિશેષો વા ? નાદ્યૌ, તયોર્દેહાદિભ્રમોપાદાનત્વે અવિદ્યાત્વાપાતાત્, અનુપાદાનત્વે ચ ઉપાદાનાન્તરાભાવેન દેહાદિભ્રમોત્પત્ત્યયોગાત્ આત્માન્યત્વેન જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વેન ચાવિદ્યાતત્કાર્યાન્યતરત્વાવશ્યંભાવેનાજ્ઞાને નિવત્તે સ્થિત્યયોગાચ્ચ। અત એવ ન તૃતીયઃ। અવસ્થાવન્તં વિના અવસ્થાયાઃ સ્થિત્યયોગાદિતિ ચેન્ન, અનેકશક્તિમદવિદ્યાયાઃ પ્રપઞ્ચે પારમાર્થિકત્વાદિભ્રમહેતુશક્તેઃ પ્રપઞ્ચે અર્થક્રિયાસમર્થત્વસમ્પાદકશક્તેશ્ચ પ્રારબ્ધકર્મસમકાલીનતત્ત્વસાક્ષાત્કારેણ નિવૃત્તાવપિ અપરોક્ષપ્રતિભાસયોગ્યાર્થભાસજનિકાયાઃ શક્તેરનુવૃત્તેઃ તદ્વતી અવિદ્યાપિ તિષ્ઠત્યેવેતિ નોક્તદોષાવકાશઃ। ન ચાવિદ્યાયાં સત્યાં કથં મુક્ત ઇતિ વ્યપદેશઃ ? શક્તિનાશમાત્રાત્। અત એવ સમયે સર્વશક્તિમદજ્ઞાનનાશઃ તજ્જાતીયેનાપ્રતિરુદ્ધેન પ્રત્યયેન। તથા ચ શ્રુતિઃ- `તસ્યાભિધ્યાનાદ્યોજનાત્તત્ત્વભાવાદ્ ભૂયશ્ચાન્તે વિશ્વમાયાનિવૃત્તિઽરિતિ। ન ચ ભૂય ઇત્યસ્ય યોજનાદિત્યનેનાન્વયાત્ ન લેશાનુવૃત્તાવસ્યાઃ શ્રુતેર્માનતેતિ વાચ્યમ્, વિશેષણાન્વયાપેક્ષયા વિશેષ્યાન્વયસ્યાભ્યર્હિતત્વાત્ તત્ત્વભાવાદિત્યનેન વ્યવધાનાદ્ અન્ત ઇતિ પદવૈયર્થ્યાચ્ચ વિપરીતયોજનસ્યાસઙ્ગતેઃ। ન ચ લેશસ્થિતૌ કર્માનુવૃત્તિઃ તદનુવૃત્તૌ ચ જ્ઞાનપ્રતિબન્ધેન લેશસ્થિતિરિત્યન્યોન્યાશ્રય ઇતિ વાચ્યમ્, ન તાવત્ જ્ઞપ્તૌ `ભૂયશ્ચાન્તે વિશ્વમાયાનિવૃત્તિઽ રિત્યાદિશ્રુતેરેવ લેશાનુવૃત્તેરવગતત્વાત્, નાપિ સ્થિતૌ એકકાલીનત્વેન દોષાભાવાત્।
યદ્વા અજ્ઞાનસ્ય સૂક્ષ્માવસ્થા લેશઃ। યથા `તસ્માત્ ફલે પ્રવૃત્તસ્ય યાગાદેઃ શક્તિમાત્રકમ્। ઉત્પત્તાવપિ પશ્વાદેરપૂર્વં ન તતઃ પૃથક્॥ઽ ઇતિ વાર્તિકેન યાગે ગતેઽપિ યાગસૂક્ષ્માવસ્થારૂપમપૂર્વં યાગે સાધનતાનિર્વાહકમઙ્ગીક્રિયતે, તથા અજ્ઞાને ગતેઽપિ તત્સૂક્ષ્માવસ્થારૂપો લેશો દેહાદિપ્રતીત્યનુકૂલઃ સ્વીક્રિયતે, સ્વર્ગજનકતાગ્રાહશ્રુતેરિવાત્રાપિ જીવન્મુક્તિશ્રુતેસ્તાદૃગર્થસ્વીકારાત્। તસ્માદવિદ્યાલેશાનુવૃત્ત્યા જીવન્મુક્તિરુપપન્નતરા॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ જીવન્મુક્ત્યુપપત્તિઃ

[4-4]
[4-5]
5. મુક્તાવપિ બ્રહ્માદીનાં તારતમ્યસમર્થનમ્
યત્તુ પરમતેઽપરોક્ષજ્ઞાનિનોઽપિ સ્વયોગ્યપરમાનન્દહેતુપરમકાષ્ઠાપન્નભક્ત્યભાવે તત્સાધ્યસ્ય મોચકસ્ય ઈશ્વરપ્રસાદસ્યાભાવેન પ્રારબ્ધકર્મણા સંસારાનુવૃત્તૌ જીવન્મુક્તિઃ તદ્ભાવે તુ પ્રસાદસ્યાપિ ભાવેન નિઃશ્શેષદુઃખનિવૃત્તિવિશિષ્ટસ્વતોનીચોચ્ચભાવાપન્નસ્વરૂપાનન્દાવિર્ભાવરૂપા મુક્તિરિતિ તન્ન, `તાવદેવાસ્ય ચિરઽમિત્યાદિશ્રુત્યા અસ્યોત્પન્નતત્ત્વસાક્ષાત્કારસ્ય પ્રારબ્ધકર્મક્ષયમાત્રમપેક્ષણીયં કૈવલ્યસંપત્ત્યર્થમિતિ પ્રતિપાદનેન ઈશ્વરપ્રસાદાપેક્ષાયા વક્તુમશક્યત્વાત્। સ્મૃતિપુરાણાદીનાં શ્રુતિવિરોધેન સ્તુતિપરત્વાત્। `યમેવૈવ વૃણુતે તેન લભ્યઃ તસ્મૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનૂં સ્વાઽમિતિ ભક્તિજન્યેશ્વરપ્રસાદસ્યાપિ તત્સાક્ષાત્કારસ્વરૂપ એવોપયોગસ્ય બોધિતત્વેન સ્મૃત્યાદીનામપિ તદનુસારિત્વાત્ વૈપરીત્યેન સાધ્યસાધનભાવે માનાભાવાત્। ન ચ પ્રારબ્ધકર્મક્ષયે પ્રસાદવિનિયોગઃ, પ્રસાદનિરપેક્ષભોગાદેવ તત્સિદ્ધેઃ। નાપિ મુક્તાવુચ્ચનીચભાવઃ, તસ્ય દ્વિતીયસાપેક્ષત્વેન તદાસંભવાત્। `પરમં સામ્યમુપૈતીઽતિ સામ્યશ્રુતેશ્ચ। સાતિશયત્વે મુક્તેઃ સ્વર્ગાદિવદનિત્યત્વં સ્યાત્। અધિકદર્શને દુઃખદ્વેષાદિકં ચ સ્યાત્।
નનુ મુક્તૌ અતારતમ્યં કિં ભેદાભાવાત્, ઉત સત્યપિ ભેદે તત્સામ્યાત્। નાદ્યઃ, શ્રુત્યા ભેદસિદ્ધેઃ। નાન્ત્યઃ, સામ્યં કિં જીવેશ્વરયોઃ, ઉત જીવાનામેવ। નાદ્યઃ, તયોર્વિભુત્વાણુત્વશેષશેષિભાવસ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યાદિના તારતમ્યાત્। અનેકેશ્વરાપત્ત્યા જગત્પ્રવૃત્ત્યયોગાત્। તદ્‌દ્વયતારતમ્યપ્રતિપાદકસ્મૃતિભિઃ `જગદ્‌વ્યાપારવર્જઽમિત્યાદિસૂત્રૈરુત્કૃષ્ટત્વનિકૃષ્ટત્વગ્રાહકાનુમાનૈર્વિરોધાચ્ચ। નાન્ત્યઃ, જીવાન્ પ્રતિ શેષિણો લક્ષ્મીતત્ત્વાત્ તાન્ પ્રતિ નિયામકાદ્ વિષ્વક્સેનાદિતશ્ચેતરજીવાનાં નિકૃષ્ટત્વાત્। `સૈષાનન્દસ્યેઽત્યાદિતૈત્તરીયાદિશ્રુતિભિઃ।
મુક્તાનામપિ સિદ્ધાનાં નારાયણપરાયણઃ।
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વપિ મહામુને॥
ઇત્યાદિસ્મૃતિભિઃ `વૃદ્ધિહ્રાસભાક્ત્વમન્તર્ભાવાદુભયસામઞ્જસ્યાદેવમિઽત્યાદિ સૂત્રૈરુક્તશ્રુતિતર્કાનુગૃહીતૈરનુમાનૈર્વિરોધાચ્ચેતિ ચેન્ન, ભેદાભાવેન તારતમ્યાસિદ્ધેઃ। યથા ચ શ્રુત્યાદેર્ન ભેદપરત્વં તથા પ્રાગેવ ગતમ્। યત્તુ દ્વિતીયપક્ષમાશઙ્ક્ય દૂષણં, તદકાણ્ડતાણ્ડવમ્, ભેદસત્ત્વે અભેદાત્મકપરમસામ્યાભાવાત્ તત્સત્ત્વે ભેદસ્યૈવાભાવાત્।
કિં ચ તારતમ્યાભિધાનં પરમમુક્તૌ ? ઉત બ્રહ્મલોકાદિવાસરૂપાપરમમુક્તૌ વા ? નાદ્યઃ, `એવં મુક્તિફલાનિયમસ્તદવસ્થાવધૃતેસ્તદવસ્તાવધૃતેરિતિ તૃતીયાન્ત્યાધિકરણે `ઐહિકમપ્યપ્રસ્તુતપ્રતિબન્ધે તદ્દર્શનાઽદિત્યેતત્સૂત્રોક્તજ્ઞાનગતૈહિકત્વામુષ્મિકત્વરૂપવિશેષવન્મુક્તાવપિ તારતમ્યમાશઙ્ક્ય નિષેધાત્। દ્વિતીયે ત્વિષ્ટાપત્તિઃ।
યત્તુ મુક્તજીવભોગઃ ઈશ્વરભોગાન્નિકૃષ્ટઃ જીવભોગત્વાત્ સંસારિભોગવત્। એવં જીવજ્ઞાનાદિકમપિ પક્ષીકૃત્ય પ્રયોગ ઊહનીયઃ। ઈશ્વરાનન્દઃ, જીવાનન્દાદુત્કૃષ્ટઃ તન્નિયામકાનન્દત્વાત્ યદેવં તદેવં યથા સેવકાનન્દાત્ સેવ્યાનન્દઃ। ઈશ્વરઃ, જીવસ્વભાવાનન્દાદિત ઉત્કૃષ્ટસ્વભાવાનન્દાદિમાન્ તત્પ્રેપ્સુત્વે સતિ તત્ર શક્તત્વાદ્, યો યત્પ્રેપ્સુત્વે સતિ યત્ર શક્તઃ સ તદ્વાન્ યથા સંમતઃ ઇત્યાદીનિ તારતમ્યસાધકાનિ ઇતિ, તન્ન; આદ્યે મુક્તસ્ય બ્રહ્મરૂપતયા ઉપાધિકૃતજીવત્વાભાવેનાશ્રયાસિદ્ધેઃ, ઈશ્વરત્વાભાવેન સાધ્યાપ્રસિદ્ધેઃ, સ્વરૂપાસિદ્ધેશ્ચ। દ્વિતીયાદ્યનુમાને જીવેશ્વરવિભાગકાલે તારતમ્યસાધનં ચેત્સિદ્ધસાધનં, તદ્ભિન્ને કાલે ચેત્, પૂર્વદોષાનતિવૃત્તિઃ। `સૈષાનન્દસ્યેઽત્યાદિશ્રુતિભિઃ માનુષાનન્દમારભ્ય બ્રહ્માનન્દપર્યન્તેષુ ઉત્તરોત્તરશતગુણત્વરૂપતારતમ્યમુપાધિતારતમ્યેન વદન્તીભિર્નિરુપાધિકે સ્વરૂપાનન્દે તારતમ્યસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। એતેન પ્રકૃતા બન્ધનિવૃત્તિઃ, સ્વસજાતીયબન્ધનિવૃત્ત્યાશ્રયપ્રતિયોગિકતારતમ્યવન્નિષ્ઠા બન્ધનિવૃત્તિત્વાત્ નિગડબન્ધનિવૃત્તિવદિતિ નિરસ્તમ્, તારતમ્યસ્ય ગુણગતજાતિત્વેન બન્ધનિવૃત્ત્યાશ્રયાત્મનિ વક્તુમશક્યત્વાત્। અત એવ નિવૃત્તિગતતારતમ્યસાધનમપિ અપાસ્તમ્, નિવૃત્તેર્નિરતિશયત્વાદાનન્દસ્ય સ્વરૂપતયા ઉભયવાદિસિદ્ધત્વેન ગુણત્વાભાવેન તત્રાપિ તસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। એતેન સ્વરૂપસુખાનાં પ્રત્યેકમેકત્વેનાણુત્વેન ચ સંખ્યાપરિમાણકૃતવૈષમ્યાભાવેઽપિ જલસુધાપાનજન્યસુખયોરિવ મધુરમધુરતરત્વાદિવચ્ચ સ્વરૂપકૃતવૈષમ્યં મુક્તાવિતિ નિરસ્તમ્, વૈષયિકસુખે સાધનતારતમ્યપ્રયુક્તતારતમ્યેઽપિ સ્વરૂપાનન્દે તદભાવાચ્ચ।
ન ચ સાલોક્યાદિમુક્તિઃ સાયુજ્યાદિમુક્તિભ્યોઽપકૃષ્ટેતિ પ્રસિદ્ધિવિરોધઃ, પરાપરમુક્તિરૂપતયા તદુપપત્તેઃ। સાયુજ્યાદિમુક્તાવુત્કૃષ્ટત્વવ્યપદેશોઽપકૃષ્ટત્વાભાવમાત્રેણ। નનુ સાયુજ્યં નૈક્યમ્। `ચન્દ્રમસઃ સાયુજ્યં સલોકતામાપ્નોતિઽ ઇત્યાદિ શ્રુત્યા સત્યપિ ભેદે સાયુજ્યોક્તેઃ `સયુજઃ પરમાત્માનં પ્રવિશ્ય ચ બહિર્ગતાઃ।ઽ ઇત્યાદૌ સયુજાં પ્રવેશમાત્રોક્તેશ્ચ, સયુજો ભાવઃ સાયુજ્યમિતિ યુજશબ્દેન સંબન્ધસ્યૈવોક્તેઃ `સાલોક્યમપિ સામીપ્યં સારૂપ્યં યોગ એવ ચઽ॥ ઇતિ સ્મૃતૌ સાયુજ્યે સંબન્ધવાચકયોગશબ્દપ્રયોગાચ્ચ। તસ્માત્સાયુજ્યં નામ ક્ષીરનીરવદ્ અન્યદેહાવિષ્ટગ્રહદેવતાદિવચ્ચ સંશ્લેષમાત્રં, ન ત્વૈક્યમિતિ ચેત્, ન, વ્યાપકેનેશ્વરેણ સંશ્લેષસ્ય નિત્યસિદ્ધત્વેનાપુમર્થત્વાત્। ન ચૈતલ્લોકસ્થિતસ્ય જીવસ્ય લોકાન્તરસ્થિતાલોકિકશરીરાવચ્છિન્નેનેશ્વરેણ સંશ્લેષઃ સાધ્યઃ, `અત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતઽ ઇતિ શ્રુતેઃ। ઉત્ક્રમણગમનાદિસાધ્યબ્રહ્મલોકાવાપ્તિવદુપાધ્યવચ્છિન્નજીવસ્યાનવચ્છિન્નબ્રહ્માભેદરૂપપરમમુક્તેઃ। પારલૌકિકફલત્વાભાવાત્, `બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરંઽ ઇત્યાદૌ અવાપ્તેઃ બ્રહ્મરૂપત્વાત્ સાયુજ્યસ્યાપિ તદ્રૂપતયા અઙ્ગીકરણીયત્વાચ્ચ। `ચન્દ્રમસઃ સાયુજ્યમિઽત્યાદૌ એકોપાધ્યવચ્છિન્નસ્યોપાધ્યન્તરાવચ્છિન્નેન ઐક્યાનુપપત્તિવદત્રાનુપપત્તેરભાવાત્, પ્રસિદ્ધાર્થસ્વીકારે બાધકસ્યોક્તત્વાચ્ચ, સાયુજ્યશબ્દસ્તાવદ્વિભક્તત્વાભાવાભિપ્રાયકઃ।

યચ્ચ ઉત્તરોત્તરં શતગુણાનન્દપ્રકાશકવાક્યેષુ પ્રતિવાક્યં મુક્તાવકામહતશબ્દપ્રયોગાત્ માનુષાનન્દવદ્ અકામહતમુક્તાનન્દેઽપિ તારતમ્યમ્ ઇતિ, તન્ન, `એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તીઽતિ સર્વેષાં લૌકિકાનન્દાનાં પરમાનન્દાન્તર્ભાવાભિધાનોપપત્તેઃ, ન તુ તસ્ય તસ્યાકામહતસ્ય તાવાનેવાનન્દ ઇતિ, યેન તત્રાપિ તારતમ્યં કલ્પ્યેત। તથા ચ `સોઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ઽ `કામસ્ય યત્રાપ્તાઃ કામાસ્તત્ર મામમૃતં કૃધીઽત્યાદિશ્રુતેઃ `સ હિ મુક્તોઽકામહતઽ ઇત્યાદિબ્રહ્માણ્ડોક્તેશ્ચ ન વિરોધઃ। નનુ એકસ્યૈવ શ્રોત્રિયસ્ય સર્વત્ર પરામર્શે માનુષાનન્દાદિભ્યઃ સાવધારણશતગુણિતમનુષ્યગન્ધર્વાદ્યનેકાનન્દા એકસ્મિન્ વિરુદ્ધાઃ, ભિન્નાશ્ચેદકામહતત્વાદેરેકરૂપતયા શ્રુતસ્યાવ્યવસ્થાપકત્વાદાનન્દવ્યવસ્થાઽયોગઃ। અત વ્યવસ્થાર્થં એતત્ પદાકામ એતદિતરપદકામશ્ચ લક્ષ્યતે, તદાઽશ્રુતકલ્પના બાધશ્ચ। નહીન્દ્રાદિપદે વા રાજપદે વા નિષ્કામસ્ય ભિક્ષુકસ્ય ઇન્દ્રાદ્યાનન્દાનુભવોઽસ્તિ, તસ્માચ્છ્રત્યા પૂર્વવાક્યેનામુક્તાનાં તારતમ્યમુક્ત્વા, `શ્રોત્રિયસ્ય ચેઽત્યાદિના `યશ્ચ શ્રોત્રિયઽ ઇત્યાદિના ચોત્તરવાક્યેન મુક્તસ્ય તદુચ્યત ઇતિ ચેન્ન, સર્વેષુ વાક્યેષુ અકામહતસ્ય મુક્તસ્યૈકત્વેઽપિ તદાનન્દે સર્વાનન્દાનામન્તર્ભાવાત્ સ એવ તસ્મિન્ તસ્મિન્નાનન્દે વક્તવ્યે પરામૃશ્યતે, તત્તદિન્દ્રાદિસામ્યેન તસ્ય સર્વત્રાભિધાનોપપત્તેઃ `અધિકં પ્રવિષ્ટં ન તુ તદ્ધાનિઽરિતિ ન્યાયાત્। સામ્યે હિ તત્સજાતીયધર્મવત્ત્વં તન્ત્રમ્, ન તુ તદિતરધર્માનધિકરણત્વમપિ, ગૌરવાત્।
યચ્ચ મુક્તસુખં પરસ્પરતારતમ્યવત્ પરસ્પરતારતમ્યવત્સાધનકત્વાત્ સંમતવદિતિ, તન્ન, અસિદ્ધેઃ। નનુ મુક્તિઃ પ્રયાગમરણભગવદ્‌દ્વેષાદિસાધ્યેતિ મતે જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયસાધ્યેતિ મતે ચ પ્રયાગમરણાદીનાં વર્ણાશ્રમકર્મણાં ચ વિષમત્વાત્ નાસિદ્ધિઃ। જ્ઞાનૈકસાધ્યેતિ મતેઽપિ `કસ્તં મદામદં દેવં મદન્યો જ્ઞાતુમર્હતિઽ `સર્વે ગુણા બ્રહ્મણૈવ હ્યુપાસ્યા નાન્યૈર્દેવૈઃ કિમુ સર્વૈર્મનુષ્યૈઽરિત્યાદિશ્રુત્યા `બ્રહ્માદિ તદ્વેદ ન ચૈવ સમ્યગન્યે કુતો દેવમુનીન્દ્રમર્ત્યાઃ।ઽ ઇત્યાદિસ્મૃતિભિઃ દેવાદિમનુષ્યાદિસ્થમુક્તિહેતુબ્રહ્મજ્ઞાનગતસ્ય બહુબહુતરશાખાશ્રવણસાધ્યત્વસ્ય બહુબહુતરગુણવિષયત્વં વિનાઽયોગેનાર્થાપત્ત્યા ચ તત્સિદ્ધિરિતિ ચેન્ન, કેવલકર્મપક્ષે સમુચ્ચયપક્ષે વા કર્મસાધ્યત્વેન મુક્તેરનિત્યત્વાપત્તેઃ, `નાન્યઃ પન્થાઃઽ ઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધાચ્ચ, તૃતીયપક્ષે તૂદાહૃતશ્રુતીનાં બ્રહ્મવિદ્યાદુર્લભત્વપ્રતિપાદનપરત્વેન તદુક્તસાધનસાધ્યત્વાપ્રતિપાદકત્વાત્। ન ચાર્થાપત્ત્યા તત્સિદ્ધિઃ, બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય નિર્ગુણવિષયતયા ગુણવિષયત્વાયોગાત્। યત્તુ-
યસ્ય આશિષ આશાસ્તે ન સ ભૃત્યઃ સ વૈ વણિક્।
સ વૈ ભૃત્યઃ સ વૈ સ્વામી ગુણલુબ્ધૌ ન કામુકૌ॥
મુમુક્ષોરમુમુક્ષુસ્તુ વરશ્ચૈકાન્તભક્તિમાન્।
ઇત્યાદિસ્મૃત્યા મુમુક્ષુભક્તાપેક્ષયા અમુમુક્ષોર્ભક્તસ્યાધિક્યોક્તેઃ, તદાધિક્યસ્ય લોકરીતિસિદ્ધત્વાચ્ચ `ભક્તિઃ સિદ્ધેર્ગરીયસીઽતિસ્મૃત્યા અલ્પભક્તિસાધ્યમુક્ત્યપેક્ષયા અધિકમુક્તિહેતુભક્તેરપિ આધિક્યસ્યોક્તેશ્ચ ઇતિ, તન્ન, `યસ્ત આશિષઃઽ ઇત્યાદિના ફલમનિચ્છતો ગુણલોભેન યા ભક્તિસ્તસ્યાસ્તુ ગરીયસ્ત્વં યત્ પ્રતિપાદિતં, તત્તત્ત્વસાક્ષાત્કારે ત્વરાસમ્પાદકં ન તુ મુક્તિતારતમ્યાક્ષેપકમ્। `ભક્તિઃ સિદ્ધેઽરિત્યાદિના પ્રતિપાદિતં ગરીયસ્ત્વમપિ તજ્જનકત્વમાત્રેણ પુત્રાત્પિતુરિવ। યત્તુ-
અન્યે ત્વેવમજાનન્તઃ શ્રુત્વાન્યેભ્ય ઉપાસતે।
તેઽપિ ચાતિતરન્ત્યેવ મૃત્યું શ્રુતિપરાયણાઃ॥ઽ
ઇત્યત્રાપિશબ્દેન,
સ્ત્રિયો વૈશ્યાસ્તથા શૂદ્રાસ્તેઽપિ યાન્તિ પરાં ગતિમ્।
કિં પુનર્બ્રહ્મણાઃ પુણ્યા ભક્તા રાજર્પયસ્તથા॥ઽ
ઇત્યત્ર કૈમુત્યેન ચ સાધનતારતમ્યેન સાધ્યે તત્પ્રતીતિઃ ઇતિ, તન્ન, ન હિ તરણેઽપીત્યસ્યાન્વયઃ, કિંતુ અધિકારિણિ। તથા ચ વિલમ્બિતતરણરૂપફલસમ્બન્ધમાત્રપર્યવસાનાત્ કૈમુત્યસ્યાપિ ત્વરાફલલાભમાત્રેણોપપત્તેઃ સાધનમાત્રતારતમ્યસ્ય ફલતારતમ્યાપ્રયોજકત્વાચ્ચ। ન હિ દણ્ડતારતમ્યેન ઘટતારતમ્યં ક્વચિદપિ દૃશ્યતે। યત્તુ-
સાધનસ્યોત્તમત્વેન સાધ્યમુત્તમમાપ્નુયુઃ।
બ્રહ્માદયઃ ક્રમેણૈવ યથાનન્દશ્રુતૌ શ્રુતાઃ॥
ઇતિ બ્રાહ્મેઽ `અધિકં તવ વિજ્ઞાનમધિકા ચ ગતિસ્તવેઽતિ સાક્ષાન્મોક્ષધર્મે ચ સાધનતારતમ્યેન સાધ્યે તદુક્તિઃ ઇતિ, તન્ન, સાધનોત્તમત્વેન સાધ્યોત્તમત્વસ્યાપરમમુક્તિવિષયત્વાત્, વિજ્ઞાનગતાધિક્યોક્તેરપિ સાક્ષાત્કારપ્રયોજકસગુણવિષયકજ્ઞાનપરત્વાચ્ચ, અત એવ દહરાદિવિદ્યાનામધિકાલ્પગુણવિષયકત્વેન સાધનતારતમ્યં યત્પરાભિમતં તદપ્યેવમિતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ।
તસ્માત્સ્વરૂપાનન્દસ્ય સ્વપ્રકાશાત્મરૂપિણઃ।
પ્રાપ્તિર્મુક્તિર્ન તત્રાસ્તિ તારતમ્યં કથંઞ્ચન

॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ મુક્તૌ તારતમ્યભઙ્ગઃ॥
યો લક્ષ્મ્યા નિખિલાનુપેક્ષ્ય વિબુધાનેકો વૃતઃ સ્વેચ્છયા
યઃ સર્વાન્ સ્મૃતમાત્ર એવ સતતં સર્વાત્મના રક્ષતિ।
યશ્ચક્રેણ નિકૃત્ય નક્રમકરોન્મુક્તં મહાકુઞ્જરં
દ્વેષેણાપિ દદાતિ યો નિજપદં તસ્મૈ નમો વિષ્ણવે

શ્રીમાધવસરસ્વત્યો જયન્તિ યમિનાં વરાઃ।
વયં યેષાં પ્રસાદેન શાસ્ત્રાર્થે પરિનિષ્ઠતાઃ

સહજસરલાં પ્રેમ્ણા દીર્ઘાં સમસ્તવિશોધિનીં
સકૃદપિ કૃપાદૃષ્ટિં સન્તો દિશન્તુ ભવદ્વિધાઃ।
કથમપિ સતી પૂતા સદ્યસ્તયા વિષયીકૃતા
મમ કૃતિરિયં હિત્વા દોષાન્ભવત્વતિસદ્‌ગુણા

ગુરૂણાં માહાત્મ્યાન્નિજવિવિધવિદ્યાપરિચયાત્
શ્રુતેર્યન્મે સમ્યઙ્મનનપરિનિષ્પન્નમભવત્।
પરબ્રહ્માનન્દસ્ફુરણમખિલાનર્થશમનં
તદેતસ્મિન્ ગ્રન્થે નિખિલમતિયત્નેન નિહિતમ્

ઇહ કુમતિરતત્ત્વે તત્ત્વવાદી વરાકઃ
પ્રલપતિ યદકાણ્ડે ખણ્ડનાભાસમુચ્ચૈઃ।
પ્રતિવચનમમુષ્મૈ તસ્ય કો વક્તુવિદ્વાન્
ન હિ રુતમનુરૌતિ ગ્રામસિંહસ્ય સિંહઃ

કુતર્કગરલાકુલં ભિષજિતું મનો દુર્ધિયાં
મયાયમુદિતો મુદા વિષવિઘાતિમન્ત્રો મહાન્।
અનેન સકલાપદાં વિઘટનેન યન્મેઽભવત્ પરં
સુકૃતમર્પિતં તદખિલેશ્વરે શ્રીપતૌ

ગ્રન્થસ્યૈતસ્ય યઃ કર્તા સ્તૂયતાં વા સ નિન્દ્યતામ્।
મયિ નાસ્ત્યેવ કર્તૃત્વમનન્યાનુભવાત્મનિ

શ્રીવ્યાસશઙ્કરસુરેશ્વરપદ્મપાદાન્
વેદાન્તશાસ્ત્રસુનિબન્ધકૃતસ્થથાન્યાન્।
વિદ્યાપ્રદાનિહ યતિપ્રવરાન્દયાલૂન્ સર્વાન્
ગુરૂન્ સતતમેવ નમામિ ભક્ત્યા

સિદ્ધીનામિષ્ટનૈષ્કર્મ્યબ્રહ્મગાનામિયં ચિરાત્।
અદ્વૈતસિદ્ધિરધુના ચતુર્થી સમજાયત

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીવિશ્વેશ્વરસરસ્વતી શ્રીચરણશિષ્યશ્રીમદુસૂદનસરસ્વતીવિરચિતાયામદ્વૈતસિદ્ધૌ મુક્તિનિરૂપણં નામ ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ॥
[4-5]