અદ્વૈતસિદ્ધિઃ · અધ્યાય 2

[1-2-1]
નનુ- વિશ્વસ્યાધ્યાસિકત્વે પ્રાતિભાસિકસ્થલ ઇવ વિષયેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાધીનાયાઃ પ્રતિકર્મવ્યવસ્થાયાઃ અનુપપત્તિરિતિ ચેન્ન। વૃત્તિઃ પૂર્વમેવ ઘટાદીનાં ચૈતન્યેઽધ્યાસેન પ્રાતિભાસિકસ્થલાપેક્ષયા વૈલક્ષણ્યાત્। તથા હિ- અન્તઃકરણં ચક્ષુર્વત્તેજોવયવિ। તચ્ચેન્દ્રિયદ્વારેણ તત્સંયુક્તં વિષયં વ્યાપ્ય તદાકારં ભવતિ। યથા નદ્યાદ્યુદકં પ્રણાલ્યા નિઃસૃત્ય કેદારાદ્યાકારં ભવતિ। સૈવ વૃત્તિરિત્યુચ્યતે। તત્ર જીવચૈતન્યમવિદ્યોપાધિકં સત્ સર્વગતં અન્તઃકરણોપાધિકં સત્ પરિચ્છિન્નમિતિ મતદ્વયમ્। તત્રાઽદ્યે વિષયપ્રકાશકં જીવચૈતન્યમ્। દ્વિતીયે બ્રહ્મચૈતન્યમ્। આદ્યે પક્ષેઽપિ જીવચૈતન્યમવિદ્યાનાવૃતમ્, આવૃતં ચ। તત્રાઽદ્યે વૃત્તિર્જીવચૈતન્યસ્ય વિષયોપરાગાર્થા। દ્વિતીયે ત્વાવરણાભિભવાર્થા। પરિચ્છિન્નત્વપક્ષે તુ જીવચૈતન્યસ્ય વિષયપ્રકાશકતદધિષ્ઠાનચૈતન્યાભેદાભિવ્યક્ત્યર્થા। અનાવૃતત્વપક્ષે હ્યનાવૃતં સર્વગતમપિ જીવચૈતન્યં તત્તદાકારવૃત્ત્યૈવોપરજ્યતે, ન તુ વિષયૈઃ, અસઙ્ગત્વાત્, યથા ગોત્વં સર્વગતમપિ સાસ્નાદિમદ્વ્યક્ત્યાઽભિવ્યજ્યતે, ન તુ કેસરાદિમદ્વ્યક્ત્યા। યથા વા પ્રદીપપ્રભા આકાશગન્ધરસાદિવ્યાપિન્યપિ તાનપ્રકાશયન્તી રૂપસંસર્ગિતયા રૂપમેવ પ્રકાશયતિ તદ્વત્। કેવલાગ્ન્યદાહ્યસ્યાપિ અયઃપિણ્ડાદિસમારૂઢાગ્નિદાહ્યત્વવચ્ચ કેવલચૈતન્યાપ્રકાશ્યસ્યાપિ ઘટાદેસ્તત્તદાકારવૃત્ત્યુપારૂઢચૈતન્યપ્રકાશ્યત્વં યુક્તમ્। એવઞ્ચાનાવૃતત્વપક્ષે તત્તદાકારવૃત્તિદ્વારા ચૈતન્યસ્ય તત્તદુપરાગે તત્તદર્થપ્રકાશઃ। આવૃતત્વપક્ષે તત્તદાકારવૃત્ત્યા તત્તદ્વિષયાવચ્છિન્નચૈતન્યાવરણાભિભવેન તત્તદર્થપ્રકાશઃ। અન્તઃકરણાવચ્છિન્નચૈતન્યરૂપત્વે જીવસ્યાવચ્છેદકાન્તઃકરણતત્તદ્વિષયાકારવૃત્ત્યા તત્તદ્વિષયાવચ્છિન્નચૈતન્યાભિવ્યક્તૌ તત્તત્પ્રકાશઃ।
યદ્યપિ પ્રકાશકમધિષ્ઠનચૈતન્યં સર્વગતં જીવચૈતન્યં ચાન્તઃકરણાવચ્છિન્નમ્, તથાપિ ચૈતન્યાભેદેનાભિવ્યક્તત્વાદ્ વ્યવસ્થોપપત્તિઃ।
નનુ- ઇયં પ્રતિકર્મવ્યવસ્થા નોપપદ્યતે। તથા હિ- સ્વસન્નિકૃષ્ટેન્દ્રિયજન્યસ્વજ્ઞાનાત્ પૂર્વં ઘટાદેઃ સત્ત્વે પ્રતીતિમાત્રશરીરત્વવ્યાપ્તકાલ્પનિકત્વાયોગઃ। ન ચ કાલ્પનિકત્વવિશેષઃ પ્રાતિભાસિકત્વાદિરેવ તદ્વ્યાપ્તઃ, ગૌરવાત્। ન ચ પ્રતીતિમાત્રશરીરત્વાભાવેઽપિ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાદિનૈવ કલ્પિતત્વં ભવિષ્યતિ। પ્રતીતિમાત્રશરીરત્વાભાવેન જ્ઞાનવિર્ત્યત્વાભાવસ્યાપ્યાપાદ્યત્વાત્। પ્રતીતેર્વિશ્વસત્યત્વેન વા મિથ્યાત્વેઽપિ સ્વપ્નાદિવદિન્દ્રિયસન્નિકર્ષનિરપેક્ષતયૈવોપપત્તેઃ। વ્યાવહારિકત્વસ્યાપિ ભ્રાન્તિદૈર્ધ્યમાત્રેણોપપત્તેશ્ચેતિ ચેત્, મૈવમ્। પ્રતીતિમાત્રશરીરત્વસ્ય કલ્પિતત્વં ન વ્યાપ્યમ્। દૃગ્દૃસ્યસમ્બન્ધાનુપપત્ત્યાદિસહકૃતોક્તાનુમાનાત્ પ્રપઞ્ચે કલ્પિતત્વે સિદ્ધે પ્રત્યભિજ્ઞાબલાચ્ચ સ્થાયિત્વે તત્રૈવ વ્યભિચારાત્। ન ચ શુક્તિરૂપ્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞાસામ્યં પ્રકૃતપ્રત્યભિજ્ઞાયા ઇતિ- વાચ્યમ્, પ્રતીત્યવિશેષેઽપિ વણિગ્વીથીસ્થશુક્તિરૂપ્યયોઃ પરીક્ષિતત્વાપરીક્ષિતત્વાભ્યાં સ્થાયિત્વાસ્થાયિત્વરૂપવિશેષસમ્ભવાત્। તથાપિ પરોક્ષવૃત્તેરિવાપરોક્ષવૃત્તેરપિ પ્રકાશકત્વમસ્તુ, કિં તદુપરક્તચૈતન્યેનેતિ ચેન્ન। પરોક્ષસ્થલેઽપિ પરોક્ષવૃત્યુપરક્તચૈતન્યસ્યૈવ પ્રકાશકત્વાત્। અથ તત્રાપ્યપરોક્ષૈકરસચૈતન્યોપરાગે વિષયાપરોક્ષ્યપ્રસઙ્ગઃ, ન। વિષયચૈતન્યાભિવ્યક્તાવેવ વિષયસ્યાપરોક્ષ્યમ્। ન ચ પરોક્ષસ્થલે તદસ્તિ। વિષયેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાભાવેન વિષયપર્યન્તં વૃત્તેરગમનાદ્। અન્તરેવ તત્ર ધીસમુલ્લાસાત્। અપરોક્ષસ્થલે તુ પ્રમાતૃચૈતન્યાભેદાભિવ્યક્તાધિષ્ઠાનચૈતન્યોપરાગો વિષયેઽસ્તિ। તત્ર વિષયસ્ય કર્મકારકત્વાત્। ન ચ વૃત્તિગતવિશેષાદાપરોક્ષ્યમ્। તત્ર હિ વિશેષો વિષયકૃતશ્ચેદોમિતિ બ્રૂમઃ। જાતિકૃતસ્તુ વિશેષો ન સમ્ભવતિ। સોઽયમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વયોઃ સઙ્કરપ્રસઙ્ગાદ્, અવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાત્, પ્રમાત્વાદિનાં સઙ્કરપ્રસઙ્ગાચ્ચ।
કિં ચ વૃત્તેર્જડત્વાદેવ ન પ્રકાશકત્વમ્। ન ચ- વૃત્તાવન્તઃકરણાવૃત્ત્યપિ સ્વપ્રકાશકત્વં જ્ઞાનત્વવદિતિ વાચ્યમ્। સ્વપ્રકાશાત્મસમ્બન્ધેનૈવ તસ્યાઃ પ્રકાશત્વોપપત્તૌ તત્સ્વપ્રકાશત્વે માનાભાવાત્। કિં ચ ઘટં જાનામીત્યનુભૂયમાનસકર્મકવૃત્ત્યન્યા સંવિદ્ ઘટપ્રકાશરૂપા ઘટઃ પ્રકાશત ઇત્યાકારકાનુભવસિદ્ધૈવ। ન ચ કરોતિ યતતે ચલતિ ગચ્છતીત્યાદાવેકાર્થત્વેઽપિ સકર્મકાકર્મકત્વસ્વભાવત્વદર્શનાદ્ અત્રાપ્યેકાર્થત્વેઽપિ તથા સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। તત્રાપ્યેકાર્થત્વાભાવાત્। અનુકૂલયત્નો હિ કૃઞ્‌ધાત્વર્થઃ। યત્યર્થસ્તુ યત્નમાત્રમ્। એવં ગમ્યર્થ ઉત્તરસંયોગફલકઃ સ્પન્દઃ। ચલત્યર્થસ્તુ સ્પન્દમાત્રમ્। તથા ચૈકાર્થકત્વે કુત્રાપિ ન સકર્મકત્વાકર્મકત્વવ્યવસ્થા। ન ચ- ત્વન્મતે પરિણતેરકર્મકત્વાત્ પરિણતિવિશેષભૂતાયા વૃત્તેઃ કથં સકર્મકત્વમિતિ વાચ્યમ્। એકસ્ય હિ સકર્મકત્વાકર્મત્વે એકરૂપેણ વિરુદ્ધે, ન તુ રૂપાન્તરેણાપિ, માનાભાવાત્। યથા સ્થિતેરકર્મિકાયા અપિ અગમનત્વેન રૂપેણ સકર્મકત્વમ્, તથા પરિણતિત્વેન રૂપેણાકર્મિકાયા અપિ વૃત્તેઃ જ્ઞાનત્વેન સકર્મકત્વં ભવિષ્યતીત્યદોષઃ। નનુ તર્હ્યતીતઃ પ્રકાશતે ઇતિ ધીર્ન સ્યાત્, ઇષ્ટાપત્તેઃ। તત્રાપિ  વૃત્તિપ્રતિબિમ્બતચૈતન્યસત્ત્વેન પ્રકાશત ઇત્યાદિપ્રયોગસમ્ભવાચ્ચ। નનુ યથા અજ્ઞાનવિરોધિવૃત્તાવનુભવત્વં નાસ્તિ, કિંતુ અન્યત્ર, તથા દ્વેષવિરોધિવૃત્તેરન્યત્રેચ્છાત્વમિત્યપિ સ્યાદિતિ ચેન્ન। બાધકસત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં વિશેષાત્। અત્રેવ તત્ર સકર્મકાકર્મકવિલક્ષણક્રિયાનનુભવાચ્ચ। યથા ચ વૃત્ત્યતિરિક્તભાનસિદ્ધિસ્તથા સ્વયંજ્યોતિષ્ટ્વપ્રસ્તાવે વિસ્તરેણ વક્ષ્યામઃ।
નનુ- અસ્તુ ચૈતન્યસ્ય વિષયપ્રકાશકત્વમ્, તથાપ્યન્તઃકરણસ્ય દેહાન્નિર્ગતિઃ ન કલ્પ્યા।  પરોક્ષવૈલક્ષણ્યાય વિષયસ્યાભિવ્યક્તાપરોક્ષચિદુપરાગ એવ વક્તવ્યઃ। ચિદુપરાગાદૌ ચાપરોક્ષવૃત્તેસ્તદાકારત્વમેવ તન્ત્રમ્। તસ્ય ચ તત્સંશ્લેષં વિનાપિ પરોક્ષવૃત્તેરિવ તત્સન્નિકૃષ્ટકરણજન્યત્વેનૈવોપપત્તિઃ, ન તુ પ્રભાયા ઇવ વૃત્તેસ્તદાવરણનિવર્તકત્વાદૌ તત્સંશ્લેષસ્તન્ત્રમ્। નેત્રાન્નિર્ગચ્છદ્‌ધ્રુવાદ્યાકારવૃત્ત્યૈવ સ્વસંશ્લિષ્ટનેત્રસ્થકજ્જલાદેર્ધ્રુવનેત્રમધ્યવર્તિનઃ

પરમાણ્વાદેશ્ચાપરોક્ષત્વાપાતાદિતિ- ચેત્,ન। વિષયેષ્વભિવ્યક્તચિદુપરાગે ન તદાકારત્વમાત્રં તન્ત્રમ્, પરોક્ષસ્થલેઽપિ પ્રસઙ્ગાત્, કિંતુ તત્સંશ્લેષઃ। પ્રભાયા વિષયસન્નિકૃષ્ટતેજસ્ત્વેનાવરણાભિભાવકત્વદર્શનાત્। તૈજસસ્ય મનસોઽપ્યજ્ઞાનરૂપાવરણાભિભવાય તત્સંશ્લેષ આવશ્યકઃ। ધ્રુવાદિદેહમધ્યવર્તિપરમાણ્વાદાવતિપ્રસઙ્ગસ્તુ તદાકારત્વપ્રયોજકસામગ્રીવિરહાદેવ પરિહરણીયઃ। અન્યથેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદેર્વિદ્યમાનત્વાત્ પરમાણ્વાદ્યાકરતાયા દુર્નિવારત્વાપત્તેઃ। તસ્માત્ પ્રભાવદવિશેષાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં યત્ ક્લૃપ્તં સન્નિકૃષ્ટતેજસ્ત્વેનાવરણાભિભાવકત્વં, તસ્ય તદાકારત્વરૂપવિશેષાપેક્ષાયામપિ ન ત્યાગઃ। ન હિ પૃથિવીત્વગન્ધત્વાદિના કાર્યકારણભાવે આવશ્યકે અનિત્યગુણત્વદ્રવ્યત્વાદિના તત્ત્યાગઃ। અત એવ- તદિતરહેતુસાકલ્યે સતિ ઘટચક્ષુઃસન્નિકર્ષસ્યૈવ ઘટાનુભવજનકત્વમ્, ન તુ ઘટમનઃસન્નિકર્ષસ્ય, તદ્વિલમ્બેન તદ્વિલમ્બાભાવાદિતિ નિરસ્તમ્। આવરણભઙ્ગે સન્નિકૃષ્ટતેજઃકારણત્વાવધારણેન તસ્યાપ્યાવશ્યકત્વાત્। ન ચ સ્પાર્શનપ્રત્યક્ષે ચક્ષુરાદિવન્નિયતગોલકદ્વારાભાવેનાન્તઃકરણનિર્ગત્યયોગાદાવરણાભિભવાનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્। સર્વત્ર તત્તદિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનસ્યૈવ દ્વારત્વસમ્ભવાત્। ન ચ અન્તઃકરણવૃત્તિત્વાવિશેષાદિચ્છાદ્વેષાદિરૂપવૃત્તયોઽપિ દેહાન્નિર્ગત્ય વિષયસંસૃષ્ટા ભવન્તીતિ કથં ન સ્વીક્રિયત ઇતિ વાચ્યમ્। આવરણાભિભાવકતેજસ્ત્વસ્ય તત્પ્રમાપકસ્ય જ્ઞાનવત્ તત્રાભાવાત્।
નનુ ઘટપ્રકાશકં ચૈતન્યમુપદેશસાહસ્ર્યનુસારેણ ઘટાકારધીસ્થા ચિદ્વા? પરાગર્થપ્રમેયેષ્વિત્યાદિવાર્ત્તિકોક્તરીત્યા ધીપ્રતિબિમ્બચૈતન્યાભેદાભિવ્યક્તવિષયાધિષ્ઠાનચૈતન્યં વા? નાદ્યઃ। આધ્યાસિકસમ્બન્ધસ્યાતન્ત્રતાપાતાત્। ન દ્વિતીયઃ। આવશ્યકેન વિષયસંશ્લિષ્ટવૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતચૈતન્યેનૈવ તદજ્ઞાનનિવૃત્તિવત્ તત્પ્રકાશસ્યાપ્યુપપત્તૌ કિં વિષયાધિષ્ઠાનચૈતન્યાભિવ્યક્તિકલ્પનેનેતિ ચેન્ન। પ્રકાશકં તાવદ્ અધિષ્ઠાનચૈતન્યમ્। તચ્ચાધ્યાસેન વિષયૈઃ સહ સાક્ષાત્સમ્બદ્ધમ્। પ્રકાશસ્ય ચ સ્વયં ભાસમાનસ્ય સ્વસમ્બદ્ધસર્વભાસકત્વમપિ ક્લૃપ્તમેવ। એતદનભ્યુપગમે કલ્પનાન્તરે ગૌરવાપત્તેઃ। તચ્ચાનભિવ્યક્તં નિર્વિકલ્પકરૂપમાચ્છાદિતદીપવન્ન પ્રકાશકમિતિ તદભિવ્યક્તિરપેક્ષિતા। તચ્ચ પરોક્ષસ્થલે વૃત્ત્યવચ્છેદેનૈવાભિવ્યજ્યતે। અપરોક્ષસ્થલે તુ વૃત્તિસમ્પર્કાદાપન્નજાડ્યાભિભવે વિષયોઽભિવ્યજ્યતે, વૃત્તેર્વિષયપર્યન્તત્વાત્। ન ચ પરોક્ષસ્થલેઽપ્યેવં પ્રસઙ્ગઃ। દ્વારાભાવેનાન્તઃકરણનિર્ગત્યભાવાત્। નનુ- વૃત્તેસ્તદાકારત્વં ન તાવત્તદ્વિષયત્વમ્। ત્વયૈવ નિરાસાત્। નાપિ તસ્મિન્ ચૈતન્યોપરાગયોગ્યતાપાદકત્વં, તદજ્ઞાનાભિભાવકત્વં વા। ઉભયોરપિ તદાકારત્વપ્રયોજ્યત્વેન તત્ત્વાયોગાત્। નાપિ ઘટાદિવત્ પૃથુબુધ્નોદરાદ્યાકારત્વં, સાકારવાદાપાતાત્। સંસ્થાનહીનજાતિગુણાદિવૃત્તેર્નિરાકારત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ। ઘટપટાવિતિ સમૂહાલસ્બને વિરુદ્ધનાનાકારત્વાપત્તેશ્ચેતિ ચેન્ન। અસ્તીત્યાદિતદ્વિષયકવ્યવહારપ્રતિબન્ધકાજ્ઞાનનિવર્તનયોગ્યત્વસ્ય, તત્સન્નિકૃષ્ટકરણજન્યત્વસ્ય વા તદાકારત્વરૂપત્વાત્। તદુભયં ચ સ્વકારણાધીનસ્વભાવવિશેષાત્। ન ચાત્માશ્રયઃ। નિવૃત્તિજનનસ્વરૂપયોગ્યતયા ફલોપધાનસ્ય સાધ્યત્વેન સ્વાનપેક્ષણાત્।
નનુ-- દૃશિ વિષયાધ્યાસસ્વીકર્તુર્જીવચૈતન્યં વા વિષયદૃક્? બ્રહ્મચૈતન્યં વા? નાદ્યઃ, જીવે અવચ્છિન્નચિત્સ્વરૂપે કલ્પિતે અધ્યાસાયોગાત્। ન ચ વિષયદૃક્ જીવચૈતન્યમેવ, અધ્યાસસ્તુ બ્રહ્મચૈતન્ય ઇતિ વાચ્યમ્। દૃશ્યયોરેવાધ્યાસિકસમ્બન્ધાપત્તેઃ, અધ્યસ્તાધિષ્ઠાનયોરુભયોરપિ દૃગ્ભિન્નત્વાત્। અત એવ ન દ્વિતીયોઽપિ। સવિશેષબ્રહ્મણોઽપિ કલ્પિતત્વેન તત્રાધ્યાસાયોગાચ્ચ। ન ચ શુદ્ધચૈતન્યમેકમેવ। તદેવાધિષ્ઠાનમ્। તત્રાવચ્છેદકમવિદ્યાદિકં  નાધિષ્ઠાનકોટૌ પ્રવિશતિ। તદેવ ચ જીવશબ્દેન બ્રહ્મશબ્દેન ચ વ્યપદિશ્યતે, ઉપાધિવિશેષાત્। તથા ચ જીવચૈતન્યસ્ય દૃક્ત્વેઽપિ દૃશ્યાધ્યાસો નાનુપપન્ન ઇતિ વાચ્યમ્। શુદ્ધચૈતન્યસ્ય આસંસારમાવૃતત્વેન જગદાન્ધ્યપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેન્ન। મૂલાવિદ્યાનિવૃત્ત્યભાવેન સર્વત આવરણાભિભવાભાવેઽપિ ઘટાદ્યવચ્છેદેનાવરણાભિવાદ્ આન્ધ્યવિરહોપપત્તેઃ। નનુ તર્હીદાનીમપિ બ્રહ્મસ્ફુરણે ચરમવૃત્તિવૈયર્થ્યમ્। અધિકભાનેઽપિ તસ્ય સ્ફુરણાત્। ન હ્યખણ્ડાર્થવેદાન્તજન્યાયાં વૃત્તૌ ભાવો અભાવો વા વિશેષણમુપલક્ષણં વા પ્રકારઃ પ્રકાશત ઇતિ ચેન્ન। ઉપાધ્યવિષયકબ્રહ્મસ્ફુરણસ્ય ચરમપ્રવૃત્તિપ્રયુક્તત્વેન તસ્યાઃ સાફલ્યાત્। પ્રકારાસ્ફુરણં તુ તસ્યાઃ ભૂષણમેવ। ઇદાનીન્તનસ્ફુરણસ્ય સપ્રકારકત્વેનોપાધિવિષયત્વાત્। `એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિબલાત્ સ્વસમાનવિષયજ્ઞાનાદેવ ચાજ્ઞાનનિવૃત્તેરખણ્ડચિન્માત્રજ્ઞાનસ્યૈવ મોક્ષહેતુત્વાવધારણાત્। ન ચ અન્તઃકરણાવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય જીવત્વે સુષુપ્તિદશાયાં તદભાવેન કૃતહાન્યાદ્યાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્। તદાઽપ્યસ્ય કારણાત્મનાઽવસ્થાનાત્। સ્થૂલસૂક્ષ્મસાધારણસ્યાન્તઃકરણસ્યોપાધિત્વાત્। `તદપીતેઃ સંસારવ્યપદેશાત્ઽ ઇત્યસ્મિન્ સૂત્રે ચાયમર્થઃ સ્પષ્ટતરઃ। ન ચ વૃત્ત્યુપરક્તત્વંચૈતન્યસ્ય ન તત્પ્રતિબિમ્બિતત્વમ્। દર્પણે મુખસ્યેવાનુદ્‌ભૂતરૂપેઽન્તઃકરણે શબ્દાન્યપ્રતિબિમ્બનોપાધિતાયા અચાક્ષુષચૈતન્યસ્ય પ્રતિબિમ્બનાયાશ્ચાયોગાદિતિ વાચ્યમ્। ઉદ્‌ભૂતરૂપવત્ત્વં ન પ્રતિબિમ્બનોપાધિતાપ્રયોજકમ્। અસ્વચ્છેઽપિ લોષ્ટાદૌ પ્રતિબિમ્બાપત્તેઃ।
કિન્તુ સ્વચ્છત્વમ્। તચ્ચ પ્રકાશસ્વભાવત્વેન મનસસ્તત્પરિણામભૂતાયા વૃત્તેશ્ચાસ્ત્યેવ, ત્રિગુણાત્મકસ્યાપ્યજ્ઞાનસ્ય સ્વચ્છસત્ત્વાત્મકતાયા અપિ સત્ત્વેન તત્રાપિ પ્રતિબિમ્બનોપાધિતાયાઃ સત્ત્વાત્। નાપિ ચાક્ષુષત્વં પ્રતિબિમ્બિતત્વપ્રયોજકમ્। અચાક્ષુષસ્યાપ્યાકાશાદેઃ પ્રતિબિમ્બિતત્વદર્શનાત્।
નનુ- ચાક્ષુષવૃત્ત્યુપારૂઢચિતઃ કથં રૂપમાત્રપ્રકાશકત્વમ્? ન ચ પ્રભાવન્નિયમઃ, વૈષમ્યાત્। તથા હિ- પ્રભાયાં તમોવિરોધિત્વં રૂપં પ્રતીવ ગન્ધાદીન્ પ્રત્યપિ સમમ્। ન હિ સા ગન્ધદેશસ્થં તમો ન નિવર્તયતિ। ન ચ અજ્ઞાનવિરોધિત્વલક્ષણં પ્રકાશકત્વં રૂપં પ્રત્યેવ, ન તુ રસાદીન્ પ્રતીતિ વાચ્યમ્। અજ્ઞાનનિવર્તકત્વસ્ય વૃત્તિભિન્નેઽનઙ્ગીકારાત્। પ્રભાયા રૂપગ્રાહકચક્ષુઃસહકારિત્વવત્ ગન્ધાદિગ્રાહિઘ્રાણાદિસહકારિત્વાભાવેઽપિ ચિતો ગ્રાહકાન્તરાસદૃકારિત્વેન તદ્વત્સહકારિવિલમ્બેન વિલમ્બસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। તથા ચ ચિતઃ સર્વગતત્વેન સર્વસમ્બન્ધાદ્રૂપાદિવદ્ ગુરુત્વાદેરપ્યાશ્રયદ્વારા સાક્ષાદ્વા સમ્બન્ધિત્વાત્ પ્રકાશાપત્તિઃ, વૃત્ત્યુપરક્તચિત્સમ્બન્ધસ્યૈવ પ્રકાશકત્વાત્। `અસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃઽ ઇતિ શ્રુતિસ્તુ (ઈશ્વરસ્ય) તત્કૃતલેપાભાવપરા, ન તુ સમ્બન્ધનિષેધિકા। `સ યત્તત્ર યત્કિઞ્ચિત્પશ્યત્યનન્વાગતસ્તેન ભવતિઽ ઇતિ પૂર્વવાક્યાત્, `યથાકાશસ્થિતો નિત્યં વાયુઃ સર્વત્રગો મહાન્ઽ ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચેતિ ચેન્ન। પ્રભાયા રૂપરસાદિદેશગતતમોનાશકત્વં તત્સમ્બન્ધાદ્યુજ્યતે, ચૈતન્યસ્ય તુ સ્વભાવતોઽસમ્બદ્ધત્વાત્ તદાકારવૃત્ત્યા તદેકસમ્બન્ધસ્યોપાદાનાત્ કથમન્યાવભાસકત્વપ્રસઙ્ગઃ? સ્વભાવતો હ્યસઙ્ગત્વે `અસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃઽ ઇતિ શ્રુતિઃ પ્રમાણમ્। ન ચૈષા લેપાભાવપરા। અકર્તૃત્વપ્રતિપાદનાય સમ્બન્ધાભાવપરત્વાત્। યથા ચૈતત્તથા વ્યક્તમાકરે।

એવં સ્મૃતિરપ્યેતત્ શ્રુત્યનુરોધેન નેયા। અતઃ સર્વૈઃ સહ સમ્બન્ધાભાવાત્। ન સર્વાવભાસઃ, કિંતુ યદાકારા વૃત્તિસ્તસ્યૈવ। અત એવ `ઇદં રજતમ્ઽ ઇતિ ભ્રમે ઇદમાકારવૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યેન રજતભાનાનુપપત્તેઃ રજતાકારાઽપ્યવિદ્યાવૃત્તિરભ્યુપેયતે। સ્વતશ્ચિદ્વિમ્બાગ્રાહકે ચૈતન્યસ્ય તદાકારત્વાયોગાત્। સ્વતશ્ચિદ્વિમ્બગ્રાહકે ત્વન્તઃકરણવૃત્ત્યાદૌ ન વૃત્ત્યપેક્ષેતિ નાનવસ્થા। ન ચ આશ્રયસમ્બન્ધાવિશેષેઽપિ રૂપાકારા વૃત્તિર્ન ગન્ધાદ્યાકારેતિ કુત ઇતિ વાચ્યમ્। યથા તવ ચાક્ષુષજ્ઞાને આશ્રયસમ્બન્ધાવિશેષેઽપિ ન ગન્ધો વિષયઃ। તથાઽસ્માકમપિ ચક્ષુર્દ્વારકવૃત્તૌ ન ગન્ધાદ્યાકારત્વમ્। ઇન્દ્રિયવિષયસમ્બન્ધાનાં સ્વભાવસ્ય નિયામકસ્ય સમાનત્વાત્। નનુ આધ્યાસિકસમ્બન્ધો વૃત્તેઃ પૂર્વમપ્યસ્ત્યેવ। અન્યસ્તૂપરાગો ન દૃશ્યત્વે તન્ત્રમિતિ કિં તદર્થયા વૃત્ત્યેતિ ચેન્ન। જીવચૈતન્યસ્યાધિષ્ઠાનચૈતન્યસ્ય વાઽભેદાભિવ્યક્ત્યર્થત્વાદ્ વૃત્તેઃ। અન્યથા મયેદં વિદિતમિતિ સમ્બન્ધાવભાસો ન સ્યાત્।
નનુ જીવચૈતન્યસ્યાસઙ્ગત્વે બ્રહ્મચૈતન્યં સુતિરામસઙ્ગમ્। તથા ચ માયોપાધિકવિષયોપરાગત્વાત્ સ્વતઃ સાર્વજ્ઞ્યં ન સ્યાત્। ન ચ બ્રહ્મ સર્વોપાદાનત્વાદુપાધિં વિનૈવ સ્વસ્વરૂપવત્સ્વાભિન્નં જગદવભાસયતીતિ વાચ્યમ્। ઉપાદાનત્વં ન તાવદ્વિશિષ્ટનિષ્ઠં પરિણામિત્વમ્। આધ્યાસિકસમ્બન્ધસ્યાતન્ત્રતાપત્તેઃ। અનાદ્યવિદ્યાદિકં પ્રતિ તદભાવાચ્ચ। નાપિ શુદ્ધનિષ્ઠમધિષ્ઠાનત્વમ્। શુદ્ધસ્ય સર્વજ્ઞત્વસર્વશક્તિત્વાદેરભાવાદિતિ ચેન્ન। બ્રહ્મણોઽસઙ્ગત્વેઽપિ સર્વેષાં તત્રાધ્યાસેન માયોપાધિં વિનૈવ તસ્ય સર્વપ્રકાશકતયા સાર્વજ્ઞ્યોપપત્તેઃ। ન ચ શુદ્ધનિષ્ઠમધિષ્ઠાનત્વં નોપાદાનત્વમ્ સાર્વજ્ઞ્યાભાવાદિત્યુક્તમિતિ વાચ્યમ્। અવિદ્યાકલ્પિતાનાં સર્વજ્ઞત્વાદીનાં શુદ્ધે સત્ત્વાત્। અન્યથા તેષાં તટસ્થલક્ષણત્વમપિ ન સ્યાત્। નનુ આવરણાભિભવાર્થત્વપક્ષો ન યુક્તઃ। વિવર્તાધિષ્ઠાનસ્ય ચિન્માત્રસ્યાજ્ઞાનાદિસાક્ષિત્વેન સદા પ્રકાશનાત્। અન્યસ્યાજ્ઞાનકલ્પિતસ્યાવરણસ્યાભાવાદિતિ ચેન્ન। અજ્ઞાનાદિસાક્ષિત્વેન સ્વપ્રકાશેઽપ્યશનાયાદ્યતીતત્વાદિના પ્રકાશાભાવાદાવરણસ્યાવશ્યત્વાત્। નનુ અજ્ઞાનસ્ય નયનપટલવત્ પુઙ્ગતત્વે ચૈત્રસ્યાજ્ઞાનનાશેઽપિ મૈત્રસ્ય તદનાશાદ્ અપ્રકાશો યુક્તઃ। વિષયગતત્વે તુ ચૈત્રાર્જિતયા વૃત્ત્યા અજ્ઞાને દીપેન તમસીવ નાશિતે મૈત્રસ્યાપિ પ્રકાશઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન। ચૈત્રાવરણશક્તેરેવાજ્ઞાનગતાયાશ્ચૈત્રાર્જિતવૃત્ત્યા નાશિતત્વેન સ પશ્યતિ, ન મૈત્રઃ તત્પ્રતિયોગિકાવરણશક્તેરનાશાદ્। આવરણશક્તીનાં દ્રષ્ટૃવિષયભેદાભ્યાં ભિન્નત્વાત્। તમસ્તુ ન તથેત્યેકાનીતપ્રદીપેનાપ્યન્યાત્ પ્રતિ પ્રકાશો યુજ્યતે। એતેન- એકાજ્ઞાનપક્ષે શુક્તિજ્ઞાનેન તદજ્ઞાનનિવૃત્તૌ સદ્ય એવ મોક્ષાપાતઃ। અનિવૃત્તૌ રૂપ્યાદેઃ સવિલાસાવિદ્યાનિવૃત્તિરૂપબાધાયોગ ઇતિ નિરસ્તમ્। આવરણશક્તિનાશેઽપિ મૂલાજ્ઞાનનાશાભાવેન સદ્યો મોક્ષાભાવસ્ય રૂપ્યાદૌ સવિલાસશક્તિમદવિદ્યાનિવૃત્તિરૂપબાધસ્ય ચોપપત્તેઃ।
નનુ એકાજ્ઞાનપક્ષે રૂપ્યાદેઃ શુક્તિજ્ઞાનેન સ્વકારણે પ્રવિલયમાત્રં ક્રિયતે। મુદ્‌ગરપ્રહારેણેવ ઘટસ્ય। ન ત્વજ્ઞાનં નિવર્ત્યત ઇતિ તે મતં ન યુક્તમ્। યતો જ્ઞાનમજ્ઞાનસ્યૈવ નિવર્તકમિતિ વ્યાપ્તિબલાત્ જ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તિદ્વારૈવાન્યવિરોધિત્વેનાજ્ઞાનમનિવર્ત્ય રૂપ્યાદિનિવર્તકત્વાયોગાત્। શુક્તિજ્ઞાનેનાજ્ઞાનાનિવૃત્તાવભિવ્યક્તચૈતન્યસમ્બન્ધાભાવેન ભ્રાન્તાવિવ બાધેઽપિ શુક્તેરપ્રકાશાપત્તેશ્ચેતિ ચેન્ન। યતો જ્ઞાનમજ્ઞાનનિવર્તકમિતિ વ્યાપ્તેરુચ્છેદવિષયત્વાત્। સ્વકારણે સૂક્ષ્મરૂપેણાવસ્થાને તદનઙ્ગીકારાત્। શુક્તિજ્ઞાનસ્ય ચાનવચ્છિન્નચૈતન્યાવરણરૂપમૂલાજ્ઞાનાનિવર્તકત્વેઽપિ અવચ્છિન્નચૈતન્યાવરણરૂપતૂલાજ્ઞાનનિવર્તકત્વેનાભિવ્યક્તચૈતન્યસમ્બન્ધાત્ બાધદશાયાં રૂપ્યનિવૃત્તિશુક્તિપ્રકાશયોરપ્યુપપત્તેઃ। ન ચ ઉપાદેયભૂતયા વૃત્ત્યોપાદાનભૂતાવિદ્યાભિભવો ન ઘટતે। ઉપાદેયેનોપાદાનાભિભવાદર્શનાદિતિ વાચ્યમ્। વૃશ્ચિકાદિના ગોમયાદેરુપાદાનસ્યાપ્યભિભવદર્શનાત્। આરમ્ભવાદાનભ્યુપગમાચ્ચ ન ગોમયાવયવાનામુપાદાનત્વશઙ્કા।
નનુ ચક્ષુરાદિજન્યશુક્ત્યાદિવૃત્તેઃ સપ્રકારિકાયાઃ નિષ્પ્રકારકશુદ્ધચૈતન્યાવિષયતયા તદાવરણરૂપમૂલાજ્ઞાનાભિભવાભાવેઽપ્યવચ્છિન્નવિષયયા તયા અવચ્છિન્નચૈતન્યાવરણરૂપતૂલાજ્ઞાનાભિભવો યુજ્યત ઇતિ તે મતમયુક્તમ્। અવચ્છિન્ને અવિદ્યાકલ્પિતે અપ્રસક્તપ્રકાશે મૂલાવિદ્યાયા ઇવ તદાવરણશક્તેરયોગાત્। ત્વયાનભ્યુપગતત્વાચ્ચ। જડવિશિષ્ટાત્માનં પ્રતિ તદભ્યુગમે ચ વિશેષણાનાવરકવિશિષ્ટાવરકશક્ત્યભિભવસ્ય વિશેષ્યાવરકશક્ત્યભિભવં વિનાઽયોગેન શુક્ત્યાકારવૃત્ત્યૈવ શુદ્ધાત્મપ્રકાશાપાતાદિતિ ચેન્ન। અનવબોધાત્। ન હ્યવિદ્યાકલ્પિતેઽવચ્છિન્ને અસ્માભિરવિદ્યા વા તચ્છક્તિર્વાભ્યુપેયતે। કિં તુ ચૈતન્યમાત્ર ન હ્યવિદ્યાકલ્પિતેઽવચ્છિન્ને અસ્માભિરવિદ્યા વા તત્છક્તિર્વાભ્યુપેયતે। કિં તુ ચૈતન્યમાત્ર એવ। તસ્મિંસ્તુ સર્વં જડમધ્યસ્તમસ્તીત્યેકાશ્રયાશ્રિતત્વસમ્બન્ધાત્ જડાવચ્છિન્નચૈતન્યમાવૃતમિતિ વ્યપદેશઃ। ઘટાદ્યાકારવૃત્ત્યા તુ તદધિષ્ઠાનચૈતન્યાભિવ્યક્તૌ તદવચ્છેદેનૈવ તન્નિષ્ઠાવરણાભિભવો જાયત ઇતિ ન શુદ્ધાત્મપ્રકાશાપત્તિઃ। તદુક્તં સંક્ષેપશારીરકે-
આશ્રયત્વવિષયત્વભાગિની નિર્વિભાગચિતિરેવ કેવલા।
પૂર્વસિદ્ધતમસો હિ પશ્ચિમો નાશ્રયો ભવતિ નાપિ ગોચરઃ॥
બહુ નિગદ્ય કિમત્ર વદામ્યહં શૃણુત સઙગ્રહમદ્વયશાસને।
સકલવાઙ્મનસાતિગતા ચિતિઃ સકલવાઙ્મનસવ્યવહારભાક્॥
ઇતિ ચ। તસ્માદવિદ્યાયાં સત્યામપિ શક્ત્યભિભવાદ્વા, તૂલાજ્ઞાનનાશાદ્વા, અવસ્થાવિશેષપ્રચ્યવાદ્વા, એકદેશનાશાદ્વા, ભીરુભટવદપસરણાદ્વા, કટવત્ સંવેષ્ટનાદ્વા, આવરણભઙ્ગાનિર્મોક્ષબાધાનામુપપત્તિઃ।

નનુ અવસ્થાવિશેષાણામજ્ઞાનાભિન્નત્વે એકાજ્ઞાનપક્ષક્ષતિઃ। અજ્ઞાનભિન્નત્વે ચ સાક્ષાત્ જ્ઞાનેન નિવૃત્તિઃ ભ્રમાદ્યુપાદાનત્વં ચ ન સ્યાત્। તેષામિવ રૂપ્યસ્યૈવોપાદાનનાશં વિના નાશપ્રસઙ્ગશ્ચ। શુક્ત્યજ્ઞાનં નષ્ટમિત્યનુભવવિરોધશ્ચેતિ ચેન્ન। યતોઽવસ્થા તાવદવસ્થાવતોઽભિન્નૈવ। અજ્ઞાનૈક્યં તુ સર્વાવસ્થાનુસ્યૂતૈકાકારમાદાય। એવં ચાજ્ઞાનાવસ્થાયા અજ્ઞાનત્વેન ન જ્ઞાનસાક્ષાન્નિવર્ત્યત્વાદ્યનુપપત્તિઃ। યત્ત્વવસ્થાવિશેષાણામિવ રૂપ્યસ્યૈવોપાદાનનિવૃત્તિં વિના નિવૃત્ત્યાપાદનં તદયુક્તમ્। અજ્ઞાન એવ જ્ઞાનસ્ય સાક્ષાદ્વિરોધાવધારણેનાજ્ઞાનાવસ્થાયાસ્તદભિન્નાયા જ્ઞાનસાક્ષાન્નિવર્ત્યત્વાર્હત્વાત્। ન તુ રૂપ્યાદીનામ્, અનીદૃક્ત્વાત્। અનેકાજ્ઞાનપક્ષે તુ શઙ્કાપિ નોદેતિ। નન્વસ્મિન્પક્ષે એકયા વૃત્ત્યા સર્વતદજ્ઞાનસ્ય નિવૃત્તિઃ? ઉત એકતદજ્ઞાનસ્ય? આદ્યે પુનઃ શુક્તેઃ કદાઽપ્યપ્રકાશો ન સ્યાત્। અન્ત્યે વૃત્તિકાલેઽપિ પ્રકાશો ન સ્યાત્। એકસ્યાવરણસ્ય નિવૃત્તાવપ્યાવરણાન્તરાનિવૃત્તેરિતિ ચેન્ન। એકયા વૃત્ત્યા એકાજ્ઞાનનાશેઽપિ તયૈવાવરણાન્તરાણાં પ્રતિરુદ્ધત્વાદ્। યાવત્ સા તિષ્ઠતિ તાવત્પ્રકાશઃ। તસ્યામપગતાયાં પુનરપ્રકાશશ્ચોપપદ્યતે। અજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનપ્રાગભાવસ્થાનીયત્વાત્। યથા તવ એકં જ્ઞાનમેકમેવ પ્રાગભાવં નાશયતિ, તન્નાશરૂપેણોદયાત્ પ્રાગભાવાન્તરનિબન્ધનમજ્ઞાતત્વાદિવ્યવહારં ચ પ્રતિબઘ્નાતિ તથા મમાપ્યેકં જ્ઞાનમેકમેવાજ્ઞાનં નિવર્તયતિ, અજ્ઞાનાન્તરનિબન્ધનં ચ પ્રયોજનં પ્રતિબઘ્નાતી તિ કિમનુપપન્નમ્? અત્ર ચ પ્રતિબન્ધપદેન કાર્યાનુત્પત્તિપ્રયોજકત્વં કારણાભાવપ્રતિબન્ધકસાધારણમભિહિતમ્। એવમવસ્થાવિશેષપક્ષેઽપિ પ્રકાશાપ્રકાશાવુપપાદનીયૌ। એવમમૂર્તસ્યાજ્ઞાનસ્ય યદ્યપિ દણ્ડાદિના ગવાદીનામિવાપસારણં કરાદિના કટાદીનામિવ સંવેષ્ટનં ચ ન સમ્ભવતિ, તથાપિ કાર્યાક્ષમત્વસામ્યેનાપસારણસંવેષ્ટનપક્ષૌ યોજનીયૌ। યથા હિ ઉત્તેજકાભાવસહકૃતસ્ય મણેઃ પ્રતિબન્ધકતાયામુત્તેજકસત્ત્વે પ્રતિબન્ધકકાર્યાક્ષમત્વં, તથા વૃત્ત્યભાવસહકૃતસ્યાજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકતાયાં વૃત્તૌ સત્યાં તત્કાર્યાનુદય ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્।
નનુ ચૈતન્યસ્ય નિરવયવત્વાત્ તસ્યૈકદેશેન પ્રકાશો ન યુજ્યતે। અથાકાશ ઇવ તત્તદર્થાવચ્છિન્નત્વમેકદેશશબ્દાર્થઃ, તર્હિ નાગન્તુકપદાર્થાવચ્છિન્નં ચૈતન્યમનાદ્યજ્ઞાનસ્ય વિષયઃ। નિર્વિષયસ્યાવરણસ્યાયોગાત્। પ્રાગનવચ્છિન્નાવરણમેવેદાનીમવચ્છિન્નાવરણં જાતમિત્યપિ ન। અવચ્છિન્નચૈતન્યજ્ઞાનેનૈવાનવચ્છિન્નાવરણનાશાપત્તેઃ। એતેન વ્યક્તિતઃ પૂર્વં જાતિરિવ વિષયાત્પૂર્વમજ્ઞાનમસ્તીતિ નિરસ્તમિતિ ચેન્ન। અનાદ્યજ્ઞાનવિષયે અનાદિચૈતન્યે તત્તદાગન્તુકપદાર્થાવચ્છેદાભ્યુપગમાદ્। `આશ્રયત્વવિષયત્વભાગિની નિર્વિભાગચિતિરેવ કેવલાઽ ઇત્યુક્તત્વાત્। યદવચ્છિન્નગોચરા ચ વૃત્તિસ્તદવચ્છેદેનૈવાવરણાપસારણાત્ નાનવચ્છિન્નચૈતન્યાવરણભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ। અત એવ વૃત્તિવિષયાવચ્છિન્નચૈતન્યાત્ પ્રાગજ્ઞાનમસ્તીત્યભિપ્રાયેણ વિષયાત્પ્રાગજ્ઞાનમસ્તીતિ સાધૂક્તમ્। તસ્માદધિષ્ઠાનચૈતન્યં સ્વાધ્યસ્તં ભાસયતીતિ સિદ્ધમ્।
તદયમત્ર નિષ્કર્ષઃ- યદ્યપિ વિષયપ્રકાશકં વિષયાધિષ્ઠાનભૂતં પ્રમેયચૈતન્યમ્। અન્તઃકરણા-વચ્છિન્નચૈતન્યં તુ તસ્ય પ્રમાતૃ। અન્તઃકરણવૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યં તુ પ્રમાણમ્। તથાપિ યદીયાન્તઃકરણવૃત્ત્યા વિષયપર્યન્તં ચક્ષુરાદિદ્વારા નિસ્સૃતયા યત્પ્રકાશકં ચૈતન્યં યત્પ્રમાતૃચૈતન્યાભેદેનાભિવ્યજ્યતે તમેવ સ એવ જાનાતિ નાન્યં નાન્યો વા। અત એવૈકવૃત્ત્યુપારૂઢત્વલક્ષણૈકલોલીભાવાપન્નં પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયચૈતન્યં ભવતિ। તતસ્તદવચ્છેદેનાજ્ઞાનનિવૃત્ત્યા ભાસમાનં પ્રમેયચૈતન્યમપરોક્ષં ફલમિત્યુચ્યતે। તત્ સ્વયં ભાસમાનં સત્ સ્વાધ્યસ્તં ઘટાદ્યપિ ભાસયતીતિ તત્ ફલવ્યાપ્યમિત્યુપેયતે। યન્નિષ્ઠા ચ યદાકારા વૃત્તિર્ભવતિ તન્નિષ્ઠં તદાકારમજ્ઞાનં સા નાશયતીતિ નિયમાત્ પ્રમાતૃપ્રમેયોભયવ્યાપિન્યપરોક્ષવૃત્તિઃ સ્વાવચ્છેદેનાવરણમપસારયતિ। પ્રકાશસ્ય સ્વાવચ્છેદેનાવરણાપસારકત્વદર્શનાત્। અતઃ પ્રમાત્રવચ્છિન્નસ્યાસત્ત્વાવરણસ્ય પ્રમેયાવચ્છિન્નસ્યાભાનાવરણસ્ય ચાપસારણાદ્ ઘટોઽયં મે સ્ફુરતીત્યાદ્યપરોક્ષવ્યવહારઃ। પરોક્ષસ્થલે તુ ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષલક્ષણદ્વારાભાવાદન્તઃ- કરણનિસ્સરણાભાવેન વિષયપર્યન્તં વૃત્તેરગમનાદ્વિષયાવચ્છિન્નપ્રમેયચૈતન્યેન સહ પ્રમાતૃચૈતન્યસ્યૈકવૃત્ત્યુપારૂઢત્વાભાવેનાપરોક્ષતયાઽભિવ્યક્ત્યભાવેઽપિ પ્રમાતૃપ્રમાણચૈતન્યયોરેકલોલી ભાવાપત્ત્યા પ્રમાત્રવચ્છિન્નમસતત્વાવરણમાત્રં નિવર્તતે। તાવન્માત્રસ્ય વૃત્ત્યવચ્છિન્નત્વાત્। ઇદમેવ સુષુપ્તિવ્યાવૃત્તિશબ્દેન વિવરણાચાર્યૈર્વ્યાખ્યાતમ્। વિષયાવચ્છિન્નાભાનાવરણતત્કાર્યસદ્ભાવેઽપિ પ્રમાત્રવચ્છિન્નાસત્ત્વાવરણનિવૃત્ત્યા અનુમાનાદૌ વ્યવહારોપપત્તિઃ। અત એવ જાનામ્યહં પર્વતે વહ્નિસ્સ્તીતિ, સ તુ કીદૃશ ઇતિ મે ન ભાતીત્યાદિવ્યવહારઃ। ત્રયાણામેકલોલીભાવે અપરોક્ષત્વમ્, દ્વયોરેકલોલીભાવે તુ પરોક્ષત્વમિતિ ન સઙ્કરઃ। વૃત્તેશ્ચ વિષયેણ સમં સાક્ષાદેવાપરોક્ષસ્થલે સમ્બન્ધઃ । પરોક્ષસ્થલે ત્વનુમિતેરનુમેયેન તદ્વ્યાપ્યજ્ઞાનજન્યત્વમ્। શાબ્દ્યાઃ સંસર્ગેણ સહ તદાશ્રયવાચકપદજન્યત્વમ્। સ્મૃતેઃ સ્મર્તવ્યેન સહ તદ્વિષયાનુભવજન્યત્વમ્। એવમન્યત્રાપિ પરમ્પરાસમ્બન્ધ એવેતિ પરોક્ષાપરોક્ષવિભાગઃ। વિસ્તરેણ વ્યુત્પાદિતાઽસ્માભિરિયં પ્રક્રિયા સિદ્ધાન્તબિન્દૌ। તસ્માદ્વિષયસ્ય મિથ્યાત્વેઽપિ પ્રતિકર્મવ્યવસ્થોપપત્તેરિતિ દિક્।
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ પ્રતિકર્મવ્યવસ્થોપપત્તિઃ॥
[।1-2-1]
[1-2-2]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
નનુ-- મિથ્યાત્વાનુમાનં પ્રતિકૂલતર્કપરાહતમ્। તથા હિ- વિશ્વં યદિ કલ્પિતં સ્યાત્, સાધિષ્ઠાનં સ્યાત્। ન ચૈવમ્, સામાન્યતો જ્ઞાતત્વે સત્યજ્ઞાતવિશેષવત્ત્વસ્યાધિષ્ઠાનત્વપ્રયોજકસ્ય નિર્વિશેષે નિસ્સામાન્યે ચ બ્રહ્મણ્યસમ્ભવાદિતિ ચેન્ન। સ્વરૂપેણ જ્ઞાતત્વે સતિ વિશેષેણાજ્ઞાતત્વસ્યાધિષ્ઠાનત્વપ્રયોજકત્વેનાજ્ઞાતવિશેષવત્ત્વસ્યાપ્રયોજકત્વાત્। તથા ચ નિસ્સામાન્યે નિર્વિશેષે ચ બ્રહ્મણિ સ્વપ્રકાશત્વેન જ્ઞાનાત્ પરિપૂર્ણત્વાનન્દત્વાદિના ચાજ્ઞાનાદધિષ્ઠાનત્વમુપપન્નમ્। વસ્તુતસ્તુ- કલ્પિતસામાન્યવિશેષવત્ત્વં બ્રહ્મણ્યપિ સુલભવેવ। અકલ્પિતસામાન્યવિશેષવત્ત્વં ચાપ્રસિદ્ધમ્। ન ચ તત્કલ્પને અન્યોન્યાશ્રયઃ। કલ્પિતસામાન્યવિશેષાણાં પ્રવાહાનાદિત્વાત્। સત્ત્વાનન્દત્વાદીનામેવ કલ્પિતવ્યક્તિભેદેન સામાન્યત્વાત્। પરિપૂર્ણાનન્દત્વાદીનાં ચ વિશેષત્વાત્। અત એવ સામાન્યાકારજ્ઞાનં વિના સંસ્કારનુદ્બોધાત્ કથમધ્યાસ ઇતિ ન વાચ્યમ્। સદાત્મના સ્વરૂપજ્ઞાનસ્યૈવ સામાન્યજ્ઞાનત્વાત્। ન હ્યધ્યસનીયં સદાત્મના ન ભાતિ। એતાવાનેવ વિશેષઃ- યદધિષ્ઠાનં સ્વત એવ તદાત્મના ભાતિ। અધ્યસનીયં તુ તત્સમ્બન્ધાત્। નનુ- અધિષ્ઠાનતિરોધાનં વિના ભ્રમાસમ્ભવઃ। પ્રકાશરૂપતિરોધાને તુ તદધ્યસ્તાવિદ્યાદેઃ પ્રકાશાનુપપત્તિરિતિ ચેત્, ન। એકસ્યૈવાનન્દાદ્યાત્મના તિરોહિતસ્ય સદાત્મના પ્રકાશસમ્ભવાત્। તદુક્તં વાર્તિકકારપાદૈઃ--
યત્પ્રસાદાદવિદ્યાદિ સિધ્યતીવ દિવાનિશમ્।
તમપ્યપહ્નુતેઽવિદ્યા નાજ્ઞાનસ્યાસ્તિ દુષ્કરમ્॥ ઇતિ।

ન ચ બાધકાલેઽપિ સદ્વિશેષાજ્ઞાનમસ્તીતિ- વાચ્યમ્। પરિપૂર્ણાનન્દત્વાદેઃ સત એવ વિશેષત્વેન તદા તદજ્ઞાનાભાવાત્। ધર્મત્વમાત્રસ્યૈવ કલ્પિતત્વાત્। યદ્વા, ભ્રમવિરોધિજ્ઞાનાભાવ એવ તન્ત્રમ્। ન તુ વિશેષાજ્ઞાનમ્। વિશ્વોપાદાનગોચરાજ્ઞાનસ્ય શ્રવણાદિજન્યમાત્મમાત્રવિષયકં વૃત્તિરૂપં જ્ઞાનં વિરોધિ, ન તુ ચિદ્રૂપં સ્વતઃસિદ્ધં જ્ઞાનમ્। ભ્રમવિરોધિનશ્ચ વૃત્તિરૂપસ્ય જ્ઞાનસ્યેદાનીમભાવોઽસ્ત્યેવ। નનુ- આત્માનાત્મનોર્દૃગ્દૃશ્યત્વાત્માનાત્મત્વાદિના ભેદજ્ઞાનાત્ કથમધ્યસ્તાધિષ્ઠાનભાવ ઇતિ ચેન્ન। ઇદમનિદં ન ભવતીતિ પુરોવર્ત્ત્યપુરોવર્તિનોર્ભેદગ્રહેઽપીદં રજતમિત્યધ્યાસવત્ સન્ ઘટ ઇત્યાદ્યધ્યાસો ભવિષ્યતિ। ન હિ રૂપાન્તરેણ ભેદગ્રહો રૂપાન્તરેણાધ્યાસવિરોધી। સન્ ઘટ ઇત્યાદિપ્રત્યયે ચ સદ્રૂપસ્યાત્મનો ઘટાદ્યનુવિદ્ધતયા ભાનાન્ન તસ્ય ઘટાદ્યધ્યાસાધિષ્ઠાનતાનુપપત્તિઃ। સદ્રૂપેણ ચ સર્વજ્ઞાનવિષયતોપપત્તેર્ન રૂપાદિહીનસ્યાપ્યાત્મનઃ કાલસ્યેવ ચાક્ષુષત્વાદ્યનુપપત્તિઃ।
નનુ- વિશ્વં યદિ કલ્પિતં સ્યાત્તદા સપ્રધાનં સ્યાત્। ન ચૈવં, તસ્માત્ ન કલ્પિતમિતિ ચેન્ન। અત્રાપિ પ્રધાનસ્ય સજાતીયસ્ય સત્ત્વાત્। પૂર્વપ્રપઞ્ચસજાતીયસ્યૈવોત્તરપ્રપઞ્ચસ્યાધ્યસનાત્। અધ્યાસો હિ સ્વકારણતયા સંસ્કારમપેક્ષતે। ન તુ સંસ્કારવિષયસ્ય સત્યતામ્, અનુપયોગાત્। ન ચ- પ્રમાજન્ય એવ સંસ્કારો ભ્રમહેતુઃ। અતો વિષયસત્યત્વમાવશ્યકમિતિ વાચ્યમ્। માનાભાવાદ્, વિપરીતે લાઘવાચ્ચ। અત એવ- અધ્યસ્તસજાતીયં પૂર્વમધ્યસ્તાપેક્ષયાઽધિકસત્તાકમપેક્ષણીયમિત્યપિ નિરસ્તમ્। સત્યતાવદધિકસત્તાયા અપ્યનુપયોગાત્। પૂર્વં તજ્જ્ઞાનમાત્રમપેક્ષ્યતે, તચ્ચાસ્ત્યેવ। નનુ- એવમધિષ્ઠાનસ્યાપિ જ્ઞાનમાત્રમેવ હેતુઃ, ન તુ તદિતિ ન સદધિષ્ઠાનાપેક્ષા સ્યાદિતિ શૂન્યવાદાપત્તિરિતિ ચેન્ન। અધિષ્ઠાનસ્ય જ્ઞાનદ્વારા ભ્રમાહેતુત્વેઽપ્યજ્ઞાનદ્વારા ભ્રમહેતુત્વેન સત્ત્વનિયમાત્। ભ્રમોપાદાનાજ્ઞાનવિષયો હ્યધિષ્ઠાનમિત્યુચ્યતે। તચ્ચ સત્યમેવ। અસત્યસ્ય સર્વસ્યાપ્યજ્ઞાનકલ્પિતત્વેનાજ્ઞાનવિષયત્વાત્। તદસત્યત્વે તજ્જ્ઞાનસ્ય ભ્રમાબાધકત્વપ્રસઙ્ગાત્। જગતિ ભ્રમબાધવ્યવસ્થા ચ ન સ્યાત્। બાધેન હિ કિઞ્ચિદ્વિરુદ્ધં તત્ત્વમુપદર્શયતા આરોપિતમતત્ત્વં બાધનીયમ્। ઉભયાધ્યાસે તુ કિં કેન બાધ્યેત? અત એવ ભગવતા ભાષ્યકારેણ- "સત્યાનૃતે મિથુનીકૃત્ય" ઇત્યુક્તમ્।
નનુ એતત્પ્રપઞ્ચાસાધ્યાર્થક્રિયાકારિણઃ પ્રપપ઼ઞ્ચાન્તરસ્યાભાવેન સ્વોચિતાર્થક્રિયાકારિણોઽસ્ય ન મિથ્યાત્વમિતિ ચેન્ન, સ્વાપ્નમાયાદૌ વ્યભિચારાત્। સ્વોચિતાર્થક્રિયાકારિત્વસ્ય પારમાર્થિકસત્ત્વાપ્રયોજકત્વાત્। નાપિ શ્રુત્યાદિસિદ્ધોત્પત્ત્યાદિમત્ત્વં સત્ત્વે તન્ત્રમ્। સ્વપ્નપ્રપઞ્ચે વ્યભિચારાત્। તસ્યાપિ "ન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્ત્યથ રથાન્ રથયોગાન્ પથસ્સૃજતે" ઇત્યાદિશ્રુત્યોત્પત્ત્યાદિપ્રતિપાદનાત્। ન ચ કલ્પાદ્યભ્રમાયોગઃ। કલ્પાન્તરીયસંસ્કારસ્ય તત્ર હેતુત્વાત્। ન ચ જન્માન્તરીયસંસ્કારસ્ય કાર્યજનકત્વેઽતિપ્રસઙ્ગઃ। અદૃષ્ટાદિવશેન ક્વચિદુદ્બોધેઽપ્યન્યત્રાનુદ્બોધોપપત્તેઃ। કાર્યોન્નેયધર્માણાં યથાકાર્યમુન્નયનાત્। અન્યથા જાતસ્ય સ્તન્યપાનાદૌ પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્। નનુ- ચૈત્રેણ મૈત્રે સંસ્કારાધ્યાસેઽપિ મૈત્રસ્ય ભ્રમાદર્શનાત્ જગદ્ભ્રમહેતુસંસ્કારસ્ય સત્ત્વં દુર્વારમ્। ન ચ સ્વેનાધ્યસ્તાત્સંસ્કારાદ્ભ્રમઃ। ભ્રમાત્ પૂર્વં સ્વસ્ય કાર્યાનુમેયસંસ્કારાધ્યાસનિયમાભાવાદિતિ ચેન્ન। શુક્તિરૂપ્યસ્ય કુણ્ડલાજનકત્વવચ્ચૈત્રાધ્યસ્તસંસ્કારસ્ય મૈત્રભ્રમાજનકત્વેઽપિ વણિગ્વીથીસ્થરૂપ્યસ્ય કુણ્ડલજનકત્વવત્ સ્વેનાધ્યસ્તસ્ય સંસ્કારસ્ય વિયદાદ્યધ્યાસજનકત્વોપપત્તેઃ। તત્પ્રતીત્યભાવેઽપિ તદધ્યાસસ્ય પૂર્વં સત્ત્વાત્ કૃત્સ્નસ્યાપિ વ્યાવહારિકપદાર્થસ્યાજ્ઞાતસત્ત્વાભ્યુપગમાત્।
નનુ- પ્રાતિભાસિકરૂપ્યે ત્રૈકાલિકનિષેધસ્ય ત્વન્મતે વ્યાવહારિકરૂપ્યવિષયત્વવદ્ વ્યાહારિકપ્રપઞ્ચેઽપિ `નેહ નાનાઽ ઇતિ ત્રૈકાલિકનિષેધસ્ય પારમાર્થિકપ્રપઞ્ચાન્તરવિષયતાઽવશ્યં વાચ્યેતિ ચેન્ન। ભ્રમબાધવૈયધિકરણ્યાપાતેનાસ્ય પક્ષસ્યાનઙ્ગીકારપરાહતત્વાત્। અઙ્ગીકારેઽપિ વ્યાવહારિકનિષેધે પારમાર્થિકવિષયત્વં ન સમ્ભવતિ। અપ્રતીતસ્ય નિષેધાયોગાત્। પ્રતીત્યા સહાધ્યાસાતિરિક્તસમ્બન્ધાભાવેન પારમાર્થિકે પ્રતીતત્વાભાવાત્। નનુ- પ્રધાનાધિષ્ઠાનયોઃ સાદૃશ્યાભાવાત્કથમધ્યાસઃ? અથ નિર્ગુણયોરપિ ગુણયોઃ સાદૃશ્યવદત્રાપિ કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યં ભવિષ્યતીતિ, તન્ન। નિર્ધર્મકે બ્રહ્મણિ તસ્યાપ્યધ્યાસાધીનત્વેનાન્યોન્યાશ્રયાત્। યદ્યપિ સાદૃશ્યં સોપાધિકાધ્યાસે ન કારણં, વ્યભિચારાત્। તથાપિ નિરુપાધિકાધ્યાસેઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તસ્યાવશ્યમપેક્ષણીયત્વાત્। સોપાધિકેઽપિ `રક્તઃ સ્ફટિકઃઽ દ્રવ્યત્વાદિના સાદૃશ્યાનપેક્ષત્વાદ્। અન્તઃકરણાધ્યાસે ત્વવિદ્યાસમ્બન્ધિત્વસ્યૈવ સાદૃશ્યસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્। વસ્તુતસ્તુન ભ્રમે સાદૃશ્યાપેક્ષાનિયમઃ। નિરુપાધિકેઽપિ `પીતઃ શઙ્ખઃઽ ઇત્યાદૌ વ્યભિચારાત્। `રક્તઃ સ્ફટિકઃઽ ઇત્યાદાવપિ દ્રવ્યત્વાદિના સાદૃશ્યમસ્તીત્યપિ ન। પ્રધાનમાત્રવૃત્તિતયા પ્રાગવગતમધ્યાસસમયે ચાધિષ્ઠાનવૃત્તિતયા ગૃહીતં યત્ તદેવ હિ સાદૃશ્યં વિપર્યયપ્રયોજકમિતિ ત્વયાપિ વાચ્યમ્। ન તુ પ્રાગેવ પ્રધાનાધિષ્ઠાનોભયવૃત્તિતયા ગૃહીતમ્। તસ્ય સંશાયકત્વાત્। દ્રવ્યત્વાદિ ચ લોહિતાલોહિતવૃત્તિતયા પ્રાગ્ગૃહીતમિતિ ન વિપર્યયપ્રયોજકમ્। કિં ચ સાદૃશ્યં ન સ્વતો ભ્રમકારણં, માનાભાવાત્। કિં તુ સંસ્કારોદ્બોધેન સામગ્રીસંપાદકતયા। સંસ્કારોદ્બોધશ્ચ ન સાદૃશ્યૈકનિયતઃ। અદૃષ્ટાદિનાઽપિ કિં તુ સંસ્કારોદ્બોધેન સામગ્રીસમ્પાદકતયા। સંસ્કારોદ્બોધશ્ચ ન સાદૃશ્યૈકનિયતઃ। અદૃષ્ટાદિનાઽપિ તત્સમ્ભવાત્। તદુક્તમ્- `સદૃશાદૃષ્ટચિન્તાદ્યાઃ સ્મૃતિબીજસ્ય બોધકાઃઽ ઇતિ। ચિન્તાદિકં ચ પ્રણિધાનસૂત્રે વ્યાખ્યાતમ્। તથા ચાન્યતઃ સંસ્કારોદ્વોધે સતિ સાદૃશ્યમનુપયોગિ। તદુક્તં વિવરણે `નિરુપાધિકભ્રમકાર્યદર્શનમેવ ગુણાવયવસામાન્યાભાવેઽપિ કેતકીગન્ધસદૃશઃ સર્પગન્ધ ઇતિવત્ સાદૃશ્યાન્તરં વા, શઙ્ખપીતિમાદાવિવ કારણાન્તરં વા કલ્પયતિઽ ઇતિ।
નનુ- દોષં વિના ભ્રમસ્વીકારે તદપ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વાપત્તિઃ, દોષજન્યત્વસ્વીકારે તુ દોષસ્યાપ્યધ્યસનીયત્વેનાનવસ્થાપત્તિરિતિ- ચેન્ન। અનાદ્યવિદ્યાધ્યાસસ્ય દોષાનપેક્ષત્વાત્। સાદ્યધ્યાસસ્ય ચાવિદ્યાદોષજન્યત્વાત્ નાપ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વમ્। નાપ્યનવસ્થા। અન્યથા તાર્કિકાણામપ્યનાદિપ્રમા ગુણં વિનાઽપીતિ પ્રામાણ્યપરતસ્ત્વં ભજ્યેત। જન્યપ્રમામાત્રસ્ય ગુણજન્યત્વં તુ જન્યાધ્યાસમાત્રસ્ય દોષજન્યત્વેન સમમ્। નનુ- લાઘવેન પ્રથમોપસ્થિતત્વેન ચ પ્રવૃત્તિમાત્રં પ્રતિ સંસર્ગધિય ઇવ ધૂમમાત્રં પ્રતિ વહ્નેરિવ ચાધ્યાસમાત્રં પ્રતિ દોષાદીનાં જનકત્વાદવિદ્યાદ્યાસોઽપિ કથં ક્લૃપ્તકારણેન વિના ભવતુ? અન્યથા સંસર્ગધીરપિ પ્રવૃત્તિવિશેષે, વહ્નિરપિ ધૂમવિશેષે હેતુરિતિ સ્યાત્। તથા ચાખ્યાતિવાદશ્ચાનુમાનમાત્રોચ્છેદશ્ચાપદ્યેયાતામ્। કિં ચ અવિદ્યારૂપવિષયસ્યાનાદિત્વેઽપિ તત્પ્રતીતેર્દોષાજન્યત્વે પ્રામાણ્યાપાતઃ। અપ્રામાણ્યપ્રયોજકસ્ય દોષજન્યસ્યાભાવાત્।

અથ ભેદવદવિદ્યાખ્યદોષસ્ય સ્વપરનિર્વાહકત્વમ્, એવમપિ ભેદો ભિન્ન ઇતિવદ્ `અજ્ઞાનમજ્ઞાતમ્ઽ ઇતિ વ્યવહારો ભવતુ। પ્રતીતિમાત્રશરીરસ્ય સ્વવિષયધીહેતુત્વં કુત? સ્વસ્ય સ્વસ્માત્ પૂર્વવૃત્તિત્વાસમ્ભવાદિતિ- ચેન્ન। અધ્યાસત્વસ્ય લઘુત્વેઽપિ પ્રથમોપસ્થિતત્વેઽપિ ન દોષજન્યતાયાં તન્ત્રત્વમ્। દોષસ્યાપિ દૃશ્યત્વેનાધ્યસનીયતયાઽનવસ્થાપત્તેઃ। યથા નિત્યજ્ઞાનવાદિનાં જ્ઞાનત્વસ્ય ન શરીરજન્યતાવચ્છેદકત્વં, ન વા ગુણજન્યત્વસ્ય પ્રામાણ્યપ્રયોજકત્વં, બાધકબલાત્, તદ્વત્ જન્યાધ્યાસં પ્રત્યેવં દોષાદીનાં કારણત્વમ્। ગુણાજન્યત્વેઽપ્યબાધિતવિષયથા નિત્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યવત્ દોષાજન્યત્વેઽપિ બાધિતવિષયતયાઽનાદ્યધ્યાસસ્યાપ્યપ્રામાણ્યોપપત્તિઃ। બાધિતવિષયત્વેઽપિ ન દોષજન્યત્વમવચ્છેદકમ્। દોષજન્યત્વેઽપ્યવચ્છેદકાન્તરાન્વેષણેઽનવસ્થાપાતાત્। બાધિતવિષયત્વસ્ય દોષાજન્યવૃત્તિત્વેઽપિ દોષજન્યત્વસ્ય તદ્વ્યાપ્યત્વોપપત્તેઃ। અત એવ શબરસ્વામિના `યસ્ય દુષ્ટં કરણં, યત્ર ચ મિથ્યેતિ પ્રત્યયઃ સ એવાસમીચીનો નાન્યઃઽ ઇતિ વદતા દુષ્ટકરણજન્યત્વમન્તરેણાપિ અર્થાન્યથાત્વમપ્રામાણ્યપ્રયોજકમુક્તમ્। અવિદ્યાધ્યાસરૂપસ્ય સાક્ષિચૈતન્યસ્યાવિદ્યાજન્યત્વાનભ્યુપગમાત્ ન પ્રતીતિમાત્રશરીરત્વવ્યાઘાતઃ। `અહમજ્ઞઃઽ ઇત્યાદ્યભિલાપકારણીભૂતવૃત્તિરૂપાધ્યાસં પ્રતિ ત્વવિદ્યાયાઃ કારણત્વમસ્ત્યેવ, ઘટાદીનામિવ સ્વપ્રત્યક્ષં પ્રતિ। વહ્નિવિશિષ્ટધિયોસ્તુ બાધકાભાવાત્ સામાન્યેનૈવ ધૂમપ્રવૃત્તી પ્રતિ હેતુતેતિ ન પૂર્વોક્તદોષાપાતઃ। નનુ- અવિદ્યાધ્યાસસ્યાનાદિત્વેન દોષાદ્યનપેક્ષાવદધિષ્ઠાનાનપેક્ષાપિ સ્યાદિતિ ચેન્ન। જનકત્વેનાધિષ્ઠાનાનપેક્ષાયામપ્યાશ્રયત્વેન તદપેક્ષાનિયમાત્। પરમમહત્ત્વાદેરાશ્રયાપેક્ષાવદ્ અધ્યાસસ્ય સાધિષ્ઠાનકત્વનિયમેનાત્રાપિ પરતન્ત્રત્વસ્ય સમત્વાત્। ભાસ્યસ્યાવિદ્યાધ્યાસસ્ય ભાસકતયાઽપ્યધિષ્ઠાનાપેક્ષણાચ્ચ। અવિદ્યાવચ્છિન્નસ્ય ચૈતન્યસ્યાવિદ્યાદિસકલદ્વૈતદ્રષ્ટત્વાત્ તસ્યૈવ ચાન્તઃકરણાવચ્છેદેન પ્રમાતૃત્વાદ્ ભ્રમપ્રયમયોઃ સામાનાધિકરણ્યોપપત્તેર્ભ્રમસ્ય સમાનાધિકરણપ્રમાનિવર્ત્યત્વમુપપદ્યતે।
નનુ દેહેન્દ્રિયાદિકં વિના કથમન્તઃકરણાધ્યાસઃ? કાઽત્રાનુપપત્તિઃ? અધિષ્ઠાનાપરોક્ષત્વં હિ અપરોક્ષભ્રમે કારણમ્। તદ્ યત્રાધિષ્ઠાનં સ્વતો નાપરોક્ષં, યથા શુક્ત્યાદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યં, તત્ર તદપરોક્ષતાર્થં દેહેન્દ્રિયાદ્યપેક્ષા। પ્રકૃતે ચાવિદ્યાવચ્છિન્નં ચૈતન્યમધિષ્ઠાનમ્। તત્ર ચૈતન્યસ્ય સ્વપ્રકાશત્વેનાવિદ્યાયાશ્ચ તદધ્યસ્તત્વેન તેનૈવ સાક્ષિણા અપરોક્ષત્વાત્ કુત્ર દેહેન્દ્રિયાદ્યપેક્ષા? અથૈવં પ્રલયે દેહેન્દ્રિયાદ્યભાવેઽપ્યજ્ઞાનસદ્ભાવેનાન્તઃકરણાધ્યાસપ્રસઙ્ગઃ। ન, તદા દેહેન્દ્રિયાદિસર્જનવિલમ્બહેતુનૈવ તદ્વિલમ્બસમ્ભવાત્। અન્યથા તદા દેહેન્દ્રિયાદિકમપિ કુતો નોત્પદ્યેત? ન ચ- દોષાદીનામધ્યસ્તત્વેન તદભાવસ્ય તાત્ત્વિકત્વાદ્ અતાત્ત્વિકેન તાત્ત્વિકકાર્યપ્રતિબન્ધસ્યાયુક્તત્વાત્, બૌદ્ધેન દુષ્ટતયા કલ્પિતસ્ય વેદજન્યજ્ઞાનસ્યેવ કલ્પિતદોષજન્યસ્ય દ્વૈતવિજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યાપાત ઇતિ વાચ્યમ્। બૌદ્ધકલ્પિતસ્ય પ્રાતિભાસિકદોષસ્ય વ્યાવહારિકવેદાપેક્ષયા ન્યૂનસત્તાકત્વેન તદપ્રામાણ્યાપ્રયોજકત્વેઽપ્યવિદ્યાખ્યદોષદ્વૈતપ્રપઞ્ચયોઃ સમસત્તાકત્વેન કાર્યકારણભાવનિયમેન ચ કારણીભૂતાવિદ્યાખ્યદોષાભાવે કાર્યભૂતદ્વૈતપ્રપઞ્ચતદ્વિજ્ઞાનયોરભાવનિયમેન નાવિદ્યામિથ્યાત્વેન દ્વૈતજ્ઞાનસત્યતાપાતઃ। કારણમિથ્યાત્વે કાર્યમિથ્યાત્વસ્યાવશ્યકત્વાત્। બ્રહ્મજ્ઞાનેતરાબાધ્યત્વરૂપવ્યાવહારિકત્વસ્ય બાધ્યાબાધ્યસાધારણસ્ય મિથ્યાત્વસિદ્ધ્યનપેક્ષત્વાત્ ન સત્ત્વવિભાગાસિદ્ધિઃ। નનુ દોષાદીનાં રૂપ્યાદિભ્રમહેતૂનાં પારમાર્થિકસત્ત્વમૌત્સર્ગિકપ્રામાણ્યેન સિદ્ધમિતિ પરમાર્થસતામેવ તેષાં હેતુત્વમિતિ ચેન્ન। વ્યાવહારિકપ્રામાણ્યસ્ય સાક્ષિણા ગ્રહણેઽપિ ત્રિકાલાબાધ્યત્વરૂપતાત્ત્વિકપ્રામાણ્યં ન કેનાપિ ગૃહ્યત ઇતિ પ્રત્યક્ષબાધોદ્ધારે પ્રાગેવાભિહિતત્વાત્। ન ચ- રૂપ્યાદ્યધ્યાસે દોષાદીનામધિષ્ઠાન- સમસત્તાકત્વં દૃષ્ટમિતિ ઇહાપિ તથેતિ વાચ્યમ્। સાધર્મ્યસમજાત્યુત્તરત્વાત્। વસ્તુતસ્તુ સર્વત્ર ચૈતન્તસ્યૈવાધિષ્ઠાનત્વેન કુત્રાપિ દોષાદીનામધિષ્ઠાનસમસત્તાકત્વાભાવાત્। ન ચ- બાધકં જ્ઞાનં સત્યમેવ વક્તવ્યમ્, અન્યથા બાધપરમ્પરયા અનવસ્થાપત્તેરિતિ વાચ્યમ્। વેદાન્તવાક્યજન્યચરમચિત્તવૃત્તેઃ કતકરજોન્યાયેન સ્વપરબાધકતયાઽનવસ્થાયા અભાવાત્। દૃશ્યત્વમાત્રેણ યુગપત્કૃત્સ્નબાધસમ્ભવાત્। ન હિ ગુહાયાં ન શબ્દ ઇતિ શબ્દઃ સ્વં ન નિષેધતિ। અન્યથા સ્વસ્ય સ્વેનાનિષેધે તવાપ્યનવસ્થાપત્તિઃ। શબ્દમાત્રનિષેધાનુભવવિરોધશ્ચ। યદ્યપિ બાધકજ્ઞાનં વૃત્ત્યુપરક્તચૈતન્યરૂપં સ્વતઃ સત્યમેવ। તથાપિ તદવચ્છેદિકાયા વૃત્તેર્દૃશ્યત્વેન મિથ્યાત્વાદ્ બાધોપપત્તિઃ।
નનુ બન્ધસ્યાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપમિથ્યાત્વે તદભાવાર્થં યત્નો ન સ્યાત્। અત્યન્તાભાવસ્યાસાધ્યત્વાત્, અત એવ ન તત્પ્રતીત્યભાવાર્થમપિ યત્નઃ। તસ્યા અપિ મિથ્યાત્વાદ્; અન્યથા મોક્ષેઽપિ બન્ધપ્રતીત્યા તદ્દશાયામપિ પ્રાતિભાસિકબન્ધાપાતાત્। અથ પારમાર્થિકત્વાકારેણ મિથ્યાત્વં, સ્વરૂપેણ તુ નિવૃત્તિરેવ, ન। તસ્યાઃ સ્વરૂપાબાધેનાપ્યુપપત્તેરિતિ ચેન્ન। સત્યસ્ય બ્રહ્મણો નિવૃત્ત્યદર્શનેન સ્વરૂપતો મિથ્યાત્વાભાવે નિવૃત્ત્યયોગાત્ મિથ્યાત્વં નિવૃત્ત્યનુકૂલમેવ। ન ચ તદર્થં પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ, અધિષ્ઠાનસાક્ષાત્કારાનન્તરં તથૈવ। તતઃ પૂર્વં તુ કણ્ઠગતવિસ્મૃતચામીકરપ્રાપ્તય ઇવ ભ્રમબાધકજ્ઞાનોત્પત્તયે પ્રવૃત્ત્યુપપત્તેઃ। અત્યન્તાભાવાધિકરણે ચ પ્રતિયોગિવત્તન્નિવૃત્તિરપ્યુપપાદિતૈવ। ન ચ- ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિનિ તુચ્છે નિવૃત્તિર્ન દૃષ્ટેતિ કથં તાદૃશિ પ્રપઞ્ચે સા સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। યથાકથંચિત્ સજાતીયેઽદર્શનસ્યાપ્રયોજકત્વાત્। અન્યથા અનુત્પન્ને નિવૃત્તિર્ન દૃષ્ટેતિ પ્રાગભાવોઽપિ ન નિવર્તેત। તસ્માત્ સ્વભાવવિશેષ એવ તુચ્છનિત્યવિલક્ષણો નિવૃત્તિપ્રયોજક ઇતિ વાચ્યમ્। સા ચ નિવૃત્તિરધિકરણસ્વરૂપેતિ પક્ષે ઘટનાશાર્થં મુદ્ગરપાતાદાવિવ મનનાદૌ પ્રવૃત્તિરૂહનીયા। અતિરિક્તેતિ પક્ષે ત્વનિર્વચનીયા, પઞ્ચમપ્રકારા ચરમવૃત્તિરૂપા વા સા, સર્વથા જન્યૈવેતિ ન કાઽપ્યનુપપત્તિઃ।
નનુ બન્ધસ્ય બ્રહ્મણ્યધ્યસ્તત્વે તન્નિદિધ્યાસનસાધ્યતત્સાક્ષાત્કારનિવર્ત્યત્વં શ્રવણાદિનિયમાદૃષ્ટસાપેક્ષબ્રહ્મજ્ઞાનનિવર્ત્યત્વં ચ ન સ્યાત્। ન હિ દેવતાનિદિધ્યાસનસાધ્યતત્સાક્ષાત્કારનિવર્ત્યં દુરિતં તત્રાધ્યસ્તમ્। ન વા દૂરગમનાદિનિયમાદૃષ્ટસાપેક્ષસેતુદર્શનવિવર્ત્યં દુરિતં તત્રાધ્યસ્તમિતિ ચેન્ન। આત્માધ્યસ્તગૌરત્વાદેઃ, શુક્ત્યાદ્યધ્યસ્તરૂપ્યાદેશ્ચ તત્તત્સાક્ષાત્કારનિવર્ત્યત્વદર્શનેન પ્રપઞ્ચસ્યાપિ બ્રહ્મણ્યધ્યસ્તતયા તત્સાક્ષાત્કારનિવર્ત્યત્વસ્યાવશ્યકત્વાત્। ન હિ શુક્ત્યાદ્યધ્યસ્તં રૂપ્યાદિ શુક્ત્યાદિજ્ઞાનં વિના નિવર્તતે। દેવતાદર્શનાદિના તુ પ્રાયશ્ચિત્તસમકક્ષ્યેણ દુરિતસ્ય કારણાત્મનાઽવસ્થાનમાત્રં ક્રિયતે, નતુ શુક્તિજ્ઞાનેન રૂપ્યસ્વેવ નિવૃત્તિઃ। અધિષ્ઠાનાજ્ઞાનરૂપોપાદાનકસ્યારોપિતસ્ય તન્નિવૃત્તિં વિના નિવૃત્ત્યયોગાત્। અજ્ઞાનનિવૃત્તિશ્ચાધિષ્ઠાનજ્ઞાનાદેવેત્યુક્તં પ્રાક્। શ્રવણાદિનિયમાદૃષ્ટં ચ ન મુક્તિં પ્રતિ કારણં કિન્તુ બ્રહ્માપરોક્ષ્યં પ્રતિ।

નનુ- અવઘાતસાધ્યવૈતુષ્યાન્યાપૂર્વસ્યેવ શ્રવણાદિસાધ્યાપરોક્ષ્યાન્યમુક્તેરેવ તત્સાધ્યત્વમ્। અન્યથા શ્રવણનિયમાદૃષ્ટસાધ્યે સાક્ષાત્કારે શ્રવણનિરપેક્ષસ્યોપાયાન્તરસ્યાપ્રસક્ત્યા તત્પ્રસક્ત્યધીનનિયમવિધ્યયોગાત્। ન ચ- પરોક્ષજ્ઞાનં શ્રવણાદ્, અપરોક્ષં તુ નિયમાદૃષ્ટાદિતિ યુક્તમ્। વણાદિવિધૌ પરોક્ષજ્ઞાનપ્રવાહરૂપનિદિધ્યાસનસાધ્યાપરોક્ષસ્યૈવ દૃશિનોદ્દેશાત્। ત્વન્મતે પરોક્ષજ્ઞાને કામનાયા અયોગેન તસ્યોદ્દેશ્યત્વાયોગાચ્ચેતિ। ચેન્ન। તત્ર ક્રત્વર્થસ્ય નિયમાપૂર્વસ્ય પરમાપૂર્વસાધકત્વેઽપિ પુરુષાર્થહિરણ્યધારણાદિનિયમાદૃષ્ટસ્ય તદભાવવત્ શ્રવણાદિસાધ્યસાક્ષાત્કારાન્યફલાભાવેઽપિ તેનૈવ ફલવત્ત્વોપપત્તેઃ। `સર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વત્ઽ ઇતિ ન્યાયાત્, `સર્વં કર્માખિલં પાર્થ! જ્ઞાને પરિસમાપ્યતેઽ ઇતિ સ્મૃતેશ્ચ। અત્ર સર્વાખિલપદાભ્યાં કર્મશબ્દવાચ્યાપૂર્વમાત્રસ્ય જ્ઞાને સમાપ્તિર્દર્શિતા। મેક્ષસ્યાવિદ્યાનિવૃત્તિરૂપસ્ય જ્ઞાનાતિરિક્તા સાધ્યત્વનિયમાચ્ચ। જ્ઞાને સમાપ્તિર્દર્શિતા। મોક્ષસ્યાવિદ્યાનિવૃત્તિરૂપસ્ય જ્ઞાનાતિરિક્તાસાધ્યત્વનિયમાચ્ચ। જ્ઞાને ત્વસંભાવનાદિનિવૃત્ત્યા પ્રતિબન્ધકદુરિતનિવૃત્ત્યા ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટાંશોપયોગઃ। સામાન્યપુરસ્કારેણ ચ પ્રસક્તસ્ય સાધનાન્તરસ્ય નિવૃત્તિઃ સર્વત્ર નિયમવિધેઃ ફલમ્। વિશેષરૂપેણ ત્વપૂર્વવિધિત્વમેવ। યથા હિ `વ્રીહીનવહન્તિઽ ઇત્યાદાવપૂર્વસાધનીભૂતવ્રીહિવૈતુષ્યે (વિશિષ્ય) અવઘાતાતિરિક્તસાધનાન્તરાપ્રસક્તાવપિ વ્રીહિવૈતુષ્યમાત્રે પ્રસક્તસ્ય નખવિદલનાદેર્નિવૃત્તિઃ, વિશિષ્ય કાર્યકારણભાવબોધનાત્, તથા નિર્વિશેષબ્રહ્માત્માભેદસાક્ષાત્કારપ્રતિબન્ધનિવૃત્તૌ શ્રવણાદ્યતિરિક્તસાધનાન્તરાપ્રસક્તાવપ્યાત્મજ્ઞાનમાત્રપ્રતિબન્ધવૃત્તૌ સાઙ્ખ્યાદિશાસ્ત્રસ્યાપિ પ્રસક્તેઃ, તન્નિવૃત્તિર્વિશિષ્ય વેદાન્તવાક્યવિચારવિધાનાદિતિ પરમગમ્ભીરોઽયં ગ્રન્થાર્થઃ।
નનુ- યદિ વિશ્વં કલ્પિતં સ્યાત્, તદા `જન્માદ્યસ્ય યતઃઽ ઇતિ સૂત્રે, `યતો વા ઇમાનિઽ ઇત્યાદિશ્રુતૌ ચ જન્માદ્યુક્તિઃ, `ઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ ઇતિ સૂત્રે, `તદૈક્ષતઽ ઇત્યાદિશ્રુતૌ ચ ઈશ્વરસ્યેક્ષાપૂર્વકકર્તૃત્વોક્તિઃ, `લોકવત્તુ લીલાકૈવલ્યમ્ઽ ઇતિ સૂત્રે, `આપ્તકામસ્ય કાસ્પૃહાઽત્યાદિશ્રુતૌ ચ પ્રયોજનાભાવેઽપિ લીલયા સૃષ્ટ્યાદ્યુક્તિઃ, `વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્ઽ ઇતિ સૂત્રે `પુણ્યેન પુણ્યં લોકં ન્યતિઽ ઇત્યાદિશ્રુતૌ ચ કર્મસાપેક્ષત્વેનાવૈષમ્યોક્તિઃ, `તેજોઽતસ્તથા હ્યાહઽ ઇતિ સૂત્રે, `વાયોરગ્નિઃઽ ઇત્યાદિશ્રૂતૌ ચ તેજ આદેર્વાય્વાદિજન્યત્વોક્તિઃ, `વિપર્યયેણ તુ ક્રમોઽત ઉપપદ્યતે ચઽ ઇતિ સૂત્રે, `પૃથિવ્યપ્સુ પ્રલીયતેઽ ઇત્યાદિસ્મૃતૌ ચ પૃથિવ્યાદીનામબાધૌ લયોક્તિરિત્યાદ્યયુક્તં સ્યાત્। ન હિ કલ્પિતે તત્તદ્વિરોધશઙ્કા તન્નિરાકરણં ચ યુક્તમિતિ ચેન્ન। પ્રપઞ્ચસ્ય કલ્પિતસ્યાપિ વ્યાવહારિકસત્ત્વાભ્યુપગમેન તદ્દશાયાં વિરોધશઙ્કાતત્પરિહારયોરુચિતત્વાત્। ઇન્દ્રજાલાદાવધ્યસ્તેઽપ્યૈન્દ્રજાલિકાદેરીક્ષાપૂર્વક સ્રષ્ટ્રત્વાદેર્દર્શનાચ્ચ। યથા ચ કલ્પિતસ્યાપિ જન્માદ્યુપપત્તિસ્તથાઽનિર્વચનીયવાદે વક્ષ્યતે। સ્વપ્નેઽપિ સૃષ્ટ્યાદેઃ શ્રુત્યા પ્રતિપાદનાચ્ચ। અધ્યસ્તસ્યાપિ સર્પસ્ય ભયકમ્પાદિજનકત્વવત્ વાય્વાદીનાં તેજઆદિજનકત્વમપ્યુપપન્નમ્। `તદભિધ્યાનાદેવ તુ તલ્લિઙ્ગાત્સઃઽ ઇતિ સૂત્રે ચ તત્તદ્ભાવાપન્નસ્ય બ્રહ્મણ એવ કારણત્વાભિધાનાત્। અબાદૌ પૃથિવ્યાદિલયોક્તિરપિ તત્તદ્ભાવાપન્નચૈતન્યે વ્યાખ્યેયેતિ નાધિષ્ઠાનાતિરિક્તે લયોક્તિઃ। વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યપ્રયોજનાદિશઙ્ખાપરિહારાદિકં તૂપાસનાવસ્થાયામ્। ભોક્તાપત્તેરવિભાગશ્ચેત્સ્યાલ્લોકવત્ઽ ઇતિ આપાતતઃ પરિણામવાદાભ્યુપગમેન। `તદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃઽ ઇતિ તુ વિવર્તવાદે પરમસિદ્ધાન્તદશાયાં ન શઙ્કા ન ચોત્તરમ્। માયાવિન ઇવેશ્વરસ્ય સ્વપ્રતિબિમ્બભૂતજીવભ્રમયિતૃત્વેન સર્વવિરોધનિરાસોપત્તેઃ।
નનુ- ઈશ્વરસ્યાપિ સપરિકરસ્ય જીવેનાધ્યસ્તત્વાત્ કથં ભ્રમયિતૃત્વમ્? ન અવિદ્યોપહિતચિત એવાનાદેરીશ્વરત્વેનાન્તઃકરણોપહિતજીવકલ્પિતત્વાયોગાત્। જીવકલ્પિતત્વપક્ષેઽપિ તાદૃગ્ધર્મવિશિષ્ટતયૈવ કલ્પનેન તસ્ય ભ્રમયિતૃત્વાદ્યુપપત્તેઃ। `પરિકલ્પિતોઽપિ મરણાય ભવેદુરગો યથા ન તુ નભો મલિનમ્ઽ ઇતિ ન્યાયાત્। નનુ ન જીવાનાં વાય્વાદિભ્યોઽગ્ન્યાદ્યુત્પત્તિરિતિ ભ્રમોઽસ્તિ, યઃ સ્વાપ્નભ્રમ ઇવ શ્રુતેરાલમ્બનં સ્યાત્। ન ચ ભ્રાન્તિં વિના કલ્પિતમસ્તિ। ન ચૈતદ્વાક્યજભ્રાન્તિકલ્પિતમેવ એતદ્વાક્યાલમ્બનમ્। વેદસ્ય ભ્રમજનકત્વપ્રસઙ્ગાત્। અનુવાદે તુ ન દોષઃ। ન ચેશ્વર એવ તત્કલ્પકઃ। તસ્ય ભ્રાન્તત્વપ્રસઙ્ગાત્। તદભ્યુપગમેઽપિ ન નિસ્તારઃ। ભ્રાન્તેર્દેહેન્દ્રિયાદિકાર્યત્વાત્। તેષાં ચ પૃથિવ્યાદિકાર્યત્વાત્। પૃથિવ્યાદ્યુત્પત્તેઃ પ્રાક્ ભ્રાન્ત્યયોગાદિતિ ચેન્ન। ભ્રાન્તિમાત્રે દેહેન્દ્રિયાદ્યપેક્ષાયાઃ પ્રાગેવ નિરાસાત્। ઈશ્વરાધ્યસ્તવાય્વાદિહેતુકાગ્ન્યાદ્યુત્પત્ત્યાલમ્બનત્વેન વેદસ્ય ભ્રમાજનકત્વાદ્। અધ્યસ્તસ્ય ચાધ્યસ્તત્વેન સ્ફુરણાન્ન માયાવિન ઇવ ઈશ્વરસ્ય ભ્રાન્તત્વપ્રસઙ્ગઃ। ન ચાધ્યસ્તત્વે ઉત્પત્ત્યાદ્યનુપપત્તિઃ। અનધ્યસ્તસ્ય ક્વાપ્યુત્પત્ત્યાદ્યદર્શનેનાધ્યસ્તત્વસ્યૈવ તદુપપાદકત્વાત્। સત્કાર્યવાદાસત્કાર્યવાદનિષેધેનાનિર્વચનીયકાર્યવાદમાત્રે કાર્યકારણભાવપર્યવસાનાત્। તદેવં કૃત્સ્નસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યાદ્વૈતે બ્રહ્મણિ કલ્પનોપપત્તેર્ન પ્રતિકૂલતર્કપરાહતિઃ।
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ બ્રહ્મણિ પ્રતિકલતર્કનિરાકરણમ્॥
[।1-2-2]
[1-2-3]

એતદનુમાનમ્ `એકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિરપ્યનુગૃહ્ણાતિ। નનુ શ્રુત્યાસ્વસ્વરૂપસ્વપ્રામાણ્યસ્વયોગ્યતાદેર્મિથ્યાત્વાબોધનેન પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધતત્સત્ત્વોપજીવનેન ચ બ્રહ્મેતરસકલમિથ્યાત્વાસિદ્ધિઃ, `સન્નિપાતલક્ષણો વિધિરનિમિત્તં તદ્વિઘાતસ્યેઽતિ ન્યાયેન પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધઘટાદિમિથ્યાત્વાસિદ્ધિશ્ચ, યોગ્યતાદિમિથ્યાત્વબોધને ચ શ્રુત્યર્થસ્યાતાત્ત્વિકત્વાપત્તિઃ, શબ્દબોધ્યસ્ય શબ્દતત્પ્રામાણ્યયોગ્યતાદિના સમસત્તાકત્વનિયમાત્। ન ચ સદર્થે સ્વાપ્નદેવતાવાક્યે વ્યભિચારઃ આપ્તત્વાપૌરુષેયત્વાયોગેન તસ્ય શબ્દત્વેન પ્રામાણ્યાયોગાત્, કિં તૂપશ્રુતિવત્તાદૃશશબ્દજ્ઞાનં લિઙ્ગત્વેન પ્રમાણમિતિ ચેન્ન નિર્દોષશબ્દત્વેન તસ્ય શબ્દવિધયૈવ પ્રામાણ્યસમ્ભાદ્, આપ્તત્વાપૌરુષેયત્વયોર્દોષાભાવ એવોપક્ષયાદ્ વ્યાપ્ત્યાદ્યુપસ્થિતિકલ્પને ગૌરવાદ્, વક્તુઃ ક્તલ્પિતત્વેઽપિ તદ્‌ગતદોષસ્યાર્થસંવાદેન કલ્પયિતુમશક્યત્વાચ્ચ। તથા ચ શબ્દસમસત્તાકત્વસ્ય વ્યભિચારાદ્ યોગ્યતાદિસમસત્તાકત્વનિયમસિદ્ધેરપ્રયોજકત્વાચ્ચ, પરોક્ષત્વાનિત્યત્વાદ્યુપાધિસમ્ભ્વાચ્ચ શ્રુત્યા યોગ્યતાદિસકલમિથ્યાત્વબોધનેઽપિ તદર્થસ્ય ન મિથ્યાત્વમ્, મિથ્યાત્વપ્રયોજકરૂપાભાવાત્। મહાભાષ્યોક્તન્યાયોદાહરણમપિ ન યુક્તમ્, વિષયવૈષમ્યાત્। તથા હિ- `શતાનિ સહસ્રાણીઽત્યત્ર સર્વનામસ્થાનસંજ્ઞકશિસન્નિપાતેન વિહિતો નુમ્ `ષ્ણાન્તાષડિઽતિ ષટ્સંજ્ઞાદ્વારા `ષડ્ભ્યો લુગિઽતિ શિશ્વરૂપસર્વનામસ્થાનસ્ય પઞ્ચેત્યાદાવિવ લુઙ્‌નિમિત્તં ન ભવતિ, તત્સન્નિપાતેનૈવ વિહિતત્વાત્, તત્સદ્ભાવનિયમેનૈવ વિહિતત્વાદિત્યર્થઃ। અલુપ્તસ્યૈવ સર્વનામસ્થાનસ્ય નુમ્નિમિત્તત્વાત્, `ન લુમતાઙ્ગસ્યેઽતિ લુમતા લુપ્તેઽઙ્ગકાર્યનિષેધાત્। તથા ચાલુપ્તપ્રત્યયત્વેન યત્ર નિમિત્તતા તત્ર સન્નિપાતલક્ષણન્યાયાવતારઃ। યત્ર તુ `પ્રત્યયલોપે પ્રત્યયલક્ષણમિઽતિ ન્યાયેન લુપ્તેઽપિ પ્રત્યયે કાર્યં ભવતિ તત્રાલુપ્તત્વવિશેષણનૈરપેક્ષ્યેણ પ્રત્યયત્વમાત્રેણૈવ નિમિત્તત્વાત્ ન સન્નિપાતલક્ષણન્યાયાવતારઃ પ્રત્યયસદ્ભાવસ્ય તત્રાનુપજીવ્યત્વાત્। એવં સ્થિતે યદ્યમિથ્યાભૂતત્વેન પ્રત્યક્ષાદેર્નિમિત્તતા સ્યાત્ તદા પ્રત્યયસ્યાલુપ્તત્વેન નિમિત્તતાયામિવ ભવેદેતન્ન્યાયાવતારઃ। પ્રત્યક્ષાદેસ્તુ સ્વરૂપેણૈવ નિમિત્તતા સ્વપ્નાદ્યર્થસ્યાપ્યર્થક્રિયાકારિત્વદર્શનેન પ્રાગેવોપપાદિતા। અતો યદ્ બાધ્યતે તાત્ત્વિકત્વં તન્નોપજીવ્યમ્, યચ્ચોપજીવ્યમર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણવ્યાવહારિકપ્રામાણ્યં તચ્ચ ન બાધ્યત ઇતિ કિં કેન સઙ્ગતમ્? તદુક્તં ટીકાકૃદ્ભિઃ- `ઉત્પાદકાપ્રતિદ્વન્દ્વિત્વાઽદિતિ। અત એવ જ્યોતિષ્ટોમાદિવિધેરુપજીવ્યાગ્નિવિદ્યાવદ્વિષયત્વેનેવ દ્વૈતનિષેધસ્યાપિ સ્વોપજીવ્યયોગ્યતા દીતરવિષયત્વેન સઙ્કોચસ્ય વા સૃષ્ટ્યાદિશ્રુતેરિવ કલ્પિતવિષયત્વસ્ય વોપપત્તૌ ન તાત્ત્વિકસર્વમિથ્યાત્વકલ્પનં યુક્તમિતિ અપાસ્તમ્, દૃષ્ટાન્તે અગ્નિવિદ્યાદેરિવ દાર્ષ્ટાન્તિકે યોગ્યતાદેસ્તાત્ત્વિકસ્યાનુપજીવ્યત્વાત્। ન હિ યોગ્યતા તાત્ત્વિકયોગ્યતાત્વેન નિમિત્તમ્ કિં તુ યોગ્યતાત્વેનૈવ। સકલદ્વૈતાભાવસ્યાધિકરણસ્વરૂપત્વેન તદધિકરણસ્ય ચ બ્રહ્મણઃ। `સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ, `તત્સત્યં સ આત્મેઽત્યાદિશ્રુત્યા સત્યત્વપ્રતિપાદનાત્, ન સૃષ્ટ્યાદિશ્રુતેરિવ કલ્પિતવિષયત્વોપપત્તિઃ। તસ્માદ્યોગ્યતાદેઃ મિથ્યાત્વેપિ વેદાન્ત બોધ્યં સત્યમેવેતિ સ્થિતમ્। યથાચાવિદ્યાતત્કાર્યસ્ય સ્વરૂપતો નિષેધેઽપિ તુચ્છવૈલક્ષણ્યં, પારમાર્થિકત્વાકારેણ નિષેધે વા પારમાર્થિકત્વધર્મશૂન્યસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપેણ સત્ત્વં, તથોપપાદિતમધસ્તાત્। નનુ- તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેન પ્રત્યક્ષાદ્યવિરોધાય તત્ત્વંપદલક્ષિતયોરૈક્યમિવ મિથ્યાત્વશ્રુત્યાપિ તદવિરોધાય પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધાદન્યસ્યૈવ મિથ્યાત્વં બોધ્યમ્, અન્યથા પ્રત્યક્ષાદ્યનુગ્રહાય વ્યાવહારિકમપિ સત્ત્વં ન કલ્પ્યેત `નેહ નાનેઽત્યાદિનિષેધેનાત્યન્તાસત્ત્વબોધનાદ્ ઇતિ ચેન્ન, વિશિષ્ટયોરૈક્ય વિશેષણયોરપ્યૈક્યાપાતેન સર્વત્ર વિશિષ્ટાભેદપરવાક્યસ્ય લક્ષિતવિશેષ્યૈક્યપરત્વનિયમેન `તત્ત્વમસીઽત્યત્રાપિ તથાભ્યુપગમાત્। તદુક્તમ્-
અવિરુદ્ધવિશેષણદ્વયપ્રભવત્વેઽપિ વિશિષ્ટયોર્દ્વયોઃ।
ઘટતે ન યદૈકતા તદા નતરાં તદ્વિપરીતરૂપયોઃ॥ ઇતિ।
મિથ્યાત્વબોધકશ્રુતૌ તુ નાસ્તિ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધઃ, તાત્ત્વિકત્વાંશસ્યાનુપજીવ્યત્વાદ્, વ્યાવહારિકસત્ત્વસ્ય ચોપજીવ્યત્વાન્નાત્યન્તાસત્ત્વકલ્પનમિત્યસ્યાપ્યુક્તપ્રાયત્વાત્। નનુ- શ્રુતેસ્તાત્પર્યં ચૈતન્યમાત્રે વા? દ્વિતીયાભાવવિશિષ્ટે વા? તદુપલક્ષિતે વા? નાદ્યઃ વિશ્વમિથ્યાત્વાસિદ્ધેરિષ્ટાપત્તેઃ, તસ્ય સ્વપ્રકાશતયા નિત્યસિદ્ધત્વેન શ્રુતિવૈયર્થ્યાચ્ચ। ન દ્વિતીયઃ, અખણ્ડાર્થત્વહાનાત્। અત એવ ન તૃતીયઃ કાકવદિતિવદ્ દ્વિતીયાભાવવદિત્યનેનાપિ સપ્રકારકજ્ઞાનજનનેનાખણ્ડાર્થત્વાયોગાત્, ચિન્માત્રસ્ય નિત્યસિદ્ધત્વેન તદન્યસ્ય ચ મુમુક્ષ્વજ્ઞેયત્વેન કાકેન સંસ્થાનવિશેષસ્યેવ દ્વિતીયાભાવેનોપલક્ષ્યસ્યાન્યસ્યાભાવાત્ તસ્યોપલક્ષણત્વાયોગાચ્ચેતિ ચેન્ન, કાકસ્ય સંસ્થાનવિશેષ ઇવ દ્વિતીયાભાવસ્ય સ્વરૂપમેવોપલક્ષ્ણત્વાયોગાચ્ચેતિ ચેન્ન, કાકસ્ય સંસ્થાનવિશેષ ઇવ દ્વિતીયાભાવસ્ય સ્વરૂપમેવોપલક્ષ્યમિત્યુપલક્ષ્યાભાવનિબન્ધનોપલક્ષણત્વાનુપપત્તેરભાવાત્। ઉપલક્ષણત્વે હિ ઉપલક્ષ્યસત્ત્વમાત્રં તન્ત્રમ્, ન તુ તસ્ય સ્વરૂપાતિરિક્તત્વમપિ, ગૌરવાદ્, ઉપલક્ષ્યતાવચ્છેદકરૂપાભાવેઽપિ સ્વતોવ્યાવૃત્તજાતિવદુપલક્ષ્યત્વસમ્ભવાત્। અત એવ ન સપ્રકારકત્વાપત્તિઃ, કાકવદિત્યત્રાપ્યુપલક્ષણસ્યાપ્રકારત્વાત્, કિં તુ સ્વરૂપાતિરિક્તધર્મસ્ય તત્રોપલક્ષણત્વેન સપ્રકારત્વમ્, ઇહ તુ તન્નેતિ વૈષમ્યમ્। ન ચોપલક્ષણવૈયર્થ્યમ્, અનર્થનિવૃત્તિહેતુત્વેન દ્વિતીયાભાવદ્વારકસ્વરૂપજ્ઞાનસ્યોદ્દેશ્યત્વાત્, તસ્ય પ્રાગસિદ્ધત્વાત્। ન ચ મિથ્યાત્વાસિદ્ધ્યેષ્ટાપત્તિઃ, અવાન્તરતાત્પર્યસ્ય તત્રાપિ સત્ત્વાત્, તદ્‌દ્વારૈવ સ્વરૂપચૈતન્યે મહાતાત્પર્યાત્।
અત એવ- શ્રુતિબોધ્યસ્ય વિશેષણસ્યોપલક્ષણસ્ય વા દ્વિતીયાભાવસ્ય સત્ત્વે અદ્વૈતહાનિઃ, અસત્વે ચાદણ્ડે દણ્ડીતિ વાક્યવત્ કાકહીને કાકવદિતિ વાક્યવચ્ચાદ્વૈતવાક્યસ્યાતત્ત્વાવેદકત્વાપત્તિરિતિ નિરસ્તમ્। આદ્યે દ્વિતીયાભાવસત્ત્વેન દ્વિતીયાભાવાસિદ્ધ્યાપાદનસ્યાનુચિતત્વાદ્, અભાવસ્યાધિકરણાતિરેકાનભ્યુપગમાચ્ચ। દ્વિતીયે તુ સૃષ્ટ્યાદિવાક્યવદુપલક્ષ્યસ્વરૂપસત્યત્વમાદાય તત્ત્વાવેદકત્વાત્, મુખ્યતાત્પર્યવિષયસ્યાસત્યતાયામેવાતત્ત્વાવેદકત્વાભ્યુપગમાત્। અત એવ મહાતાત્પર્યાભિપ્રાયેણ ચૈતન્યમાત્રે તાત્પર્યમિત્યાદ્યપક્ષેઽપિ ન દોષઃ, અવાન્તરતાત્પર્યેણ મિથ્યાત્વસિદ્ધેરપિ સ્વીકારેણેષ્ટાપત્તેરપ્યસમ્ભવાત્।

નનુ દ્વિતીયાભાવે મહાતાત્પર્યાભાવઃ કિં પ્રમાણાન્તરપ્રાપ્ત્યા, યથા વાયુક્ષેપિષ્ઠત્વાદૌ? ઉત તદ્વિરોધિત્વેન યથાત્મવપોત્ખનનાદૌ? ઉતોદ્દેશ્યવિશેષણત્વાદિના યથા ગ્રહૈકત્વાદૌ? નાદ્યઃ, ત્વયૈવ દ્વિતીયાભાવસ્ય પ્રમાણાન્તરપ્રાપ્ત્યનભ્યુપગમાત્। દ્વિતીયેઽપિ વિરોધિમાનં ન તાવત્પ્રત્યક્ષાદિ દ્વૈતગ્રાહિ ત્વન્મતે તસ્યૈવ શ્રુતિબાધ્યત્વાત્ નાદ્વૈતવાક્યાન્તરમ્ તસ્યાત્મમાત્રપરત્વે દ્વિતીયાભાવવિરોધિત્વાત્, ન હિ વિશેષ્યવિષયં `અગ્નિહોત્રં જુહોતીઽતિ વાક્યં વિશિષ્ટવિષયેણ `દઘ્ના જુહોતીઽતિ વાક્યેન વિરુધ્યતે દ્વૈતાભાવપરત્વે ત્વેકવિષયત્વેન સુતરામવિરોધાત્। નાપિ તૃતીયઃ, `ગ્રહં સંમાર્ષ્ટીઽત્યત્ર સંમાર્જનસ્યેવાખણ્ડાર્થપરે વાક્યે વિધેયાન્તરસ્યાભાવેન વિશેષ્યસ્ય શાસ્ત્રગમ્યસ્ય ચિન્માત્રસ્યાપ્રાપ્તત્વેનોદ્દેશ્યત્વાયોગાચ્ચ દ્વિતીયાભાવસ્યોદ્દેશ્યવિશેષણત્વાનુપપત્તેઃ, અવિવક્ષાહેતોરનુવાદ્યત્વસ્યાપ્યભાવાચ્ચેતિ ચેન્ન, સ્વયમેવ સ્વબોધિતમપિ દ્વિતીયાભાવં દ્વિતીયત્વાદેવ નિષેધતીતિ સ્વવિરોધાદેવ શ્રુતેસ્તત્રાતાત્પર્યાત્। માનવિરોધિત્વમાત્રસ્ય તાત્પર્યાભાવે પ્રયોજકત્વાત્ સ્વવિરોધેઽપિ ન ક્ષતિઃ।
નનુ- એકેનૈવ પ્રમાણેનૈકસ્ય પ્રાપ્તિનિષેધાવનુપપન્નૌ ન, રૂપભેદેનાવિરોધાત્। દ્વિતીયાભાવસ્વરૂપં હિ શાસ્ત્રેણ પ્રાપ્યતે। તસ્ય ચ પ્રાપ્યતાવચ્છેદકરૂપં દ્વિતીયાભાવત્વમ્ તચ્ચ ન નિષેધ્યતાવચ્છેદકમ્ કિં તુ દ્વિતીયત્વમેવ નિષેધ્યમાત્રાનુગતમ્। તત્ર તદનભ્યુપગમે તુ ન તસ્ય નિષેધ્યત્વમ્ ન વા તેનાત્મનઃ સદ્વિતીયત્વાપત્તિરિતિ ન કોઽપિ દોષઃ। યત્ર તુ પ્રાપ્યતાવચ્છેદકમેવ નિષેધ્યતાવચ્છેદકં તત્ર પ્રાપ્તિનિષેધશાસ્ત્રયોરતુલ્યવિષયત્વેઽપિ વિશેષશાસ્ત્રવિષયપરિત્યાગેન સામાન્યશાસ્ત્રપ્રવૃત્તિઃ તુલ્યવિષયત્વેત્વગત્યા વિકલ્પ ઇતિ ન નિષેધસ્યાસઙ્કોચેન પ્રવૃત્તિઃ। યથા `ન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનીઽતિ નિષેધશાસ્ત્રસ્ય `અગ્નીષોમીયં પશુમાલભેતેઽત્યાદિપ્રાપ્તિશાસ્ત્રવિષયેતરવિષયત્વં, `અતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતિઽ `નાતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતીઽ ત્યાદિપ્રાપ્તિનષેધશાસ્ત્રયોસ્તુ વિકલ્પેનૈકવિષયત્વમ્, એકસ્યૈવ હિંસાત્વસ્ય ષોડશિગ્રહત્વસ્ય ચ પ્રાપ્તિનિષેધયોરવચ્છેદકત્વાત્ તત્ર નિષેધશાસ્ત્રસ્યાસંકુચદ્‌વૃત્તિત્વે પ્રાપ્તિશાસ્ત્રસ્ય સર્વાત્મના વૈયર્થ્યાપત્તિઃ પ્રકૃતે ચ દ્વિતીયત્વેન રૂપેણ નિષેધસ્યૈવ શાસ્ત્રાર્થત્વાન્ન કસ્યાપિ વૈયર્થ્યશઙ્કા। અત એવ દ્વિતીંયાભાવનિષેધે પુનર્દ્વિતીયોન્મજ્જનાપત્તિરિતિ નિરસ્તમ્। ઉપપાદિતમેતત્ મિથ્યાત્વમિથ્યાત્વસાધને। યથા પ્રતિયોગ્યભાવયોર્નિષેધ્યતાવચ્છેદકૈક્યે નૈકનિષેધેઽપરસત્ત્વાત્તિરિતિ। ન ચ સ્વેનૈવ નિષિદ્ધસ્ય દ્વિતીયાભાવસ્ય દ્વિતીયસ્યૈવ વિશેષણત્વેનોપલક્ષણત્વેન વા પુનરુપાદાનં ન યુક્તમિતિ વાચ્યમ્, અભાવબુદ્ધૌ નિષિદ્ધસ્યાપિ પ્રતિયોગિનઃ `સા શુક્તિઽ રિત્યત્ર પ્રતિષિદ્ધસ્યાપિ પૂર્વપ્રતીતરજતસ્યોપલક્ષણતયોપાદાનદર્શનાદ્, અસઙ્કીર્ણજ્ઞાનપ્રયોજકત્વસ્ય પ્રકૃતેઽપિ તુલ્યત્વાત્। તસ્માત્ `એકમેવાદ્વિતીયઽ મિત્યાદિશ્રુતિર્વિશ્વમિથ્યાત્વે પ્રમાણમિતિ સિદ્ધમ્।
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ સામાન્યેન મિથ્યાત્વશ્રુત્યુપપત્તિઃ।
[।1-2-3]
[1-2-4]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
નનુ- આપાતપ્રતિપન્ન એવ ન તાવત્ શ્રુત્યર્થઃ, `કશ્છન્દસાં યોગમાવેદ ધીરઽ ઇતિ શ્રુત્યા `બિભેત્યલ્પશ્રુતાદ્વેદઽ ઇતિ સ્મૃત્યા ચ વેદાર્થસ્યાતિગહનતોક્તેઃ, મીમાંસાવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાચ્ચ, કિન્તુ માનાન્તરેણ પૂર્વોત્તરેણ ચાવિરુદ્ધ એવાર્થઃ, અવિરોધગ્રહણાર્થં ચ મીમાંસાસાફલ્યમ્, અત એવ `આજ્યૈઃ સ્તુવતેઽ `આકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તઽ ઇત્યાદાવાપાતપ્રતીતઘૃતગગનાદિપરિત્યાગેનાજ્યાકાશાદિપદાનાં સામપરમાત્માદ્યર્થત્વં સ્થાપિતં પૂર્વોત્તરમીમાંસયોશ્ચિત્રાકાશાદ્યધિકરણેષુ, અન્યથા તત્તત્પૂર્વપક્ષાભ્યુપગમાપત્તેઃ, તથા ચોક્તં વાર્તિકકારૈઃ શાસ્ત્રં શબ્દવિજ્ઞાનાદસન્નિકૃષ્ટેઽર્થે વિજ્ઞાનમિત્યત્ર-
અસન્નિકૃષ્ટવાચા ચ દ્વયમત્ર જિહાસિતમ્।
તાદ્રૂપ્યેણ પરિચ્છેદસ્તદ્વિપર્યયતોઽપિ ચ॥
વિષયાવિષયૌ જ્ઞાત્વા તેનોત્સર્ગાપવાદયોઃ।
બાધાબાધૌ વિવેક્તવ્યૌ ન તુ સામાન્યદર્શનાત્॥
અન્ય એવૈકદેશેન શાસ્ત્રસ્યાર્થઃ પ્રતીયતે।
અન્યસ્તુ પરિપૂર્ણેન સમસ્તાઙ્ગોપસંહૃતૌ॥ ઇતિ।
અન્યત્રાપ્યુક્તમ્-
વિરુદ્ધવત્પ્રતીયન્ત આગમા યત્ર યે મિથઃ।
તત્ર દૃષ્ટાનુસારેણ તેષામર્થા વિવક્ષિતાઃ॥ ઇતિ।
તથા ચ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાત્ પૂર્વોત્તરવિરોધાચ્ચ નાદ્વૈતપરત્વમેકમેવેત્યાદિવાક્યાનામિતિ ચેન્ન। દ્વૈતપ્રત્યક્ષસ્ય ચન્દ્રપ્રાદેશિકત્વપ્રત્યક્ષવત્ સમ્ભાવિતાપ્રામાણ્યતયા અદ્વૈતશ્રુતિવિરોધિત્વાભાવાત્। યથા ચ શ્રુત્યા પ્રત્યક્ષં બાધ્યતે, તથા પ્રપઞ્ચિતમધસ્તાત્। કિં ચ પ્રત્યક્ષં નિયતવિષયમ્, શ્રુતિઃ સર્વવિષયા, તથા ચ યત્ર પ્રત્યક્ષેણ ભેદો ન ગૃહીતઃ, તત્રૈવાભેદશ્રુતેરવકાશઃ। નનુ યયોરૈક્યં શ્રુત્યા બોધ્યતે તયોર્ભેદઃ પ્રસક્તો ન વા? નાન્ત્યઃ, અપ્રસક્તપ્રતિષેધાપાતાત્, નાદ્યઃ, પ્રસઞ્જકપ્રમાણવિરોધેનૈક્યસ્ય બોધયિતુમશક્યત્વાદિતિ ચેન્ન, અન્ત્યપક્ષાભ્યુપગમે દોષાભાવાત્। અપ્રસક્તપ્રતિષેધ ઇતિ ચ કિમપ્રસિદ્ધપ્રતિયોગિત્વમ્? કિં વા નિષ્પ્રયોજનત્વમિતિ વિવેચનીયમ્। નાદ્યઃ, અન્યત્ર પ્રસિદ્ધસ્યૈવ ભેદસ્ય ભેદત્વેનોપસ્થિતસ્ય પરસ્પરપ્રતિયોગ્યનુયોગિભાવેનાન્યત્ર નિષેધસમ્ભવાત્। ન ચ તત્રૈવ પ્રસિદ્ધિસ્તન્ત્રમ્, નિષેધપ્રમામાત્રોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્। ન દ્વિતીયઃ અનર્થનિવૃત્તેરેવ પ્રયોજનત્વાત્, `નાન્તરિક્ષેઽગ્નિશ્ચેતવ્યઽ ઇત્યાદૌ સ્તુતિમાત્રપ્રયોજનેનાપ્યપ્રસક્તનિષેધદર્શનાચ્ચ।
અથ શ્રુત્યા યયોરભેદો બોધ્યતે તયોરુપસ્થિતિરસ્તિ? ન વા? નાન્ત્યઃ, અનુપસ્થિતયોરભેદબોધનાયોગાત્। આદ્યે સા કિં શ્રુતિજન્યા, પ્રત્યક્ષાદિજન્યા વા। નાદ્યઃ। શ્રુતેર્માનાન્તરાગોચરાભેદમાત્રપરત્વેન ઘટાદ્યુપસ્થિતેસ્તજ્જન્યત્વાભાવેન સર્વાદ્વૈતાસિદ્ધેઃ, શ્રુતિસ્થકિઞ્ચનેત્યાદિપદાનામનુવાદકત્વાભ્યુપગમાત્। દ્વિતીયે તુ તયોર્ભેદોઽપિ પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધ ઇતિ ક્વાદ્વૈતશ્રુત્યવકાશઃ? મૈવમ્, યત્ પ્રત્યક્ષાદિના ગૃહ્યતે, તદ્ભેદોઽપિ તેન ગૃહ્યત એવેતિ નિયમાભાવાત્। તથા હિ- ન તાવત્પદાર્થસ્વરૂપજ્ઞાનમેવ ભેદજ્ઞાનમ્, અભેદભ્રમોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્। સ્વરૂપભેદવાદિનામપિ સ્વરૂપજ્ઞાનાદ્ ઘટત્વાદિપ્રકારકાત્ ભેદત્વપ્રકારકં ભેદજ્ઞાનં વિલક્ષણમેવ, અન્યથા ભેદાગ્રહનિબન્ધનવ્યવહારાનુદયપ્રસઙ્ગાત્। અત એવ સ્વરૂપજ્ઞાનોત્તરકાલમવશ્યં ભેદજ્ઞાનમિત્યપિ ન, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાચ્ચ। તથા હિ- `ઘટપટૌ ભિન્નૌ જાનામીઽતિ ઘટપટભેદધીઃ સ્વપ્રકાશા વા, અનુવ્યવસાયસિદ્ધા વા, સાક્ષિસિદ્ધા, વા, ન સ્વપ્રતિયોગિકભેદવિષયા, ભેદધિયઃ પ્રતિયોગિધીજન્યત્વનિયમેન પ્રતિયોગિધીવ્યક્તિભિન્નવ્યક્તિત્વાવશ્યકત્વાત્, સ્વસ્યા એવ સ્વજન્યત્વાનુપપત્તેઃ। જ્ઞાનાન્તરેણ ચ તદ્ભેદગ્રહે ક્વચિદ્ ભેદધીધારાવિશ્રાન્તિરવશ્યં વાચ્યા, અન્યથા સુષુપ્તિવિષયાન્તરસઞ્ચારાદિકં ન સ્યાત્। અતઃ તત્રાપિ ચરમભેદધીરેવોદાહરણમ્। તથા ચ બાધકત્વાભિમતા યા ઘટપટભેદધીઃ સ્વભેદાવિષયા ભાસતે તયા સહ બાધ્યત્વાભિમતાયા ઐક્યધિય ઐક્યં બોધયિત્વા નિર્બાધા સતી શ્રુતિઃ સર્વાભેદે પર્યવસ્યતિ। ન હ્યભેદેઽપિ બાધ્યબાધકભાવ સ્વસ્યાપિ સ્વબાધકતાપત્તેઃ। તદુક્તં ખણ્ડનકૃદ્ભિઃ।
સુદૂરધાવનશ્રાન્તા બાધબુદ્ધિપરમ્પરા।
નિવૃત્તાવદ્વયામ્નાયૈઃ પાર્ષ્ણિગ્રાહૈર્વિજીયતે॥ ઇતિ।

ન ચ- સિદ્ધાન્તે ઘટતદ્ધીભેદગ્રાહિણા સ્વપ્રકાશેન સાક્ષિણા સ્વસ્મિન્નિતરભેદસ્યાપિ ગ્રહણાન્નાનવસ્થા, અન્યથા સ્વસ્ય ઘટાદિભ્યોઽભેદસંશયઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, સાક્ષિણઃ સ્વપ્રકાશત્વેઽપિ સ્વનિષ્ઠેતરપ્રતિયોગિકભેદગ્રહે ઇતરપ્રતિયોગ્યુપસ્થિતિસાપેક્ષત્વાત્। અન્યથા સ્વસ્યાન્તઃકરણાદ્યભેદભ્રમો ન સ્યાત્। સ્વપ્રકાશેન ભેદાગ્રહેઽપિ માનાન્તરેણ ભેદગ્રહાત્ ન ઘટાદ્યભેદસંશયઃ ઇતિ ન કિઞ્ચિદેતત્। સ્યાદેતત્- `ઘટપટૌ ભિન્નાઽવિતિ પ્રત્યક્ષં સ્વસ્યાદ્વૈતજ્ઞાનાદિના ભેદં વિનાનુપપત્તેસ્તમપ્યાક્ષિપતીતિ સર્વત્ર ભેદસ્યાપ્રત્યક્ષત્વેઽપિ નાદ્વૈતશ્રુતેરવકાશઃ। અત્રોચ્યતે- આક્ષેપો હિ અનુમાનમર્થાપત્તિર્વા? તત્ર વિવાદાધ્યાસિતા બુદ્ધિઃ સર્વતો ભિન્નેતિ નાનુમાનં સમ્ભવતિ, સ્વતોઽપિ ભેદસાધને બાધાદ્, દૃષ્ટાન્તસ્ય ચ સાધ્યવિકલત્વાત્। યતઃકુતશ્ચિદ્ ભેદસાધને ત્વનુમાનાવિષયે લબ્ધાવકાશા શ્રુતિરભેદં બોધયિષ્યતિ। ન ચ સ્વવ્યતિરિક્તાત્ સર્વતો ભિન્નેતિ સાધ્યમ્, અદ્વૈતવાદિનં પ્રત્યપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વાત્। એતેન- સર્વં સર્વસ્માદ્ભિન્નમિતિ વાક્યમપિ નિરસ્તમ્, તદુક્તમ્-
હેત્વાદ્યભાવસાર્વજ્ઞ્યે સર્વં પક્ષયતાઽઽસ્થિતે।
કિઞ્ચિત્તુ ત્યજતા દત્તા સૈવ દ્વારદ્વયશ્રુતેઃ॥ ઇતિ।
નાપ્યર્થાપત્તિઃ સર્વભેદવિષયા, સ્વાવિયત્વાત્। યયોર્હિ ભેદં વિના યત્રાનુપપત્તિર્ગૃહીતા, તયોસ્તત્ર ભેદગ્રહેઽપ્યનુપપત્તાવનુપપત્ત્યન્તરાગ્રહણાત્। સર્વત્ર તદ્‌ગ્રહણે તુ ધારાવિશ્રાન્તૌ ચરમધીરુદાહરણમ્। તદુક્મ્-
આદ્યધીવેદ્યભેદીયાપ્યન્યાઽનુપપન્નતા।
સ્વજ્ઞાનાપેક્ષણાદન્તે બાધતે નાદ્વયશ્રુતિમ્॥ ઇતિ।
નનુ યાવદુપપાદકં તત્સર્વમર્થાપત્તેવિષયઃ, ન તુ યત્કિઞ્ચિદુપપાદકમ્, તથા ચાર્થાપત્તેરિતરસ્માદ્ ભેદાભાવે તત્રૈવાભેદશ્રુતેર્લબ્ધાવકાશત્વાદ્ ઘટપટભેદાસિદ્ધ્યાપત્તેરર્થાપત્તિભેદસ્યાપિ ઘટપટભેદોપપાદકત્વેનાર્થાપત્તિવિષયત્વં વાચ્યમ્, અન્યથા દૃગ્દૃશ્યસમ્બન્ધાનુપપત્તિર્જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાનુપપંત્તિશ્ચ સ્વમિથ્યાત્વવિષયા ન સ્યાત્, `સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેઽતિ શ્રુતિઃ `નેહ નાનેઽતિ બ્રહ્મણિ ભેદમાત્રનિષેધાનુપપત્તિશ્ચ સ્વાભેદવિષયા ન સ્યાત્, તથા ચ તત્રાપિ શ્રુત્યન્તરમર્થાપત્ત્યન્તરં વા વાચ્યમિતિ તવાપ્યનવસ્થાપત્તિઃ ઇતિ। મૈવં વોચઃ, વસ્તુત ઉપપાદકત્વં નાર્થાપત્તિવિષયત્વે તન્ત્રમ્, કિતૂપપાદકત્વેન જ્ઞાતત્વમ્, અન્યથા અર્થાપત્તિભ્રમાનુપપત્તેઃ। તથા ચ યેન રૂપેણોપપાદકત્વં ગૃહીતં, તદ્રૂપાવચ્છિન્નમુપપાદકમર્થાપત્તેર્વિષયઃ। તત્ર યદ્યર્થાપત્તિગતભેદસાધારણમુપપાદકતાવચ્છેદકમેકં ભવેત્ તદા સોઽપિ ભાયાદેવ। ન ચૈવમસ્તિ તદનિરૂપણાત્। તથા હિ- ઘટપટભિન્નત્વમુપપાદ્યમ્, તદુપપાદકં ચ ન સર્વભિન્નત્વમ્, સ્વતોઽપિ ભેદાપત્ત્યા તદસમ્ભવાત્। નાપિ સ્વાતિરિક્તસર્વભિન્નત્વમ્; અદ્વૈતવાદિનં પ્રતિ સ્વાતિરેકવિશેષણાસિદ્ધેઃ, સ્વત્વાનનુગમાચ્ચ। તથા ચ તેન તેન રૂપેણ તત્તદ્ભિન્નત્વમેવ ઉપપાદકમુપેયમ્। અત ઉપપાદકતાવચ્છેદકનાનાત્વાન્ન સર્વમુપપાદકમર્થાપત્તેર્વિષય ઇતિ પૃથક્પૃથગનુપપત્તિજ્ઞાનાપેક્ષાયાં સર્વત્રાનુપપત્તિજ્ઞાને અનવસ્થાનાત્ ક્વચિદ્ધારાવિશ્રાન્તૌ તત્રૈવ લબ્ધાવકાશા શ્રુતિઃ સર્વાદ્વૈતે પર્યવસ્યતીતિ કિમનુપપન્નમ્? દૃષ્ટાન્તે ચ સર્વત્ર સ્વસાધારણમુપપાદકતાવચ્છેદકમેકમેવેતિ તદવચ્છિન્નતયા સ્વસ્યાપિ ભાનમિતિ વૈષમ્યમ્। તથા હિ- દૃશ્યત્વાવચ્છિન્નમિથ્યાત્વં વિના દૃક્સમ્બન્ધાનુપપત્તિગ્રહાત્તદવચ્છિન્નમિથ્યાત્વમર્થાપત્તેર્વિષય ઇતિ સ્વમિથ્યાત્વમપિ સ્વવિષયઃ, એવમેવ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાનુપપત્તેરપિ સ્વવિષયત્વમ્, તત્રાપિ દૃશ્યત્વાદેરેકસ્યૈવાવચ્છેદકત્વાત્। એવં ચ બ્રહ્મણિ સર્વાભેદબોધિકાયાઃ શ્રુતેર્ભેદમાત્રનિષેધાન્યથાનુપપત્તેશ્ચ સ્વાભેદવિષયત્વમવિરુદ્ધમ્। ન હિ સર્વભેદે સ્વભેદાપત્તિરિવ સર્વાભેદે સ્વાભેદે દોષાય। તસ્માદદ્વૈતશ્રુતિર્બાધ્યબાધકયોરૈક્યબોધનેન નિરાબાધા સર્વાદ્વૈતં પ્રતિપાદયતિ।
નનુ- શબ્દબુદ્ધિકર્મણાં વિરમ્ય વ્યાપારાભાવાત્ કથમાદાવલ્પવિષયા બુદ્ધિઃપશ્ચાદ્ બહુવિષયા ભવતીત્યુચ્યત ઇતિ ચેન્ન, શ્રુતિતો દ્રાગેવ જાતાયાઃ સર્વવિષયાયા અદ્વૈતબુદ્ધેઃ પ્રામાણ્યં વ્યસ્થાપયન્તીનામસ્મદ્‌બુદ્ધીનામેવ ક્રમેણ જાયમાનત્વાત્। અયોગ્યતાજ્ઞાનં ચ ન શાબ્દબોધે પ્રતિબન્ધકમ્, ન વા યોગ્યતાજ્ઞાનં હેતુઃ, યેન પ્રથમં સર્વાદ્વૈતબુદ્ધિર્ન સ્યાત્। તદુક્તમ્-
અત્યન્તાસત્યપિ જ્ઞાનમર્થે શબ્દઃ કરોતિ હિ।
અબાધાત્તુ પ્રમામત્ર સ્વતઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચલામ્॥ ઇતિ।
વેદાન્તકલ્પલતિકાયામસ્યાર્થસ્ય પ્રપઞ્ચો દ્રષ્ટવ્યઃ। એતેન- ચરમજ્ઞાનમિથ્યાત્વેઽપિ ન તદ્વિષયસ્ય મિથ્યાત્વમ્, જ્ઞાનમિથ્યાત્વસ્ય વિષયમિથ્યાત્વાસાધકત્વાત્, અદ્વૈતજ્ઞાને વ્યભિચારાદિતિ નિરસ્તમ્, શ્રુત્યૈવ દ્વૈતમાત્રનિષેધ્યત્વબોધાનાત્। અદ્વૈતજ્ઞાનવિષયે ચ મિથ્યાત્વબોધકાભાવાદેવ સત્યમ્, ન તુ જ્ઞાનમિથ્યાત્વાદિતિ ન કિઞ્ચિદેતત્। નનુ દ્વૈતજ્ઞાનાદ્વૈતજ્ઞાનયોરભેદે કથં બાધ્યબાધકભાવઃ? ન ચ વ્યાવહારિકભેદમાત્રેણ સઃ,  દ્વૈતજ્ઞાનસ્યાપિ બાધકત્વાપત્તેઃ ઇતિ ચેન્ન, વ્યાવહારિકભેદમાત્રસ્ય બાધકત્વાપ્રયોજકત્વાત્। યદ્વિ પરીક્ષિતપ્રમાણભાવત્વેન બલવત્, તદ્‌ બાધકમ્, યત્તુ સન્દિગ્ધપ્રમાણભાવત્વેન દુર્બલં તદ્‌ બાધ્યમિતિ વ્યવસ્થાયાં દ્વૈતજ્ઞાનસ્ય દુર્બલત્વેનાબાધકત્વસ્યાદ્વૈતજ્ઞાનસ્ય ચ બલવત્ત્વેન બાધકત્વસ્ય શબ્દપ્રત્યક્ષબલાબલવિચારે દર્શિતત્વાત્। યત્તુ- `આપો વા ઇદં સર્વં ભૂતઽ મિત્યાદિશ્રુતિઃ `વિમતં જલાભિન્નં પ્રતીતત્વાત્ જલવદિઽત્યનુમાનં વા સ્વબાધકસ્ય જલાભેદં ગૃહીત્વા નિર્બાધં સત્ ત્વદુક્તન્યાયેન સર્વસ્ય જલાભેદં બોધયેદ્- ઇતિ, તન્ન, જલાભેદબોધનેઽપિ બાધ્યબાધકયોરૈક્યાબોધનાદ્ બાધકસ્ય બાધકત્વોપપત્તેઃ, ઐક્યજ્ઞાનભેદજ્ઞાનયોર્બાદ્યબાધકભાવસ્ય જલાભેદજ્ઞાનેનાનપાયાત્। બાધકાભેદો હિ બાધકત્વાભાવે પ્રયોજકઃ, બાધકસ્ય સ્વબાધકત્વાદર્શનાત્। અતો ન બાધ્યબાધકૈક્યજ્ઞાનસ્ય જલાભેદજ્ઞાનસામ્યમ્। એતેન- પૂર્વં સર્વસ્માદ્ભિન્નમિતિ મદ્વાક્યમદ્વૈતવાક્યતજ્જ્ઞાનતદ્વિષયાણાં તેભ્યો ભેદમાદૌ ગૃહીત્વા નિર્બાધં સત્સર્વભેદે પર્યવસ્યતીતિ નિરસ્તમ્, બાધ્યબાધકયોરભેદે બાધકત્વાભાવવત્ ભેદેઽપિ બાધકત્વં ન સ્યાદિત્યત્ર હેત્વભાવાત્ પૂર્વોક્તદોષાચ્ચેતિ દિક્।
સર્વાસત્ત્વં સર્વમિથ્યાત્વાન્નાતિરિચ્યતે, અતઃ `સર્વમસદિઽતિ પ્રત્યવસ્થાનમનવકાશમ્। નનુ શ્રુત્યા સર્વસ્ય મિથ્યાત્વં વા બોધ્યતે, બ્રહ્માભિન્નત્વં વા। આદ્યે `સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેઽતિ સામાનાધિકરણ્યં ન સ્યાત્, સત્યાનૃતયોરૈક્યાયોગાત્। દ્વિતીયે `ઇદં રજતંઽ `ગૌરોઽહઽ મિત્યાદિભ્રમાણાં પ્રમાત્વં સ્યાત્, આત્મનિ દેહાદિભેદસ્યાનૃતાદિવ્યાવૃત્તેશ્ચ બોધકાનાં વેદાન્તાનાં `નેદં રજતઽમિત્યાદિબાધકસ્ય ચાપ્રામાણ્યં સ્યાત્, ઘટજ્ઞાનેનૈવ તદભિન્નબ્રહ્મતદભેદાદેઃ સર્વસ્યાપિ વસ્તુતો જ્ઞાનત્વેન સાર્વજ્ઞ્યમ્, વેદાન્તાનાં વૈયર્થ્યમ્, સદ્યો મોક્ષશ્ચ સ્યાત્, સુખદુઃખબન્ધમોક્ષભેદાઽભેદદૂષણભૂષણજયપરાજયભ્રાન્તિપ્રમાદેરપિ વસ્તુતો ભેદાભાવેન સર્વસઙ્કરાપત્ત્યા સ્વક્રિયાસ્વન્યાયસ્વવચનવિરોધાશ્ચ સ્યુરિતિ ચેન્ન, આદ્યે `મૃદ્ ઘટઃઽ `ઇદં રજતઽમિત્યાદાવિવ ઉપાદાનોપાદેયભાવેનાપિ સામાનાધિકરણ્યોપપત્તેઃ। દ્વિતીયે વસ્તુતો ભેદાભાવેઽપિ આવિદ્યકભેદમાદાય સર્વવ્યવસ્થોપપત્તેઃ। ન ચ ભેદસ્યાપ્યનાવિદ્યકબ્રહ્માભિન્નત્વેનાવિદ્યકત્વાયોગ ઇતિ- વાચ્યમ્ આવિદ્યકત્વસ્યાપ્યાવિદ્યકસ્યૈવાઙ્ગીકાત્, અથાવિદ્યકત્વસ્યાપિ બ્રહ્માભિન્નત્વાત્ કથમાવિદ્યકત્વમિતિ ચેત્, તસ્મિન્નપિ તસ્ય કલ્પિતત્વાદિતિ ગૃહાણ।

નનુ- મુક્તાવાવિદ્યકસ્યાપિ ભેદસ્યાભાવેનાનન્દસ્ય દુઃખાભિન્નત્વેનાપુરુષાર્થત્વાપાતઃ, તત્તદસાધારણસ્વભાવસ્ય તત્ર તત્રાભાવેઽપિ તત્તદભેદે પારિભાષિકોઽયમભેદો ભેદે પર્યવસ્યેદ્, અસાધારણરૂપેણ ભેદમભ્યુપેત્ય સદ્રૂપેણ ભેદનિષેધેઽપિ ઇષ્ટાપત્તિરપ્રસક્તનિષેધશ્ચેતિ ચેન્ન, એકસ્યામેવ બ્રહ્મવ્યક્તૌ તત્તદસાધારણસ્વભાવાનાં કલ્પિતત્વેનાસત્ત્વાત્ સર્વકલ્પનાનિષેધકાલે કલ્પિતધર્માવચ્છિન્નભેદાભેદાદિપ્રસક્તરેયોગાત્। અત એવ નાપ્રસક્તપ્રતિષેધ ઇષ્ટાપત્તિર્વા, `સદ્ દ્રવ્યંઽ `સન્ ગુણઽ ઇત્યાદિપ્રતીત્યા પ્રસક્તાનાં તત્તદ્ધર્માણાં બ્રહ્મણિ પ્રતિષેધાત્। અતઃ સર્વધર્મશૂન્યાયા એકસ્યા એવ સદ્‌વ્યક્તેશ્ચિદાનન્દરૂપાયાઃ પ્રતિપાદનાન્ન પારિભાષિકોઽયમભેદ ઇતિ સિદ્ધમ્। તદેવં `સર્વં બ્રહ્માભિન્નમિઽતિ મતે મિથ્યાભૂતસ્ય બ્રહ્મભેદેઽપિ સન્માત્રમેવ બ્રહ્માભિન્નમિતિ મતે વા ન પ્રત્યક્ષાદિવિરોધઃ નાપિ પૂર્વોત્તરવિરોધઃ॥
ઇત્યદ્વૈતશ્રુતેર્બાધોદ્ધારઃ।
[।1-2-4]
[1-2-5]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
નનુ- યદ્યપિ સલિલ એકો દ્રષ્ટા અદ્વૈત ઇત્યત્ર સલિલશબ્દસ્ય તત્સાદૃશ્યસ્વચ્છત્વમાત્રપરત્વાત્ તસ્ય ચ સર્વમલાસંસર્ગિત્વસ્વરૂપસ્યાદ્વૈતેઽપ્યુપપત્તેઃ, `સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીઽદિત્યત્ર ચાગ્રપદસ્ય `તદૈક્ષત નામરૂપે વ્યાકરોઽદિત્યાદેશ્ચ કાલેક્ષણનામરૂપાત્મકપ્રપઞ્ચપ્રાપકસ્યાવિદ્યકદ્વૈતવિષયકત્વેન વાસ્તવાદ્વૈતવિરોધિત્વાભાવઃ તથાપિ `સદેવ સોભ્યેદમગ્ર આસીઽદિત્યનેન ઇદં શબ્દોદિતસ્ય વિશ્વસ્ય સદભેદેન સત્ત્વમુક્ત્વા પુનરદ્વિતીયપદેન તન્નિષેધે વ્યાઘાતઃ। ન હિ `સદાસીઽદિત્યસ્યાસદાસીદિત્યર્થ ઇતિ ચેન્ન, સદ્વ્યતિરેકેણ નાસીદિત્યર્થસ્યૈવ નિષેધાર્થત્વાત્। વિવૃતં ચૈતદ્ ભાષ્યકારાદિભિરારમ્ભણાધિકરણે। ન ચ- સદ્‌વ્યતિરેકેણાસત્ત્વોક્તૌ સદાત્મના સત્યત્વમાગચ્છતીતિ વાચ્યમ્। આગચ્છતુ નામ। કો હિ બ્રહ્માભિન્નસ્યાસત્ત્વસાધનાય પ્રવૃત્તૌ યો બિભીયાત્। અદ્વૈતવાક્યસ્ય ચ ષડ્‌વિધતાત્પર્યલિઙ્ગવત્તયા બલવત્ત્વેનાવિદ્યકદ્વૈતપ્રતિપાદકત્વં સૃષ્ટ્યાદિવાક્યાનામિતિ શ્રવણસ્વરૂપનિરૂપણે વેદાન્તકલ્પલતિકાયામભિહિતમસ્માભિઃ, ઇહાપ્યભિધાસ્યતે ષડ્‌વિધતાત્પર્યલિઙ્ગાનિ પ્રદર્શયદ્ભિઃ। અત એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞયોપક્રમાત્ `એતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસીઽત્યુપસંહારાચ્ચ અદ્વૈતસ્યૈવ મહાપ્રાકરણિકતયા તદનુસારેણ તદ્વાક્યસ્થપદાનાં વ્યાખ્યેયત્વાવધારણાત્, નાનાર્થપદાનામર્થાન્તરોપસ્થાપકત્વસમ્ભવેઽપિ પ્રકૃતવાક્યાર્થાનન્વયિતયા તત્પરિત્યાગેન પ્રકૃતવાક્યાર્થાનુકૂલપદાર્થોપસ્થિતિપરત્વમેવાસ્થેયમ્। તત્ર ન દ્વિતીયમદ્વિતીયમિતિ તત્પુરુષાભ્યુપગમે ન દ્વિતીયમ્ કિંતુ પ્રથમં તૃતીયં વેત્યર્થઃ સ્યાત્, સ ચ ન સમ્ભવતિ તયોરપિ કિઞ્ચિદપેક્ષ્ય દ્વિતીયત્વાદ્। અતો ન વિદ્યતે દ્વિતીયં યત્રેતિ બહુવ્રીહિરેવાદરણીયઃ। ન ચ એકેનૈવાદ્વિતીયપદેન ભેદત્રયનિષેધસમ્ભવે એકાવધારણપદયોર્વૈયર્થ્યમિતિ વાચ્યમ્। વિજાતીયં કિઞ્ચિદપેક્ષ્ય દ્વિતીયત્વાવચ્છિન્નનિષેધસ્યાદ્વિતીયશબ્દાર્થત્વાત્। અયં ચાત્ર સઙ્કોચો બલીવર્દપદસન્નિધાનાદ્ ગોપદ ઇવ સજાતીયસ્વગતભેદનિષેધકૈકાવધારણપદસન્નિધિપ્રયુક્ત એવ। તદુક્તમ્-
વૃક્ષસ્ય સ્વગતો ભેદઃ પત્રપુષ્પપલાદિભિઃ।
વૃક્ષાન્તરાત્સજાતીયો વિજાતીયઃ શિલાદિતઃ॥
તથા સદ્વસ્તુનો ભેદત્રયં પ્રાપ્તં નિવાર્યતે।
એકાવધારણદ્વૈતપ્રતિષેધૈસ્ત્રિભિઃ ક્રમાત્॥ ઇતિ।
સ્વગતભેદઃ નાનાત્વરૂપજીવેશ્વરભેદઃ। સજાતીયભેદોઽત્ર દ્રવ્યત્વાદિના સજાતીયપૃથિવ્યાદિભેદઃ। વિજાતીયભેદો ગુણાદિભેદઃ। અથવા જડભેદો વિજાતીયભેદઃ। ચૈતન્યભેદઃ સજાતીયભેદઃ। જ્ઞાનાનન્દાદિધર્મભેદઃ સ્વગતભેદઃ। યદિ ચ "અસ્ય ગોર્દ્વિતીયોઽન્વેષ્ટવ્ય ઇત્યુક્તે ગૌરેવ દ્વિતીયોઽન્વિષ્યતે, નાશ્વો ન ગર્દભ" ઇતિ મહાભાષ્યાનુસારાત્ સમાનજાતીયદ્વિતીયપરત્વં દ્વિતીયશબ્દસ્ય તદા અદ્વિતીયશબ્દસ્ય સજાતીયભેદનિષેધપરત્વમ્, વિજાતીયસ્વગતભેદનિષેધપરત્વં તુ એકાવધારણપદયોર્યથેષ્ટં વ્યાખ્યેયમ્। અથવા અદ્વિતીયપદેનૈવ ભેદત્રયનિષેધઃ, એકાવધારણપદે તુ સઙ્કોચશઙ્કાપરિહારાય।
યત્તુ કેનચિત્ પ્રલપિતં- દ્વિતીયશબ્દઃ સહાયવાચી, `અસિદ્વિતીયોઽનુસસારપાણ્ડવઽમિતિ પ્રયોગાત્, `અસિદ્વિતીયઃ અસિસહાયઃઽ ઇતિ મહામાષ્યોક્તેશ્ચ, તથા ચાદ્વિતીયમસહાયમિત્યર્થોઽસ્તુ, એવમેકશબ્દસ્યાપિ નાનાર્થત્વેનાવિરુદ્ધાર્થમાદાયોપપત્તૌ ન મિથ્યાત્વપર્યવસાયિતાઽઽસ્થેયા। તથા ચ `એકે મુખ્યાન્યકેવલાઽ ઇત્યમરઃ, `એકશબ્દોઽયમન્યપ્રધાનાસહાયસઙ્ખયાપ્રથમસમાનવાચીઽતિ `એકો ગોત્રઽ ઇતિ સૂત્રે કૈયટઃ। `ષ્ણાન્તાષડિઽતિ સૂત્રે મહાભાષ્યકારોઽપિ એકશબ્દોઽયં બહ્વર્થઃ, અસ્તિ સઙ્ખયાર્થઃ, અસ્ત્યસહાયવાચી, અસ્ત્યન્યાર્થઃ ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાતવાન્। તથા ચ જીવાદિભ્યોઽન્યત્વં પ્રાધાન્યં વા એકશબ્દાર્થોઽસ્તુ। એવમન્યાન્યપિ શ્રુતિપદાનિ વ્યાખ્યેયાનિ ઇતિ। તત્ પૂર્વોક્તયુક્તિભિરપાસ્તમ્। વિસ્તરેણ ચ વક્ષ્યતે તાત્પર્યનિરૂપણે। તદેવં સદ્રૂપે બ્રહ્મણિ પદત્રયેણ ભેદત્રયનિષેધાત્ તદ્ભિન્નમિથ્યાત્વે પર્યવસિતં `એકમેવાદ્વિતીયઽતિ વાક્યમ્। એવમન્યા અપિ શ્રુતયઃ સ્મૃતયશ્ચ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્નોદાહૃતાઃ। સ્વયમેવ સૂરિભિરાકારે દ્રષ્ટવ્યાઃ॥
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ સર્વાદ્વૈતશ્રુતેઃ અદ્વૈતતાત્પર્યકત્વનિર્ણયઃ।
[।1-2-5]
[1-2-17]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
`તરતિ શોકમાત્મવિત્ઽ, `તથા વિદ્વાન્ નામરૂપાદ્વિમુક્તઃઽ, `ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ। ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે॥ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિબોધિતજ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાન્યથાનુપપત્તિરપિ બન્ધમિથ્યાત્વે પ્રમાણમ્। સત્યત્વે બ્રહ્મવદનિવર્ત્યત્વાપત્તેઃ। તથા હિ- શુક્તિરૂપ્યરજ્જુસર્પાદૌ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વે ન તાવત્ તત્તદ્રૂપવત્ત્વં જ્ઞાનનિવર્ત્યતાવચ્છેદકમ્। અનનુગમાત્। કિન્તુ સર્વાનુગતં મિથ્યાત્વમેવાજ્ઞાનકલ્પિતત્વાપરપર્યાયમવચ્છેદકમ્, એવં જ્ઞાનસ્યાપિ તન્નિવર્તકત્વે ન। શુક્ત્યાદિવિષયત્વમચ્છેદકમ્। અનનુગમાત્। કિન્તુ સર્વાનુગતમધિષ્ઠાનપ્રમાત્વમેવ। તથા ચ યત્ર જ્ઞાનસ્યાધિષ્ઠાનપ્રમાત્વેન નિવર્તકતા, તત્ર મિથ્યાત્વેનૈવ નિવર્ત્યતેતિ નિયમઃ સિધ્યતિ। એતાદૃશનિયમાનભ્યુપગમે ચાનન્તનિયમકલ્પનાગૌરવરૂપો બાધકસ્તર્કઃ। તથા હિ- યન્નિષ્ઠા યદાકારા પ્રમારૂપાઽન્તઃકરણવૃત્તિરુદેતિ, તન્નિષ્ઠં તદાકારમજ્ઞાનં નાશયતીતિ નિયમસ્ય સિદ્ધત્વાત્। ઉપાદાનનાશસ્ય ચોપાદેયનિવર્તકત્વાત્ શુક્ત્યાદિજ્ઞાનેન તત્તદાકારાજ્ઞાનનાશે તદુપાદેયાનાં રજતાદીનાં નિવૃત્તિરૌચિત્યાવર્જિતૈવેતિ નિયમાન્તરાકલ્પનેન લાઘવમનુકૂલસ્તર્કોઽસ્મત્પક્ષે। અજ્ઞાનોપાદેયત્વં ચ શુક્તિરજતાદીનામન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધમગ્રે સ્થાસ્યતિ। એવં સ્થિતે કૃત્સ્નસ્યાપિ પ્રપઞ્ચસ્યાત્મપ્રમાનિવર્ત્યત્વે તદજ્ઞાનકલ્પિતત્વમેવ તત્રાવચ્છેદકં કલ્પ્યતે। ન ત્વનનુગતમાકાશત્વાદિ। ન વા બ્રહ્મભિન્નત્વં સદ્ભિન્નત્વં વા સર્વાનુગતમપિ। તુચ્છેઽતિપ્રસક્તેઃ। તદ્વારકવિશેષણપ્રક્ષેપે તુ સદસદ્વિલક્ષણત્વરૂપમિથ્યાત્વમેવ નિવર્ત્યતાપ્રયોજકં પર્યવસિતમ્। અન્યથા નિયમાન્તરકલ્પનાગૌરવાપત્તેઃ। તથા ચ શુક્ત્યાદિજ્ઞનસ્ય યેન રૂપેણ નિવર્તકત્વં, તેન રૂપેણાત્મજ્ઞાનસ્ય નિવર્તકત્વમ્। રૂપ્યાદૌ યેન રૂપેણ નિવર્ત્યત્વં, પ્રપઞ્ચે તદ્રૂપં વિનાઽનુપપદ્યમાનં સ્વોપપાદકતયા તત્ર તત્ કલ્પયતીતિ સિદ્ધં મિથ્યાત્વમ્।

નનુ ભવેદેતદેવમ્, યદ્યાત્મજ્ઞાનસ્ય પ્રપઞ્ચે નિવર્ત્યે શુક્ત્યાદિજ્ઞાનસાધારણમધિષ્ઠાનપ્રમાત્વમેવાવચ્છેદકમિત્યત્ર કિઞ્ચિન્માનં ભવેદ્। રૂપાન્તરેણાપિ નિવર્તકત્વસમ્ભવાત્। શ્રુતિસ્તુ દ્વૈતપ્રપઞ્ચસ્યાદ્વિતીયાત્મજ્ઞાનં નિવર્તકમિત્યેતાવન્માત્રે પ્રમાણમ્। ન ત્વવચ્છેદકવિશેષેઽપિ। ન ચ જ્ઞાનનિવર્ત્યતામાત્રાન્મિથ્યાત્વસિદ્ધિઃ, સેતુદર્શનાદિનિવર્ત્યદુરિતાદિષુ વ્યભિચારાત્। તત્ર વિહિતક્રિયાત્વાદિના નિવર્તકત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્, પ્રકૃતેઽપિ રૂપાન્તરં નાવચ્છેદકમિતિ કુતો નિરણાયિ? જ્ઞાનસ્ય હિ સ્વપ્રાગભાવં પ્રતિ પ્રતિયોગિત્વેન નિવર્તકતા, પૂર્વજ્ઞાનાદિકં પ્રતિ તુ ઉત્તરવિરોધિગુણત્વેન, સંસ્કારં પ્રતિ ફલત્વેન, રાગાદિકં પ્રતિ વિષયદોષદર્શનત્વેન, વિષં પ્રતિ ગરુડધ્યાનત્વેન, સેત્વાદિદર્શનસ્ય દુરિતં પ્રતિ વિહિતક્રિયાત્વેન। એવં ચ મિથ્યાત્વં વિનાપિ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વદર્શનાત્ ન તન્મિથ્યાત્વસ્ય સાધકમ્। ઉદાહૃતેષ્વપિ સત્યત્વાસંપ્રતિપત્ત્યા મિથ્યાત્વમેવાસ્તીતિ ચેત્, અસ્તુ વા માસ્તુ। જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વમાત્રં તુ ન તસ્ય સાધકમિતિ બ્રૂમઃ। હેત્વન્તરેણ સિદ્ધૌ ચૈતદુપન્યાસો વ્યર્થઃ। શુક્તિરૂપ્યાદૌ કથમિતિ ચેચ્છૃણુ। અધિષ્ઠાનજ્ઞાનત્વેન તત્ર જ્ઞાનસ્ય નિવર્તકત્વાત્। અધિષ્ઠાનજ્ઞાનત્વં હિ અજ્ઞાનનાશકજ્ઞાનત્વં વા, અજ્ઞાનસમાનવિષયકપ્રમાત્વં વેતિ તેન રૂપેણ નિવર્તકત્વે માનાભાવાત્ નાત્માજ્ઞાનોપાદાનકત્વરૂપમિત્યાત્વસિદ્ધિઃ પ્રપઞ્ચસ્યેતિ પ્રાપ્તમ્। અત્રોચ્યતે। આત્મજ્ઞાનસ્યાપ્યધિષ્ઠાનજ્ઞાનત્વેનૈવ પ્રપઞ્ચં પ્રતિ નિવર્તકત્વમ્। પ્રકારાન્તરાસમ્ભવાત્। તથા હિ- પ્રતિયોગિત્વં તાવન્નાવચ્છેદકમ્। પ્રપઞ્ચસ્ય ભાવરૂપત્વાત્। જ્ઞાનસ્ય પ્રાગભાવનિવૃત્તિરૂપત્વેન પ્રતિયોગિત્વેન પ્રાગભાવનિવર્તકત્વાસિદ્ધેશ્ચ। નાપ્યુત્તરગુણત્વમ્। આકાશાદેરાત્મવિશેષગુણત્વાભાવાદ્। ઇચ્છાદેરપિ પ્રપઞ્ચનિવર્તકત્વાપાતાચ્ચ। નાપિ ફલત્વમ્। સંસ્કારસ્ય સ્મરણજનકત્વવદાકાશાદેરાત્મજ્ઞાનજનકત્વાભાવાત્। સંસ્કારસ્ય સ્મૃત્યનાશ્યત્વેનોદાહરણાસિદ્ધેશ્ચ। વિષયદોષદર્શસ્ય તુ રાગાદિનિવર્તકત્વં રાગાદિકારણીભૂતબલવદનિષ્ટાનનુબન્ધીષ્ટસાધનત્વભ્રમરૂપતત્કારણનિવર્તકત્વેનેતિ ન પ્રકૃતોદાહરણાદતિરિચ્યતે। શુક્તિરૂપ્યતુલ્યત્વાત્। ગરુડધ્યાનં તુ ન પ્રત્યુદાહરણમ્। ધ્યાનસ્ય રાગાદેરિવ જ્ઞાનત્વાનભ્યુપગમાત્। જ્ઞાનસ્યેચ્છાનધીનત્વેન તદધીનજ્ઞાનાપેક્ષયા વૈલક્ષણ્યાત્। સ્પષ્ટં ચૈતદાકરે। જ્ઞાનત્વેઽપિ તસ્ય સેતુદર્શનપક્ષાન્નાતિરેકઃ, શાસ્ત્રવિહિતત્વાવિશેષાત્। કેવલં સેત્વાદિદર્શનવદ્વિહિતક્રિયાત્વમવશિષ્યતે। તચ્ચ ન સમ્ભવતિ। જ્ઞાનસ્ય કર્તુમકર્તુમશક્યત્વેન વિધેયત્વાયોગાત્। વિસ્તરેણ ચ જ્ઞાને વિધિરાકરેષુ નિરાકૃતઃ। નિરાકરિષ્યતે ચેહાપિ। સેતુદર્શને કથમિતિ ચેત્? વિશિષ્ટાકારેણ વિષેયત્વોપપત્તેઃ। ન હિ સેતુદર્શનમાત્રસ્ય દુરિતનાશકત્વમ્। તત્રત્યમ્લેચ્છાનામપિ દુરિતનાશપ્રસઙ્ગાત્। કિન્તુ પરરાષ્ટ્રાદુપસ્થાનાદિપૂર્વકવ્રતકલાપવિશિષ્ટસ્ય। તથા ચ છત્રપાદુકાદિવર્જનદોષોદ્ધોષણદૂરદેશગામિત્વભિક્ષાભોજિત્વાદિનિયમાનાં કૃતિસાધ્યત્વાત્ તદ્વિશિષ્ટં સેતુદર્શનમપિ કૃતિસાધ્યમિતિ વિશિષ્ટરૂપેણ વિધાનોપપત્તિઃ। આત્મજ્ઞાને તુ નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્વિશેષણમપિ કૃતિસાધ્યં, યેન તદ્વિશિષ્ટત્વેનાપિ વિધેયત્વં સ્યાત્। કર્મસમુચ્ચયસ્ય નિરાકરિષ્યમાણત્વાદ્। બન્ધસ્યાજ્ઞાનમાત્રહેતુકત્વેન જ્ઞાનાતિરિક્તનિવર્તકાનપેક્ષણાચ્ચ। બન્ધસ્યાજ્ઞાનહેતુકત્વં ચ `માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાત્ઽ `અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃઽ ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિન્યાયસિદ્ધમ્। વક્ષ્યતે ચાગ્રે। અજ્ઞાનનિવર્તકજ્ઞાનસ્ય ચોત્પત્તિમન્તરેણાન્યાપેક્ષા નાસ્તીતિ શુક્ત્યાદિજ્ઞાને દૃષ્ટમ્। તથા ચોક્તં વાર્તિકકૃદ્ભિઃ।
"તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યોત્થસમ્યગ્ધીજન્મમાત્રતઃ।
અવિદ્યા સહ કાર્યેણ નાસીદસ્તિ ભવિષ્યતિ"॥ ઇતિ।
"પ્રત્યગ્યાથાત્મ્યધીરેવ પ્રત્યગજ્ઞાનહાનિકૃત્।
સા ચાત્મોત્પત્તિતો નાન્યદ્ ધ્વાન્તધ્વસ્તાવપેક્ષતે॥"
ઇતિ ચ। અત એવ `યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિ।ઽ `યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિઃ।
`યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી।
યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનોઃ॥ઽ
ઇત્યાદિસ્મૃતિશ્ચાવિદ્યાવસ્થાયાં સંસારોપલમ્ભં વિદ્યાવસ્થાયાં ચ તદનુપલમ્ભં દર્શયતિ। તસ્માદધિષ્ઠાનપ્રમાત્વેનાત્મજ્ઞનનિવર્ત્યત્વાચ્છુક્તિરૂપ્યાદિષ્વિવ બન્ધેઽપિ મિથ્યાત્વં સિદ્ધમ્।
યત્ત્વીશ્વરજ્ઞાનેન સત્યં ઘટાદિ નિવર્તત ઇતિ પ્રત્યુદાહરણમ્। તન્ન। ઈશ્વરજ્ઞાનસ્ય તાર્કિકમતેઽપિ ઉપાદાનગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનત્વેનૈવ કારણત્વાદ્। અભાવસ્ય ચ નિરુપાદાનત્વાદ્, અભાવં પ્રતિ કારણત્વે માનાભાવાત્। સોપાદાનત્વે તુ સમવેતત્વેન તસ્યાપિ ભાવત્વાપત્તેઃ। અન્યન્તાભાવાદિવચ્ચ તદજન્યત્વેઽપિ ધ્વંસસ્ય તદ્વિષયત્વોપપત્તેઃ। ન ચ તાદૃગીશ્વરજ્ઞાને સમ્પ્રતિપત્તિરપ્યન્યેષામિતિ ન કાઽપ્યનુપપત્તિઃ। યથા ચ શુક્ત્યાદિજ્ઞાનસ્યરૂપ્યાદિનિવર્તકત્વમપ્રામાણ્યજ્ઞાનવિરહમપેક્ષ્યૈવ, એવમાત્મજ્ઞાનસ્યાપિ શ્રવણાદિનિર્વૃત્તાવસમ્ભાવનાદિનિવૃત્તિરૂપાપ્રામાણ્યજ્ઞાનવિરહાપેક્ષત્વમિતિ ન કિઞ્ચિદપ્યધિકં કલ્પિતમ્। આત્મજ્ઞાનસ્ય સર્વસુકૃતસાધ્યત્વં શુક્ત્યાદિજ્ઞાનાપેક્ષયા વિલક્ષણમિતિ તુ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોર્વૈધર્મ્યમાત્રોદ્ભાવનાદ્ વૈધર્મ્યસમા જાતિઃ। અજ્ઞાનસ્ય ચ સમાનાધિકરણસમાનાકારજ્ઞાનનિવર્ત્યત્વં, જીવન્મુક્તૌ ચ પ્રારબ્ધકર્મપ્રતિબન્ધેન બન્ધનાશવિલમ્બ ઇત્યાદિ સર્વમુપરિષ્ટાદુપપાદયિષ્યતે। સત્યસ્ય જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વે તુ આશ્રયવિષયોભયસમ્બન્ધિત્વાદિના અતિપ્રસઙ્ગો વિવરણકારૈર્વર્ણિતઃ। તસ્માદધિષ્ઠાનજ્ઞાનત્વેન જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વં મિથ્યાત્વે પ્રમાણમિતિ સિદ્ધમ્।
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાન્યથાનુપપત્તિઃ।
[।1-2-17]
[1-2-19]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ

શુક્તિરૂપ્યસ્વપ્નાદિવદ્ દૃષ્ટિદૃષ્ટ્યન્યથાનુપપત્ત્યાઽપિ જગતો મિથ્યાત્વસિદ્ધિઃ। અથ કેયં દૃષ્ટિસૃષ્ટિઃ? (1)દૃષ્ટિરેવ સૃષ્ટિરિતિ વા? (2)દૃષ્ટિવ્યતિરિક્તસૃષ્ટ્યભાવો વા? (3)દૃષ્ટિવ્યતિરેકેણ સૃજ્યાભાવો વા? (4)દૃષ્ટિસામગ્રીજન્યત્વં વા? (5)દૃષ્ટિસમાનકાલીનસૃષ્ટિર્વા? (6)દૃષ્ટિસત્તાસમાનસત્તાકસૃષ્ટિર્વા? (7)સદસદ્વિલક્ષણત્વં વા? (8)ત્રિવિધસત્ત્વબહિર્ભૂતત્વે સત્યસદ્વિલક્ષણત્વં વા? (9) અજ્ઞાતસત્ત્વાભાવો વા? (10)જ્ઞાતૈકસત્ત્વં વા? આદ્યે વૃત્તિરૂપા ચૈતન્યરૂપા વા દૃષ્ટિરભિમતા? પ્રથમે ચરમવૃત્તિવિષયબ્રહ્મણોઽપિ દૃષ્ટિસૃષ્ટ્યાપત્તિઃ। દ્વિતીયે સર્વદાઽપિ સૃષ્ટ્યાપત્તિઃ। ન દ્વિતીયઃ। ચૈત્રેણ સૃષ્ટો મયા દૃષ્ટ ઇતિ વૈલક્ષણ્યેન વ્યવહારાનુપપત્તેઃ। ન તૃતીયઃ। `જ્ઞાતો ઘટો ન જ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ અનુભવવિરોધાત્। ન ચતુર્થઃ। એકસામગ્રીપ્રસૂતત્વેન ઘટાદેર્દૃષ્ટ્યભિન્નત્વેનાનન્તરોક્તદોષાત્। ન પઞ્ચમઃ। શાબ્દાદિજ્ઞાનસમકાલોત્પન્નઘટાદૌ સિદ્ધસાધનાત્। તદ્વદન્યત્રાર્થાન્તરતાપત્તેશ્ચ। ન ષષ્ઠઃ। ઉભયસત્ત્વેઽપ્યુપપત્તેઃ સિદ્ધસાધનાત્। ન સપ્તમઃ। અસ્યૈવ મિથ્યાત્વરૂપત્વેન તત્સાધનાયૈવ તદુપન્યાસાનુપપત્તેઃ। નાષ્ટમઃ ત્રિવિધસત્ત્વમધ્યે પ્રાતિભાસિકસત્ત્વસ્યાપ્યન્તર્ભાવેન દૃષ્ટિસૃષ્ટિપક્ષેતદ્વતિ જગતિ તદ્બહિર્ભાવાનુપપત્તેઃ। ન નવમઃ। તુચ્છસાધારણ્યાત્। ન દશમઃ। સુખાદૌ સિદ્ધસાધનાત્, તદ્વદન્યત્રાર્થાન્તરાચ્ચેતિ- ચેન્ન। દોષપ્રયુક્તત્વનિબન્ધનસ્ય જ્ઞાતૈકસત્ત્વસ્યજ્ઞાતસત્ત્વાભાવસ્ય વા, પ્રતિપન્નોપાધિદૃષ્ટિજન્યજ્ઞાતૈકસત્ત્વસ્ય વા, દ્રષ્ટ્રન્તરાવેદ્યત્વે સતિ જ્ઞાતૈકસત્ત્વસ્ય વા વિવક્ષિતત્વાત્। તથા ચ ન સુખાદ્યંશે સિદ્ધસાધનમ્, તદ્વદન્યત્રાર્થાન્તરં વા।
નનુ--
જીવ ઈશો વિશુદ્ધા ચિત્ તથા જીવેશયોર્ભિદા।
અવિદ્યા તચ્ચિતોર્યોગઃ ષડસ્માકમનાદયઃ॥
ઇતિ પ્રાચાં વચનેન, બૌદ્ધં પ્રતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદિના વિશ્વસ્ય સ્થાયિત્વપ્રતિપાદકેન ચ સૂત્રભાષ્યવાર્તિકવિવરણાદિગ્રન્થેન વિરોધ ઇતિ ચેન્ન। અનાદ્યતિરિક્તે સૃષ્ટિવિષય એવ દૃષ્ટિસૃષ્ટિસ્વીકારાત્, કારણાત્મના સ્થાયિત્વસ્વીકારાચ્ચ। તાવતૈવ બૌદ્ધાભિમતક્ષણિકત્વનિરાકરણોપપત્તેર્નાકરવિરોધઃ। પ્રત્યુતાકરેષુ બહુશો દૃષ્ટિસૃષ્ટિરુપપાદિતૈવ।
નન્વેવં પ્રતીતિમાત્રશરીરત્વેન નિયતકારણાજન્યત્વે શ્રુતિષુ સ્વર્ગાદ્યર્થં જ્યોતિષ્ટોમાદિવિધેર્બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાર્થં શ્રવણાદિવિધેરાકાશાદેર્વાય્વાદિહેતુત્વસ્ય ચોક્તિરયુક્તેતિ ચેન્ન। સ્વાપ્નકાર્યકારણભાવબોધકવદુપપત્તેઃ। ન ચૈવં વેદાન્તવાક્યસ્ય તન્મીમાંસાયાશ્ચ સ્વપ્નવાક્યતન્મીમાંસાતુલ્યતાપત્તિઃ। વિષયબાધાબાધાભ્યાં વિશેષોપપત્તેઃ। અત એવ તૃપ્ત્યર્થં ભોજને પરપ્રત્યયનાર્થં શબ્દાદૌ ચ પ્રવૃત્તેરયોગેન સ્વક્રિયાવ્યાઘાત ઇતિ નિરસ્તમ્। સ્વાપ્નવ્યવહરવદુપપત્તેઃ।
અથૈવં ઘટાદેઃ સ્વજ્ઞાનાત્ પૂર્વમસત્ત્વેન પ્રતિકર્મવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ। અધિષ્ઠાનસ્યાપિ શુક્તિદમંશસ્ય રૂપ્યાદિવદ્ `ઇદં રજતમ્ઽ ઇતિ જ્ઞાનાત્ પ્રાગસત્ત્વેન સંપ્રયોગાદિહેતુત્રય જન્યત્વરૂપાધ્યાસતટસ્થલક્ષણસ્ય સત્યસ્ય વસ્તુનો મિથ્યાવસ્તુ સમ્ભેદાભાવ ઇત્યસ્ય સ્વરૂપલક્ષણસ્ય ચાયોગ ઇતિ ચેન્ન। પ્રતિકર્મવ્યવસ્થાયાઃ સંપ્રયોગાદિહેતુત્રય જન્યત્વરૂપાધ્યાસતટસ્થલક્ષણસ્ય ચ મન્દાધિકારિવિષયત્વાત્। સત્યસ્ય વસ્તુનો મિથ્યાવસ્તુસમ્ભેદાવભાસ ઇતિ સ્વરૂપલક્ષણં તુ દૃષ્ટિસૃષ્ટિપક્ષેપ્યવિરુદ્ધમ્। ન હિ ઇદમંશા વચ્છિન્નં ચૈતન્યં ન વસ્તુ, ન વા મિથ્યારૂપ્યસ્ય તેન સહ ન સમ્ભેદાવભાસઃ। ન ચ- `ઇદં રૂપ્યમ્ઽ ઇતિ જ્ઞાનકાલે શુક્તિત્વાદેરભાવેનાધ્યાસસ્ય તદજ્ઞાનકાર્યત્વાદિપ્રક્રિયાવિરોધ ઇતિ- વાચ્યમ્। `ઇદં રૂપ્યમ્ઽ ઇતિ જ્ઞાનકાલે શુક્તિત્વસ્યાભાવેઽપિ તદજ્ઞાનસ્થિત્યવિરોધાત્। ન હિ સત્તાકાલ ઇવ સત્તાવિરહકાલેઽપિ અજ્ઞાનં વિરુધ્યતે। ન ચ- `ઇદં રૂપ્યં નેદં રૂપ્યમ્ઽ ઇતિ જ્ઞાનયોર્ભિન્નવિષયત્વેન બાધ્યબાધકભાવાનુપપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્। ભિન્નવિષયત્વેઽપિ વિષયયોઃ સારૂપ્યાત્ સ્વપ્નબાધ્યબાધકયોરિવ બાધ્યબાધકભાવોપપત્તેઃ। ન ચ- રૂપ્યાદિબાધસ્યાપિ દૃષ્ટિસૃષ્ટિત્વે તેન રૂપ્યાદેર્મિથ્યાત્વાસિદ્ધિરિતિ- વાચ્યમ્। બાધ્યાન્યૂનસત્તાકત્વમેવ બાધકત્વે પ્રયોજકમ્, ન ત્વધિકસત્તાકત્વમિત્યસ્યોપપાદિતત્વેન વ્યાવહારિકેણ વ્યાવહારિકબાધવત્ પ્રાતિભાસિકેન પ્રાતિભાસિકબાધાવિરોધાત્। ન ચ- સુષુપ્તિપ્રલયાદૌ જીવબ્રહ્મવિભાગસ્યાપ્રતીતત્વેનાવિદ્યમાનતયા પ્રતિસુષુપ્તિ પ્રતિપ્રલયં ચ મુક્તસ્ય પુનરાવૃત્ત્યાપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, જીવબ્રહ્મવિભાગાદેરનાદિત્વેન દૃષ્ટિસૃષ્ટિત્વાનુભ્યુપગમસ્યોક્તત્વાત્। ન ચ સુપ્તં પ્રતિ સંસ્કારાદેરપ્યભાવેન તસ્ય પુનઃ પ્રબોધાયોગઃ, કારણાત્મના સંસ્કારાદેઃ સત્ત્વાત્। ન ચ મોક્ષસ્ય દૃગન્યત્વેન સ્વાપ્નમોક્ષવદ્ દૃષ્ટિસૃષ્ટ્યાપત્તિઃ। મોક્ષસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપત્વેન દૃગ્ભિન્નત્વાસિદ્ધેઃ। ન ચ- ચૈતન્યમાત્રરૂપા દૃષ્ટિર્ન સૃષ્ટિઃ કિન્તુ વૃત્તિવિશિષ્ટચૈતન્યરૂપા વા, વૃત્તિરૂપા વા દૃષ્ટિઃ સૃષ્ટિરિતિ વાચ્યમ્। તથા ચ તસ્યા અપિ દૃષ્ટ્યન્તરં સૃષ્ટિરિત્યનવસ્થેતિ- વાચ્યમ્। ચૈતન્યમાત્રસ્ય દૃષ્ટિત્વે યદ્યપિ તત્સમાનસત્તાકતયા ઘટાદેઃ સદાતનત્વાપત્તિઃ,તથાપિ વૃત્ત્યુપહિતચૈતન્યમેવ દૃષ્ટિશબ્દાર્થઃ। વૃત્તાવપિ વૃત્તિરેવ સ્વસ્વરૂપા ચૈતન્યોપાધિરિતિ નાનવસ્થા। અત એવ- દોષાજ્ઞાનદ્રષ્ટૃદેહેન્દ્રિયાદીનામભાવે ન ભ્રમ ઇતિ તેષામપિ દૃષ્ટિસૃષ્ટિત્વે અનવસ્થેતિ- નિરસ્તમ્। સ્વાપ્નભ્રમવદ્ દેહેન્દ્રિયાદિનૈરપેક્ષ્યેણાપ્યુપપત્તેઃ। અન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનં ચ તદ્વદેવ। ન ચ- દૃષ્ટિસૃષ્ટેરપિ દૃષ્ટિસૃષ્ટિત્વેન ઘટાદેરદૃષ્ટિસૃષ્ટિત્વાપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્। જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયત્વેઽપિ વિષયસ્યાજ્ઞેયત્વાભાવવત્ દૃષ્ટિસૃષ્ટેર્દૃષ્ટિસૃષ્ટિત્વેઽપિ ઘટાદેરપિ દૃષ્ટિસૃષ્ટિત્વોપપત્તેઃ।
નનુ ઐક્યપ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધઃ। પૂર્વકાલપ્રતીતસ્યેદાનીમભાવાત્। ન ચૈષા ભ્રાન્તિઃ। દીપાદૌ પરિણામભેદસ્યેવેહ બાધકસ્યાભાવાત્। તદભાવેઽપિ ભ્રાન્તિત્વે ઘટાદેરપ્યેકસ્મિન્ ક્ષણે ભેદસ્યાત્મનોઽપિ પ્રતિક્ષણં ભેદસ્ય ચ પ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન। `નેહ નાનાઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભિઃ પ્રપઞ્ચસ્ય મિથ્યાત્વેઽવધૃતે રજ્જુસર્પાદિવત્ પ્રતિભાસમાત્રશરીરત્વમેવ પ્રતિભાસકાલાતિરિક્તકાલસત્ત્વે બાધકમ્। અતો ભિન્નકાલાનામાત્મભિન્નાનાં પ્રત્યભિજ્ઞા ભ્રાન્તિઃ। આત્મન્યેકત્વપ્રતીતિરેકકાલાવચ્છેદેન ઘટાદૌ ચૈક્યપ્રત્યભિજ્ઞા ન ભ્રાન્તિઃ। એકકાલાવચ્છિન્નઘટાદાવાત્મનિ ચાભેદે બાધકાભાવાત્। પુરુષાન્તરપ્રતીતેન સહૈકકાલાવચ્છેદેનાપિ ઘટાદૌ પ્રત્યભિજ્ઞાનં ભ્રમ એવ। પ્રતિભાસસ્ય ભેદાત્। યથા એકસ્યામેવ રજ્જવાં મન્દાન્ધકારર્તિન્યાં દશાનાં યુગપત્ સર્પભ્રમેણ પલાયમાનાનાં પરસ્પરસંવાદેનૈક એવ સર્પઃ સર્વૈરનુભૂયત ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞા ભ્રમઃ, અન્યભ્રમસિદ્ધસ્યાન્યેન જ્ઞાનુમશક્યત્વાત્।

નનુ- અત્ર કથમભેદભ્રમઃ? તત્કારણસ્ય સાદૃશ્યાદેઃ કસ્યાપ્યભાવાદિતિ ચેન્ન, સ્વાપ્નાભેદભ્રમવદ્ દૃષ્ટિસૃષ્ટિસિદ્ધસાદૃશ્યાદિસમ્ભવાત્। ન ચૈવમભેદ એવોત્પદ્યતામિતિ વાચ્યમ્। ઇષ્ટાપત્તેઃ। રજ્જુસર્પાદિવદુત્પન્નસ્યૈવ ગ્રહણનિયમાત્। ન ચ ક્વચિદુત્પદ્યતે ક્વચિન્નેત્યત્ર નિયામકાભાવઃ। માયાયા વિચિત્રશક્તિકત્વાભ્યુપગમાત્। ન ચ `સોઽયં દેવદત્તઃઽ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યે જહદજહલ્લક્ષણયૈક્યપરત્વોક્તયોગ ઇતિ વાચ્યમ્। યદ્યપિ ધર્મવદ્ધર્મ્યભેદોઽપિ બાધિત એવેતિ જહદજહલ્લક્ષણાપિ ન યુજ્યતે। તથાપિ યદા ધર્માભેદો બાધાન્ન ગૃહીતઃ, કિન્તુ ધર્મ્યભેદ એવ, તદા `સોઽયમ્ઽ ઇત્યાદૌ જહદજહલ્લક્ષણાસમ્ભવેન દૃષ્ટાન્તત્વોપપત્તિઃ। ન ચાભેદસ્યાપિ દૃષ્ટિસૃષ્ટિત્વેન તજ્જ્ઞાનસ્ય બાધકત્વાયોગઃ। આત્માભેદસ્યાત્મરૂપત્વેન દૃષ્ટિસૃષ્ટિત્વાભાવાત્। અન્યૂનસત્તાકત્વમાત્રેણ બાધકત્વોપપત્તેશ્ચ। ન ચ સાક્ષાત્કારસ્યાપિ દૃષ્ટિસૃષ્ટિત્વેન પ્રમાણજન્યત્વાભાવાત્ તત્ત્વજ્ઞાનત્વાભાવેન તતો મુક્તિર્ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્। અબાધિતવિષયત્વેનૈવ તત્ત્વજ્ઞાનત્વોપપત્તેઃ। તસ્ય ચ દૃષ્ટિસૃષ્ટિત્વેઽપ્યક્ષતેઃ। ન ચ `ધ્રુવા દ્યૌર્ધ્રુવા પૃથિવી ધ્રુવાસઃ પર્વતા ઇમે। ધ્રુવં વિશ્વમિદં જગત્ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધઃ। અનિત્યતાવાદિભિરપિ ધ્રુવેત્યસ્યાન્યથાનયને આવશ્યકે દૃષ્ટિસૃષ્ટિપ્રતિપાદકશ્રુત્યનુરોધેન આકલ્પં સન્તાનાવિચ્છેદપરત્વસ્યૈવ યુક્તત્વાત્। અન્યથા `ધ્રુવો રાજાઽ ઇત્યાદાવગતેઃ। દૃષ્ટિસૃષ્ટૌ ચ `એવમેવાસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણાઃ સર્વે લોકાઃ સર્વે વેદાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સર્વ એત આત્માનો વ્યુચ્ચરન્તિઽ ઇતિ શ્રુતિઃ સુપ્તોતથિતજીવાત્ પ્રામાદિસૃષ્ટિં પ્રતિપાદયન્તી પ્રમાણમ્। ન ચ સુષુપ્તૌ પ્રાણાદિપ્રપઞ્ચસ્ય સત્ત્વાત્કિમર્થં પુનઃ સૃષ્ટિરિતિ વાચ્યમ્। `ન તુ તદ્‌દ્વિતીયમસ્તિ તતોઽન્યદ્વિભક્તં યત્પશ્યેત્ઽ ઇત્યાદિના સુષુપ્તૌ સકલકાર્યપ્રપઞ્ચલયશ્રવણાત્। ન ચ સુષુપ્તૌ `હિતા નામ નાડ્યઽ ઇતિ નાડીસત્ત્વપ્રતિપાદકવાક્યવિરોધઃ। કેન ક્રમેણ સુષુપ્તો ભવતીત્યપેક્ષાયાં `હિતા નામ નાડ્યો હૃદયાત્પુરીતતમભિપ્રતિષ્ઠન્તે તાભિઃ પ્રત્યવસૃપ્ય પુરીતતિ શેતેઽ ઇત્યાદિના સુષુપ્ત્યવ્યવહિતકાલે ક્રમોક્તયે નાડીસત્ત્વં પ્રતિપાદ્યતે, ન તુ સુષુપ્તિકાલેઽપિ। વાક્યાન્તરવિરોધાત્, પ્રાક્ સત્ત્વમાત્રેણ ચ ક્રમાભિધાનપર્યાપ્તેઃ।
નનુ- `યત્રૈષ એતત્સુપ્તોઽભૂત્ઽ ઇતિ યચ્છબ્દેન સુપ્તાધારત્વેનોક્તસ્ય બ્રહ્મણ એવાસ્માદાત્મન ઇત્યનેન પરામર્શાત્તત્કર્તૃકૈવ પ્રાણાદિસૃષ્ટિર્ન તુ સુપ્તોત્થિતજીવકર્તૃકા। અન્યથાઽગ્ર્યૂર્ણનાભ્યાદેસ્તન્તુવિસ્ફુલિઙ્ગાદિજનનોક્તિરત્રાપિ વાક્યે સર્વલોકસૃષ્ટ્યુક્તિશ્ચાલીકાર્થા સ્યાત્। ન હિ દૃષ્ટિસૃષ્ટિપક્ષે અગ્ન્યૂર્ણનાભ્યાદેસ્તન્ત્વાદિજનક્તવં સર્વલોકસૃષ્ટિર્વાસ્તીતિ ચેત્, ન। યત્રેત્યસ્ય કાલપરત્વેન યચ્છબ્દેન બ્રહ્મણો નિર્દેશાભાવાત્। ન ચ યત્રેત્યસ્ય બ્રહ્મરૂપાધિકરણપરત્વં કાલપરત્વં વેત્યત્ર વિનિગમનાવિરહઃ। અનન્તરવાક્યે `ક્વૈષ તદાભૂત્ઽ ઇત્યત્ર ક્વ તદેતિ પદદ્વયોપાદાનસ્યૈવ વિનિગમકત્વાત્, યત્રેત્યનેન દેશનિર્દેશે ક્વેતિ દેશપ્રશ્નાનુપપત્તેઃ। કાલાનિર્દેશે ચ તદેતિ પ્રતિનિર્દેશાનુપપત્તેઃ। ભાષ્યકારાદિભિશ્ચ સ્થૂલાધિકારિણં પ્રતિ તથા વ્યાખ્યાનાત્। ઊર્ણનાભ્યાદેસ્તન્ત્વાદિજન્મોક્તિસ્તુ લૌકિકભ્રમસિદ્ધકાર્યકારણભાવપ્રસિદ્ધિમનુરુધ્ય। સર્વલોકાદિસૃષ્ટિશ્ચ તત્તદ્‌દૃષ્ટિવ્યક્તિમભિપ્રેત્ય। યદા તત્ પશ્યતિ, તત્સમકાલં તત્ સૃજતીત્યત્ર તાત્પર્યાત્। ન ચાવિદ્યાસહકૃતજીવકારણકત્વે જગદ્વૈચિત્ર્યાનુપપત્તિઃ। જગદુપાદાનસ્યાજ્ઞાનસ્ય વિચિત્રશક્તિકત્વાત્। ઉપપત્ત્યન્તરં ચાત્ર સિદ્ધાન્તબિન્દુકલ્પલતિકાદાવસ્માભિરભિહિતમ્। વાસિષ્ઠવાર્તિકામૃતાદાવાકરે ચ સ્પષ્ટમેવોક્તમ્। યથા-
`અવિદ્યાયોનયો ભાવાઃ સર્વેઽમી બુદ્બુદા ઇવ।
ક્ષણમુદ્ભૂય ગચ્છન્તિ જ્ઞાનૈકજલધૌ લયમ્।ઽ
ઇત્યાદિ। તસ્માત્ બ્રહ્માતિરિક્તં કૃત્સ્નં દ્વૈતજાતં જ્ઞાનજ્ઞેયરૂપમાવિદ્યકમેવેતિ પ્રાતિતિકસત્ત્વં સર્વસ્યેતિ સિદ્ધમ્।
રજ્જુસર્પાદિવદ્વિશ્વં નાજ્ઞાતં સદિતિ સ્થિતમ્।
પ્રબુદ્ધદૃષ્ટિસૃષ્ટત્વાત્સુષુપ્તૌ ચ લયશ્રુતેઃ॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ દૃષ્ટિસૃષ્ટ્યુપપત્તિઃ।
[।1-2-19]
[1-2-20]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
સ ચ દ્રષ્ટૈક એવ। તન્નાનાત્વે માનાભાવાત્। નનુ-- કથમેક એવ જીવઃ? પ્રતિશરીરં `અહં સુખી, અહં દુઃખી, અહં સંસારી, અહમસ્ય સ્વામિઽ ઇત્યાદ્યનુભવવિરોધાદિતિ ચેન્ન। અવિદ્યાવશાદ્ બ્રહ્મૈવૈકં સંસરતિ। સ એવ જીવઃ। તસ્યૈવ પ્રતિશરીરમહમિત્યાદિબુદ્ધિઃ। સ્વાપ્નશરીરે `અયં સુખી, અયં દુઃખીઽ ઇત્યેવ યત્ર બુદ્ધિર્ન ત્વહં સુખીત્યાદિ, તત્તુ  નિર્જીવમ્। યત્ર ત્વહમિત્યાદિ તત્ સજીવમ્। જાગ્રચ્છરીરાન્તરે અહમિતિ પ્રતીત્યવચ્છેદકે સજીવતોક્તિર્ન દ્વિતીયેન જીવેન સજીવત્વમિત્યભિપ્રેત્ય। તત્ર માનાભાવાત્। બન્ધમોક્ષાદિવ્યવસ્થાનુપપત્તિસ્તત્ર માનમિતિ ચેન્ન। બન્ધમોક્ષગુરુશિષ્યાદિવ્યવસ્થાયાઃ સ્વપ્નવદ્યાવદવિદ્યમુપપત્તેઃ। ન ચૈવં તસ્મિન્નેકસ્મિન્નેવ જીવે સુપ્તે સમસ્તજગદપ્રતીત્યાપાતઃ। સમષ્ટ્યભિમાનિનો મુખ્યજીવસ્યાસુપ્તત્વાત્। તસ્મિન્ લયકાલે પ્રસુપ્તે જગદપ્રતીતેઃ। અન્તઃકરણાવચ્છિન્ને જીવાભાસે તુ સુપ્તે તમેવ પ્રતિ જગદપ્રતીતિઃ। ન ત્વન્યાનપિ પ્રતિ। તપુપાધીનામપ્રલીનત્વાત્। સંસ્કારસ્ય કારણાત્મના સ્થિતેર્ન સુપ્તસ્ય પુનરુત્થાનાનુપપત્તિરિત્યુક્તમ્।
એતેન- મમ કલ્પકત્વે તવ મોક્ષાર્થં પ્રવૃત્ત્યયોગઃ। તવ કલ્પકત્વે ત્વત્કલ્પિતાસ્મદાદિબોધાર્થં તવ શબ્દપ્રયોગાદ્યનુપપત્તિઃ। ન ચ સ્વપ્નવત્ પર્યનુયોગાયોગઃ। એવમપર્યનુયોજ્યત્વે નિર્મર્યાદતયા કથાનધિકારપ્રસઙ્ગાદિતિ નિરસ્તમ્। ચૈત્રમૈત્રાદિસર્વાભિમાનિનો જીવસ્ય કલ્પકત્વેન તવ મમેત્યાદિવિકલ્પાનુપપત્તેઃ। નાપિ સ્વક્રિયાદિવિરોધઃ। સ્વક્રિયાયાઃ કલ્પિતત્વાદિનિશ્ચયવિરહકાલીનત્વેન પર્યનુયોગાયોગાત્। અથ બ્રહ્મણ એવ જીવત્વેન તસ્યૈવ બન્ધમોક્ષાવિતિ તસ્ય નિત્યમુક્તત્વાદિશ્રુતિવિરોધઃ। ન। મુક્તેઃ સ્વસ્વરૂપત્વેન બન્ધસ્ય ચાઽવિદ્યકત્વેન તદવિરોધઃ। ન હિ મૃગતૃષ્ણિકાકલ્પિતોદકેન સ્વભાવશુષ્કાઽપિ મરુભૂમિરાર્દ્રીભવતિ।
એતેન કલ્પિતસ્ય જીવસ્ય કલ્પકં પ્રતિ પ્રત્યક્ત્વાયોગઃ। તેન કલ્પકેન પ્રત્યક્ત્વેનાજ્ઞાનાત્। અન્યસ્યાનુભવિતુરભાવાત્। તથાઽનુભવાપલાપે એકજીવાદ્વૈતશ્રુત્યાદેરપ્યસિદ્ધિરિતિ નિરસ્તમ્। અનેકશરીરૈકજીવવાદસ્યાઙ્ગીકારાત્। ન ચ તર્હિ તમેવ પ્રતિ પ્રત્યક્ત્વપરાક્ત્વયોરયોગઃ। મૈત્રં પ્રતિ ત્વમિતિધીવિષયસ્ય ચૈત્રસ્ય તમેવ પ્રતિ અહમિતિધીવિષયત્વાયોગશ્ચેતિ વાચ્યમ્। ભિન્નભિન્નાન્તઃકરણાભેદાધ્યાસેન તત્તદન્તઃકરણમાદાય પ્રત્યક્ત્વપરાક્ત્વાહમિત્યાદિબુદ્ધિવિષયત્વવ્યવસ્થોપપત્તેઃ। ન ચ ચૈત્રસુખદુઃખાદીનાં મૈત્રેણાનુસન્ધાનાપત્તિઃ। અન્તઃકરણાવચ્છિન્નેનાવિદ્યાવચ્છિન્નેન વા? નાદ્યઃ। તત્ર પરસ્પરં ભેદાત્। ન દ્વિતીયઃ ઇષ્ટાપત્તેઃ। અત એવ ચૈત્રસ્ય શુક્તિસાક્ષાત્કારેણ રજતભ્રમનિવૃત્તાવન્યેષામપિ તન્નિવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્। અન્તઃકરણભેદેન વ્યવસ્થોપપત્તેઃ। નનુ એવં મુક્તાવપિ ચૈત્રાદ્યન્યતમાન્તઃકરણાવચ્છેદેન સાક્ષાત્કારે ઉત્પન્ને તદવચ્છેદેનૈવ સંસારનિવૃત્તિઃ સ્યાત્, ન તુ તદિતરાન્તઃકરણાવચ્છેદેનાપીતિ ચેન્ન। તત્સાક્ષાત્કારસ્ય સવિલાસમૂલાજ્ઞાનનિવૃત્તિરૂપતયા તત્કાલેઽન્તઃકરણસ્યાભાવેન વૈષમ્યાત્।

નનુ શ્રુતિષુ `અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાઃઽ ઇત્યાદાવવિદ્યા, `રમણીયચરણાઃઽ ઇત્યાદૌ કર્મબન્ધઃ, `સતિ સમ્પદ્ય ન વિદુઃઽ ઇત્યાદૌ સુષુપ્તિઃ, `વેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃઽ ઇત્યાદૌ તત્ત્વજ્ઞાનં, `પરામૃતાત્પરિમુચ્યન્તિ સર્વેઽ ઇત્યાદૌ મુક્તિશ્ચ ચેતનધર્મઃ કથમનેકેષૂચ્યત ઇતિ ચેન્ન। `અનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુધ્યતેઽ ઇત્યાદિશ્રુતિસ્થૈકવચનપ્રાપ્તૈકત્વવિરોધેનોદાહૃતશ્રુતીનામનેકત્વપરત્વાભાવાત્। સર્વજનીનભ્રમસિદ્ધતદનુવાદેનાવિરોધાત્। ન ચોદાહૃતશ્રુતિવિરોધેન `ઇતિ સૃષ્ટૌ વિનિશ્ચિતાઃઽ ઇતિ પૂર્વેણ, `સ પૂજ્યઃ સર્વભૂતાનામ્ઽ ઇત્યુત્તરેણ ચ વિરોધેનેદમેકવચનં `યદા નીતિપરો રાજા,ઽ `સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇત્યાદિવન્નૈકત્વપરમિત્યેવ કિં ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। પ્રત્યક્ત્વપરાક્ત્વમહમિત્યાદિવ્યવહારપ્રયોજકાન્તઃકરણાભેદાધ્યાસબલાદ્ બહુત્વસ્ય પ્રાપ્તત્વેન પૂર્વોત્તરવાક્યોદાહૃતશ્રુત્યાદીનામતત્પરત્વાત્। ન ચ મુક્તબહુત્વં નાન્યતઃ પ્રાપ્તમિતિ વાચ્યમ્। જીવબહુત્વસ્ય પ્રાપ્તત્વેન મુક્ત્યંશ એવાપ્રાપ્તત્વપર્યવસાનાત્। ન ચૈકસ્યૈવ જીવસ્ય સર્વકલ્પકત્વે જીવસ્ય કારણત્વં નિષિધ્ય ઈશ્વરકારણત્વવિધાયકૈઃ શ્રુત્યાદિભિર્વિરોધઃ। અવિદ્યાયાઃ ચિન્માત્રાશ્રયત્વોપપાદને નિરસિષ્યમાણત્વાત્। ન ચૈ એવં સર્વજ્ઞત્વસર્વકર્તૃત્વાદિબોધકશ્રુતીનાં નિર્વિષયત્વમ્। શુદ્ધચૈતન્યે જ્ઞત્ત્વસ્યૈવાભાવાત્। ઈશ્વરસ્ય ચ જીવભિન્નસ્યાભાવાદ્, જીવે સાર્વજ્ઞ્યસ્યાનુભવબાધિતત્વાદિતિ વાચ્યમ્। સમષ્ટ્યભિમાનિનો જીવસ્ય સર્વજ્ઞત્વસર્વકર્તૃત્વાદિસ્વીકારાત્। ન ચાનુભવવિરોધઃ અન્તઃકરણાભેદાધ્યાસબલાત્તદનનુભવતદ્વિપરીતાનુભવયોરુપપત્તેઃ। સર્વાભિમાનિનસ્તુ સાર્વજ્ઞ્યાનુભવોઽસ્ત્યેવ। અત એવ `તાન્યહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરન્તપ ઇત્યાદ્યુપપદ્યતે। ન ચ `આચાર્યવાન્ પુરુષો વેદઽ ઇતિ શ્રુતેરુપદેશં વિના જીવસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનમનુપપન્નમ્। ઉપદેષ્ટવ્યાદન્યસ્ય ચૈતન્યસ્યાભાવાચ્ચ નોપદેશો યુજ્યત ઇતિ વાચ્યમ્। સ્વપ્ન ઇવોપદેષ્ટુઃ કલ્પિતસ્ય સમ્ભવાત્।
નનુ ઉપદેષ્ટૃત્વં ન કલ્પિતમાત્રસ્ય। કિન્તુ તત્ત્વવિત્ત્વેન કલ્પિતસ્ય। તથા ચોપદેશાત્પ્રાક્ તત્ત્વજ્ઞાને તદૈવ મોક્ષાપત્તિઃ। ઉપદેશવૈયર્થ્યં ચ। ચૈવં સ્વપ્નેઽપિ તુલ્યમ્। તદા હિ શબ્દવિશેષવક્તૃત્વેનૈવ ગુરુકલ્પના, ન તૂપદેશસાધ્યજ્ઞાનવિષયવિશેષવિત્ત્વેનેતિ વિશેષાદિતિ ચેન્ન। અત્રાપિ તદ્વદેવ વાક્યવિશેષવક્તૃત્વેનૈવ તત્કલ્પનસમ્ભવાત્। નનુ તર્હિ `યદેવ ભગવાન્વેદ તદેવ મે બ્રૂહિઽ ઇત્યાદિશ્રુતિઃ, `ઉપદેક્ષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં જ્ઞાનિનસ્તત્ત્વદર્શિનઃઽ ઇત્યાદિસ્મૃતિશ્ચાયુક્તા સ્યાદિતિ ચેન્ન। સામાન્યતો મોક્ષોપયોગિજ્ઞાનવિષયવિત્ત્વેનાજ્ઞાતતત્ત્વવિત્ત્વેન તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યવક્તૃત્વેન વા કલ્પિતસ્ય ઉપદેષ્ટૃત્વસમ્ભવેન ઉદાહૃતવાક્યાવિરોધાત્। અન્યથા તવાપિ મતે તત્ત્વવિત્ત્વેન પ્રમિત એવાચાર્યત્વેનાનુસરણીય ઇતિ પ્રથમત એવ તત્ત્વજ્ઞાને તત્કાલમોક્ષાપત્ત્યુપદેશવૈયર્થ્યાદિકં ચ સ્યાત્। એતેન `સ્વાધ્યાયપ્રવચનાભ્યાં ન પ્રમદિતવ્યમ્ઽ  ઇત્યાદિવિધિરપિ ભાવિતત્ત્વજ્ઞાનિકલ્પકચેતનં પ્રત્યેવ। ન ચ તસ્ય શિષ્યઃ સ્વાજ્ઞાનકલ્પિત ઇતિ જાનતસ્તન્મોક્ષાર્થં પ્રવચને પ્રવૃત્તિર્યુક્તા। ન ચ સ્વપ્નવત્ કલ્પિતત્વાજ્ઞાનાત્પ્રવૃત્તિઃ। તત્ત્વવિદસ્તદજ્ઞાનાનુપપત્તેરિતિ નિરસ્તમ્। સ્વપ્નગુરુવત્ કલ્પિતત્વેન ગુરોરપર્યનુયોજ્યત્વાત્। ન ચ તત્ત્વજ્ઞાનહેતુત્વેન વેદસ્ય મીમાંસ્યત્વવદ્ ગુરોરપિ પર્યનુયોજ્યત્વમિતિ વાચ્યમ્। તર્કેણ વેદ ઇવ તત્તદ્રૂપકલ્પનયા ગુરાવપિ તત્પરિહારાત્। ન ચ કથાસ્વપિ સદુત્તરાપરિસ્ફૂર્તાવહં ત્વલ્કલ્પિતો ન પર્યનુયોજ્ય ઇત્યુત્તરં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। કથાયાઃ કલ્પિતત્વાનિશ્ચયકાલીનત્વેન સમયબન્ધવિશેષનિબન્ધનત્વેન ચ તાદૃગુત્તરાનવકાશાત્। તસ્માચ્છિષ્યવત્ ગુરોરપિ કલ્પિતત્વાત્ સ્વપ્નવત્સર્વવ્યવસ્થોપપત્તિઃ।
અથ કલ્પકો ન નિશ્ચિતાદ્વૈતઃ। શાસ્ત્રપ્રણયનવૈયર્થ્યાત્। નાપ્યનિશ્ચિતાદ્વૈતઃ। શાસ્ત્રસ્ય પ્રમામૂલકત્વાભાવપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેન્ન। પ્રમામૂલકત્વાભાવેઽપ્યબાધિતવિષયત્વેન શાસ્ત્રપ્રામાણ્યોપપત્તેરન્ત્યપક્ષાભ્યુપગમાત્। ન ચામુકઃ સ ઇત્યનિશ્ચયે બહ્વાયાસસાધ્યમોક્ષાર્થં પ્રવૃત્ત્યયોગઃ। પ્રતિશરીરમહમહમિકયા `બદ્ધોઽહમ્ઽ ઇતિ નિશ્ચયસ્ય સ્વાનુભવસાક્ષિકત્વેન પ્રવૃત્તિસમ્ભવાત્, એકેનૈવ જીવેન ચૈત્રમેત્રાદિશરીરાણાં સજીવત્વસમ્ભવસ્ય પ્રાગેવોક્તત્વાત્। કિં ચ ચૈત્રમૈત્રાદિષુ `કોઽસૌઽ ઇતિ પ્રશ્નસ્ય કિં કેનચિત્ ક્રોડીકૃતં ચૈતન્યં વિષયઃ। કિં વા નિરસ્તસમસ્તભેદમ્। નાદ્યઃ। તસ્ય કલ્પિતત્વેનાકલ્પકત્વાત્। ન દ્વિતીયઃ। તસ્યૈકત્વેન તદનિશ્ચયાસિદ્ધેઃ। શુદ્ધચિત એકત્વેન વસ્તુતોઽસંસારિત્વેઽપિ આવરણવિક્ષેપશક્તિદ્વયશાલિસ્વાશ્રિતાવિદ્યાવશાત્ સંસારિત્વકલ્પકત્વમોક્ષાર્થં યતમાનત્વાદ્યુપપત્તિઃ।
નન્વનાદૌ સંસારે કસ્યચિત્તત્વજ્ઞાનં મુક્તિશ્ચાભૂન્ન વા? આદ્યે ઇદાનીં સંસારોપલબ્ધિર્ન સ્યાત્। જીવસ્યૈકત્વાદ્। અન્ત્યે સંપ્રદાયાસમ્ભવેન તત્ત્વજ્ઞાનાસમ્ભવ ઇતિ ચેન્ન। ન હ્યસામ્પ્રદાયિકત્વમુત્પત્તિવિરોધિ। અપૂર્વજાતીયાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્। કિન્તુ કારણાસત્ત્વમ્। તન્નેદાનીમ્ ઉપદેષ્ટ્રાદિકારણસ્ય કલ્પનાસુદૃઢસ્ય સત્ત્વાત્। જીવૈક્યસ્ય પ્રમાણાસિદ્ધત્વેન સંસારોપલમ્ભ એવાતઃ પૂર્વં તત્ત્વજ્ઞાનાનુત્પત્તૌ પ્રમાણમ્। ન ચ તત્ત્વવિત્ત્વેન શ્રુત્યાદિસિદ્ધાનાં શુકવામદેવાદીનાં મુક્તિર્મા ભૂત્, મમ તુ ભવિષ્યતીતિ કથં શ્રદ્દધ્યાદિતિ વાચ્યમ્। શાસ્ત્રપ્રામાણ્યદાર્ઢ્યાદિતિ ગૃહાણ। અન્યતા તેષાં મહાનુભાવાનાં મુક્તત્વેઽપિ મમ ભવિષ્યતિ ન વેતિ શઙ્કાપિશાચ્યા પ્રવૃત્તિપ્રતિબન્ધાપત્તેઃ। નનુ તર્હિ શ્રુતિપ્રામાણ્યબલાદેવ તત્સિદ્ધો જીવભેદઃ, પૂર્વમપિ કેષાંચિન્મોક્ષશ્ચાભ્યુપેયતામ્। શ્રૂયતે હિ `તદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવત્તથર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણામ્,ઽ `અજો હ્યોકો જુષમાણોઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજોઽન્યઃઽ, `નિત્યો નિત્યાનાં ચેતનશ્ચેતનાનામ્ઽ ઇત્યાદિ। સ્મર્યતે ચ-
બહવો જ્ઞાનતપસા પૂતા મદ્ભાવમાશ્રિતાઃ।
ઇદં જ્ઞાનમુપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ॥
ઇત્યાદીતિ ચેન્ન। ઉક્તવાક્યાનાં સાર્વલૌકિકભ્રમસિદ્ધભેદાનુવાદકત્વેન તત્પરત્વાભાવાત્। જીવૈક્યબોધકવાક્યાનાં ચ માનાન્તરાપ્રાપ્તસ્વાર્થપરત્વાત્। સ્વપ્નન્યાયેન ભેદસ્ય કલ્પિતત્વોપપત્તેશ્ચ। જ્ઞાનસ્તુતિપરાણિ વાક્યાનિ નાત્મભેદં પ્રમાતું શક્નુવન્તિ। તાત્પર્યવદ્વાક્યાવિરોધેનાતાત્પર્યવદ્વાક્યાનાં ગુણવાદત્વોપપત્તેઃ।
"અતીતાનાગતાશ્ચૈવ યાવન્તઃ સહિતાઃ ક્ષણઃ।
તતોઽપ્યનન્તગુણિતા જીવાનાં રાશયઃ પૃથક્॥"
ઇત્યાદિસ્મૃતિરપિ જીવોપાધિભેદાનુવાદકતયા વ્યાખ્યેયા। તસ્માદવિદ્યોપાધિકો જીવ એક એવેતિ સિદ્ધમ્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ એકજીવાજ્ઞાનકલ્પિતત્વોપપત્તિઃ॥
[।1-2-20]
[1-2-21]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ

અથ- કેયમવિદ્યા? ન તાવદ્ (1) અનાદિભાવરૂપત્વે સતિ જ્ઞાનનિવર્ત્યા સેતિ। સાદિશુક્ત્યાદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યાવારકાજ્ઞાનેઽવ્યાપ્તેઃ। તસ્યાનાદિત્વાભાવાત્। અભાવોપાદાનાજ્ઞાને ચ ભાવત્વાભાવાત્તત્રાવ્યાપ્તિઃ। અભાવસ્ય ભાવોપાદાનકત્વે અસત્યસ્યાપિ સત્યોપાદાનકત્વં સ્યાદ્। અજ્ઞાનાનુપાદાનકત્વે તસ્ય જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિર્ન સ્યાદિતિ। અત્ર બ્રૂમઃ- રૂપ્યોપાદાનાજ્ઞાનમપ્યનાદિચૈતન્યાશ્રિતત્વાદનાદ્યેવ। ઉદીચ્યં શુક્ત્યાદિકં તુ તદવચ્છેદકમિતિ ન તત્રાવ્યાપ્તિઃ। ભાવત્વં ચાત્રાભાવવિલક્ષણત્વમાત્રં વિવક્ષિતમ્। અત આરોપિતાભાવોપાદાનાજ્ઞાનેઽપ્યભાવવિલક્ષણત્વસ્વીકારાન્નાવ્યાપ્તિઃ। ન ચ સજાતીયોપાદાનકત્વનિયમઃ, અન્યથા અસત્યસ્યાપિ સત્યમુપાદાનં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। સર્વથા સાજાત્યે સર્વથા વૈજાત્યે વોપાદાનોપાદેયભાવાદર્શનેન તથા સાજાત્યસ્ય વૈજાત્યસ્ય વા આપાદયિતુમશક્યત્વાત્। ન હિ કાર્યાકારકારણાકારતોઽપ્યભેદે કાર્યકારણભાવઃ। સત્યસ્ય ત્વસત્યોપાદાનત્વે સત્યસ્ય નિવૃત્ત્યસમ્ભવેન તદુપાદેયસ્યાસત્યસ્યાપિ નિવૃત્તિર્ન સ્યાદ્। ઉપાદાનનિવૃત્તિમન્તરેણોપાદેયાનિવૃત્તેઃ। અતો ન સત્યમસત્યસ્યોપાદાનમ્। સત્યસ્યાપરિણામિત્વાચ્ચ। વિવર્તાધિષ્ઠાનત્વં ત્વભ્યુપેયત એવ। ન ચ બ્રહ્માજ્ઞાને બ્રહ્મણો વૃત્ત્યવ્યાપ્યત્વપક્ષેવ્યાપ્તિઃ। તસ્ય જ્ઞાનાનિવર્ત્યત્વાદિતિ વાચ્યમ્। સ્વરૂપસદુપાધિમત્તદ્વિષયકજ્ઞાનવિવર્ત્યસ્ય તન્મતેઽપિ ભાવાત્। ઉપપાદિતં ચૈતદ્ દૃશ્યત્વહેતૂપપાદને।
અથ- ઔપાધિકભ્રમોપાદાનાજ્ઞાને, બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાનન્તરવિદ્યમાનજીવન્મુક્તાજ્ઞાને ચ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાભાવાદવ્યાપ્તિઃ। તયોર્જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વે ઉપાધિકાલજીવન્મુક્તિકાલયોરેવ જ્ઞાનપ્રાગભાવવત્તન્નિવૃત્ત્યાપત્તિરિતિ ચેન્ન। ઉપાધિપ્રારબ્ધકર્મણોઃ પ્રતિબન્ધકયોરભાવવિલમ્બેન નિવૃત્તિવિલમ્બેઽપિ તયોર્જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાનપાયાત્। ન હિ ક્વચિદવિલ્બેન જનકસ્ય ક્વચિત્ પ્રતિબન્ધેન વિલમ્બે જનકતાઽપૈતિ। ન ચ તર્હિ જ્ઞાતેઽપિ તત્રાજ્ઞાત ઇતિ વ્યવહારાપત્તિઃ। તાદૃગ્વ્યવહારે આવરણશક્તિમદજ્ઞાનસ્ય કારણત્વેન તદાવરણશક્ત્યભાવાદેવ ઈદૃગ્વ્યવહારાનાપત્તેઃ। યથા ચૈતત્તથોપપાદયિષ્યતે। ન ચાવિદ્યાચૈતન્યસમ્બન્ધેઽતિવ્યાપ્તિઃ। સાક્ષાજ્જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્, તસ્યાપ્યવિદ્યાત્મકત્વાદ્વા। ન ચ વિશેષણાન્તરવૈયર્થ્યમ્। અનાદિપદસ્યોત્તરજ્ઞાનનિવર્ત્યે પૂર્વજ્ઞાને, ભાવપદસ્ય જ્ઞાનપ્રાગભાવે જ્ઞાનજન્યકાર્યપ્રાગભાવે ચાતિવ્યાપ્તિવારકત્વેન સાર્થકત્વાત્। જ્ઞાનત્વેન સાક્ષાજ્જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વં તુ ભવતિ લક્ષમાન્તરમ્। નનુ- અસમ્ભવઃ કલ્પિતત્વેન દોષજન્યધીમાત્રશરીરસ્યાજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનનિવર્ત્યસ્યાભાવવિલક્ષણસ્યિ ચ રૂપ્યવદનાદિત્વાયોગાદિતિ ચેન્ન। કલ્પિતત્વમાત્રં હિ ન દોષજન્યધીમાત્રશરીરત્વે સાદિત્વે વા તન્ત્રમ્। કિન્તુ પ્રતિભાસકલ્પકસમાનકાલીનકલ્પકવત્ત્વં, સાદિકલ્પકવત્ત્વં, વિદ્યાઽનિવૃત્ત્યપ્રયુક્તનિવૃત્તિપ્રતિયોગિત્વં, પ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વં વા તન્ત્રમ્। ન ચ તત્ પ્રકૃતેઽસ્તિ। જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વસમાનાધિકરણાભાવવિલક્ષણત્વેનાવિદ્યાયાઃ સાદિત્વસાધને `અજામેકામ્ઽ `અનાદિમાયયાઽ ઇત્યાદિશાસ્ત્રવિરોધઃ। અનાદિત્વસાધકેન જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વે સતિ ભાવવિલક્ષણત્વેન સત્પ્રતિપક્ષશ્ચ, ભાવત્વસ્યોપાધિત્વં ચ।
ન ચ અભાવવિલક્ષણાવિદ્યાદૌ ભાવવિલક્ષણત્વમસમ્ભવિ, પરસ્પરવિરોધાદિતિ વાચ્યમ્। ભાવત્વાભાવત્વયોર્બાધકસત્ત્વેન તૃતીયપ્રકારત્વસિદ્ધૌ પરસ્પરવિરહવ્યાપકત્વરૂપવિરોધાસિદ્ધેઃ। પરસ્પરવિરહવ્યાપ્યત્વરૂપસ્તુ વિરોધો નૈકવિરહેણાપરમાક્ષિપતિ। ન હિ ગોત્વવિરહોઽશ્વત્વમાક્ષિપતીત્યુક્તમ્। ન ચાત્મવદનાદેરભાવવિલક્ષણસ્યાનિવર્ત્યત્વમ્। આત્મત્વસ્યૈવોપાધિત્વાત્। ન ચાત્યન્તાભાવાન્યોન્યાભાવયોઃ સાધ્યાવ્યાપ્તિઃ। અધિકરણાતિરિક્તસ્યાનિવર્ત્યસ્યાત્યન્તાભાવાદેરનભ્યુપગમાત્। ન ચ તુચ્છે સાધ્યાવ્યાપ્તિઃ। અભાવવિલક્ષણત્વરૂપસાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વોપપત્તેઃ। કિં ચ સાદિત્વમનાદિત્વં વા ન નિવર્ત્યત્વાનિવર્ત્યત્વયોઃ પ્રયોજકમ્। ધ્વંસપ્રાગભાવયોસ્તદભાવાત્। નાપિ ભાવત્વવિશેષિતં તત્ તથા। અભાવે તદસત્ત્વેન ભિન્નભિન્નપ્રયોજકકલ્પનાપત્તેઃ। ભાવનિવૃત્ત્યનિવૃત્ત્યોરેવ તયોઃ પ્રયોજકત્વે ચ ભાવવિલક્ષણાવિદ્યાદૌ તાભ્યાં તયોરનાપાદનાત્। તસ્માન્નાશસામગ્રીસન્નિપાતાસન્નિપાતાવેવ નિવર્ત્યત્વાનિવર્ત્યત્વયોઃ પ્રયોજકાવિતિ મન્તવ્યમ્। તૌ ચ ફલબલકલ્પ્યાવિતિ ન કોઽપિ દોષઃ। અપિ ચ યદ્યવિદ્યાદેરભાવવિલક્ષણત્વસમાનાધિકરણાનાદિત્વેનાઽત્મવદનિવર્ત્યત્વં સાધ્યતે। તર્હિ ભાવવિલક્ષણત્વેન પ્રાગભાવવન્નિવર્ત્યત્વમેવ કિં ન સાધ્યતે? ન ચ ધ્વંસાત્યન્તાન્યોન્યાભાવેષુ વ્યભિચારઃ। અધિકરણાતિરેકે તેષામપિ નિવર્ત્યત્વાભ્યુપગમાત્। ન ચ- અજ્ઞાનસ્ય યાવત્સ્વવિષયધીરૂપસાક્ષિસત્ત્વમનુવૃત્તિનિયમેન નિવૃત્ત્યયોગ ઇતિ વાચ્યમ્। દુઃખશુક્તિરૂપ્યાદેઃ સ્વભાસકે સાક્ષિણિ સત્યેવ નિવૃત્ત્યભ્યુપગમેન સાક્ષિભાસ્યાનાં યાવત્સાક્ષિસત્ત્વમવસ્થાનનિયમાનભ્યુપગમાત્। કિં ચ કેવલચિન્માત્રં ન સાક્ષિ, કિન્ત્વવિદ્યાવૃત્ત્યુપહિતમ્। તથા ચાસ્થિરાવિદ્યાવૃત્ત્યુપહિતસ્ય સાક્ષિણોઽપ્યસ્થિરત્વેન તત્સત્ત્વપર્યન્તમવસ્થાનેઽપ્યવિદ્યાદેર્નિવૃત્તિરુપપદ્યતે। ન ચ વૃત્ત્યનુપધાનદશાયામવિદ્યાદેઃ શુક્તિરૂપ્યવદસત્ત્વાપત્તિઃ। સાદિપદાર્થં એવૈતાદૃઙ્નિયમાદ્। ધારાવાહિકાવિદ્યાવૃત્તિપરમ્પરાયા અતિસૂક્ષ્માયા અભ્યુપગમાદ્વેતિ શિવમ્।

(2) યદ્વા ભ્રમોપાદાનત્વમજ્ઞાનલક્ષણમ્। ઇદં ચ લક્ષણં વિશ્વભ્રમોપાદાનમાયાધિષ્ઠાનં બ્રહ્મેતિ પક્ષે। ન તુ બ્રહ્મમાત્રોપાદાનત્વપક્ષે, બ્રહ્મસહિતાવિદ્યોપાદાનત્વપક્ષે વા। અતો બ્રહ્મણિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। ઇતરત્ર તુ પક્ષે પરિણામિત્વેનાચેતનત્વેન વા ભ્રમોપાદાનં વિશેષણીયમિતિ ન દોષઃ। ન ચાભાવારોપનિવર્તકપ્રમાનિવર્ત્યેઽવ્યાપ્તિઃ। તસ્યાપિ ભ્રમોપાદાનત્વાત્। નનુ- ભ્રમે ભાવવિલક્ષણાજ્ઞાનોપાદાનકત્વં ન ઘટતે। ભ્રમસ્ય ભાવવિલક્ષણત્વે ઉપાદેયત્વાયોગાદ્। ભાવત્વે ચ ભાવોપાદાનકત્વનિયમાદિતિ ચેન્ન। અજ્ઞાનસ્ય ભ્રમસ્ય ચ ભાવવિલક્ષણત્વેઽપ્યુપાદાનોપાદેયભાવોપપત્તેઃ। ન હિ ભાવત્વમુપાદાનત્વે ઉપાદેયત્વે વા પ્રયોજકમ્। આત્મનિ તદદર્શનાત્, કિન્ત્વન્વયિકારણત્વમુપાદાનત્વે તન્ત્રમ્। સાદિત્વમુપાદેયત્વે। તદુભયં ચ ન ભાવત્વનિયતમ્। અત ઉપાદાનોપાદેયભાવોઽપિ ન ભાવત્વનિયતઃ। ન ચૈવં ધ્વંસસ્યાપ્યુપાદેયત્વાપત્તિઃ, ઇષ્ટાપત્તેઃ। ન ચૈવં જ્ઞાનપ્રાગભાવસ્યૈવ ભ્રમોપાદાનત્વમસ્તુ, કિમભાવવિલક્ષણાજ્ઞાનોપાદાનકલ્પનેનેતિ વાચ્યમ્। પ્રાગભાવસ્ય પ્રતિયોગિમાત્રજનકત્વનિયમેન ભ્રમં પ્રતિ જનકત્વસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ, તદ્વિશેષરૂપોપાદાનત્વસ્યૈવ દૂરનિરસ્તત્વાત્। અતઃ સદ્વિલક્ષમયોરજ્ઞાનભ્રમયોર્યુક્ત ઉપાદાનોપાદેયભાવઃ। ભ્રમસ્ય ચ સદ્વિલક્ષણત્વમુક્તમ્। વક્ષ્યતે ચ। ન ચૈવમજ્ઞાનાનુવિદ્ધતયા ભ્રમસ્ય પ્રતીત્યાપત્તિઃ, મૃદનુવિદ્ધતયા ઘટસ્યેવેતિ વાચ્યમ્। યદ્ યદુપાદાનકં, તત્ તદનુવિદ્ધતયૈવ પ્રતીયત ઇતિ વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેઃ। ન હિ ઘટોપાદાનકં રૂપં ઘટ ઇતિ પ્રતીયતે। પ્રકૃતિદ્વ્યણુકાદ્યનુવિદ્ધતયા પ્રતીતેઃ પરૈરપ્યનભ્યુપગમાત્। કેનચિદ્ધર્મેણ તદનુવેધસ્તુ પ્રકૃતેઽપીષ્ટ એવ। ન ચ યાવન્તિ જ્ઞાનાનિ તાવન્ત્યજ્ઞાનાનીતિ પક્ષે ભ્રમાપૂર્વકપ્રમાનિવર્ત્યેઽજ્ઞાને અવ્યાપ્તિઃ। ભ્રમોપાદાનતાયોગ્યત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। સહકારિવૈકલ્યાત્ કાર્યાનુદયેઽપિ યોગ્યતાનપાયાત્। અથ યોગ્યતાવચ્છેદકરૂપાપરિચયે કથં તદ્ગ્રહણમ્? પ્રથમલક્ષણસ્યૈવ યોગ્યતાવચ્છેદકત્વાત્। એકમેવાજ્ઞાનમિતિ પક્ષે તુ તત્ર ભ્રમોપાદાનત્વમક્ષતમેવ। ન ચૈવં શુક્તિજ્ઞાનેનૈવાજ્ઞાનનાશે મોક્ષાપત્તિઃ। તસ્યાવસ્થાવિશેષનાશકત્વાઙ્ગીકારાત્। વ્યુત્પાદિતં ચૈતદસ્માભિઃ સિદ્ધાન્તબિન્દૌ। જ્ઞાનત્વેન રૂપેણ સાક્ષાજ્જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વં વા તલ્લક્ષણમિતિ ચ પ્રાગુક્તમેવ। તસ્માન્નાવિદ્યાલક્ષણાસમ્ભવ ઇતિ સર્વમવદાતમ્।
॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધાવવિદ્યાલક્ષણોપપત્તિઃ॥
[।1-2-21]
[1-2-22]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
તત્ર ચાજ્ઞાને સામન્યતઃ `અહમજ્ઞો મામન્યં ચ ન જાનાતિઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષં, `ત્વદુક્તમર્થં ન જાનામિઽ ઇતિ વિશેષતઃ પ્રત્યક્ષમ્, `એતાવન્તં કાલં સુખમહમસ્વાપ્યસં ન કિઞ્ચિદવેદિષમ્ઽ ઇતિ પરામર્શસિદ્ધં સૌષુપ્તપ્રત્યક્ષં ચ પ્રમાણમ્। ન ચ- અહમર્થસ્યાજ્ઞાનાનાશ્રયત્વેન કથમયં પ્રત્યયો ભાવરૂપાજ્ઞાનપક્ષે ઉપપદ્યત ઇતિ- વાચ્યમ્। અજ્ઞાનાશ્રયીભૂતચૈતન્યે અન્તઃકરણતાદાત્મ્યાધ્યાસેન એકાશ્રયત્વસંબન્ધેનોપપત્તેઃ। અત એવ- જડે આવરણકૃત્યાભાવાત્ `ઘટં ન જાનામિઽ ઇત્યાદિપ્રતીતેર્જ્ઞાનાભાવવિષયત્વે પ્રકૃતેઽપિ તથાઽસ્ત્વિતિ- નિરસ્તમ્। તત્તદવચ્છિન્નચૈતન્યસ્યૈવાજ્ઞાનાશ્રયત્વેન તત્રાપિ તદ્‌વ્યવહારોપપત્તેઃ। ન ચ- સાક્ષિવેદ્યે સુખદુઃખાજ્ઞાનાદૌ પ્રાતિભાસિકે ચ ભાવરૂપાજ્ઞાનાભાવેન તત્ર ન જાનામીતિ પ્રતીતિઃ કથમુપપદ્યત ઇતિ- વાચ્યમ્। સ્વસ્મિન્વિદ્યમાને સાક્ષિવેદ્યે સુખાદૌ સ્વભ્રમસિદ્ધે રૂપ્યાદૌ ચ `ન જાનામિઽ ઇતિ વ્યવહારાસમ્ભવાત્, પરસુખાદૌ `ન જાનામિઽ ઇતિ વ્યવહારસ્ય પરોક્ષજ્ઞાનનિવર્ત્યેન પ્રમાતૃગતાજ્ઞાનેનૈવોપપત્તેઃ। અત એવ પરોક્ષજ્ઞાનેન પ્રમાતૃગતજ્ઞાને નાશિતેઽપિ વિષયગતાજ્ઞાનસત્ત્વેન `ન જાનામિઽ ઇતિ વ્યવહારાપત્તિરિતિ- નિરસ્તમ્। પ્રમાતૃગતાજ્ઞાનકાર્યસ્ય `ન જાનામિઽ ઇતિ વ્યવહારસ્ય વિષયગતાજ્ઞાનેનાપાદયિતુમશક્યત્વાત્।
નનુ- ભાવરૂપાજ્ઞાનવિષયત્વેનાભિમતસ્ય `અહમજ્ઞઃઽ ઇતિ પ્રત્યપસ્ય `મયિ જ્ઞાનં નાસ્તિઽ ઇતિ જ્ઞાનાભાવવિષયાત્ પ્રત્યયાત્ `અઘટં ભૂતલમ્ઽ ઇતિ પ્રત્યયસ્ય `ઘટો નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રત્યયાદિવ વિશેષણવિશેષ્યભાવવ્યત્યાસં વિના ઇચ્છાદ્વેષાભાવજ્ઞાનયોરિવ વિષયભેદાપ્રતીતિરિતિ- ચેત્, સત્યમ્। ધર્મિપ્રતિયોગિજ્ઞાનાજ્ઞાનાજ્ઞાનાભ્યાં જ્ઞાનસામાન્યાભાવજ્ઞાનસ્ય વ્યાહતત્વેન `મયિ જ્ઞાનં નાસ્તિઽ ઇત્યસ્યાપિ ભાવરૂપાજ્ઞાનવિષયત્વેન વિષયભેદાપ્રતીતેર્યુક્તત્વાત્। તથા હિ- `મયિ જ્ઞાનં નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીતિઃ `વાયૌ રૂપં નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીતિવદ્યાવદ્વિશેષાભાવાન્યસામાન્યાભાવવિષયા, સામાન્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકયાવદ્વિશેષાભાવવિષયા વા અભ્યુપેયા। તથા ચ તત્કારણીભૂતધર્મિપ્રતિયોગિજ્ઞાનાજ્ઞાનાભ્યાં કથં ન વ્યાઘાતઃ? યત્કિઞ્ચિદ્વિશેષાભાવસ્ય સામાન્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વાભાવાદ્। અભાવજ્ઞાને પ્રતિયોગ્યંશે પ્રકારીભૂતધર્મસ્યૈવ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વાત્। અન્યથા સામાન્યાભાવસિદ્ધર્ન સ્યાત્। યાવદ્વિશેષાભાવાન્યસામાન્યાભાવાનભ્યુપગમેઽપ્યયં દોષઃ। યત્કિઞ્ચિદ્વિશેષાભાવસ્ય સામાન્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વે ઘટવત્યપિ ભૂતલે `નિર્ઘટં ભૂતલમ્ઽ ઇતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્। `વાયૌ રૂપં નાસ્તિઽ `પુરો દેશે રજતં નાસ્તિઽ ઇત્યાદ્યાપ્તવાક્યજન્યપ્રતીત્યનન્તરમપિ તત્તત્સંશયનિવૃત્તિર્ન સ્યાત્। એકવિશેષાભાવબોધનેઽપિ વિશેષાન્તરમાદાય સંશયોપપત્તેઃ।
અથ- અભાવબોધે પ્રકારીભૂતધર્મસ્યાવચ્છેદકત્વં પૂર્વાનુપસ્થિતમપિ સંસર્ગમર્યાદયા શબ્દાબોધે અન્યત્ર ચ ભાસતે। ન હ્વવચ્છેદકત્વસ્ય સ્વરૂપસંબન્ધવિશેષસ્ય ગ્રહે અન્યા સામગ્રી ક્લૃપ્તા। તથા ચ તત્તદ્વિશેષાભાવાનાં તત્તદ્વિશેષાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વાત્, સામાન્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વં યાવદ્વિશેષાભાવકૂટે વા વ્યાસજ્યવૃત્તિતદતિરિક્તસામાન્યાભાવે વા પ્રત્યેકવિશ્રાન્તમિતિ તાદૃગભાવપ્રતીતેયોર્યાવદ્વિશેષપ્રતીતિવિરોધિત્વાત્ કુતો વિશેષસંશયાદિરિતિ ચેત્, સત્યમ્। પ્રકૃતેઽપિ જ્ઞાનત્વસામાન્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવપ્રતીતિર્યાવજ્જ્ઞાનવિશેષવિરોધિનીતિ કથં તત્તત્કારણત્વાભિમતજ્ઞાનવિશેષે સતિ સા ન વ્યાહન્યતે? તથા ચ ક્લૃપ્તાભાવપ્રતીતિવૈલક્ષણ્યેઽવશ્યકલ્પ્યે લાઘવાદ્વિષયસ્યૈવાભાવવૈલક્ષણ્યં કલ્પયિતુમુચિતમ્। વિષયાવૈલક્ષણ્યે પ્રતીતિવૈલક્ષણ્યાયોગાત્। વિષયજ્ઞાનમનુભૂય ચ પુરુષસ્તન્નિવૃત્ત્યર્થં વિચારે પ્રવર્તત ઇતિ સર્વાનુભવસિદ્ધમ્। યદ્યપિ જ્ઞાનવિશેષાભાવો `ન જાનામીઽતિ પ્રતીતેર્વિષયઃ, તદા જ્ઞાતેઽપિ તથા પ્રતીત્યાપાતઃ। તદ્વિચારાર્થં ચ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્। સામાન્યાભાવે ચ બાધકમુક્તમેવ। તસ્માદભાવવિલક્ષણમેવાજ્ઞાનં `મયિ જ્ઞાનં નાસ્ત્યહમજ્ઞઃઽ ઇત્યાદિ- ધીવિષય ઇતિ સિદ્ધમ્।
નનુ અભાવવિલક્ષણમપ્યજ્ઞાનં `ન જાનામિઽ ઇતિ જ્ઞાનવિરોધિત્વેનૈવ ભાસતે। મોહાદિપદેઽપિ પ્રલયાદિપદવત્તદનુલ્લેખમાત્રમ્। ઉક્તં ચ વિવરણે- `અજ્ઞાનમિતિ દ્વયસાપેક્ષજ્ઞાનપર્યુદાસેનાભિધાનાદ્ઽ ઇતિ। અન્યથા જ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનવિરોધિત્વમપ્રામાણિકં સ્યાત્। તથા ચ વિરોધનિરૂપકજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાજ્ઞાનાભ્યાં તવાપિ કથં ન વ્યાઘાતઃ? એવં નિર્વિષયાજ્ઞાનાપ્રતીતેર્વિષયજ્ઞાનાજ્ઞાનયોરપિ વ્યાઘાત આપદનીયઃ। તથા ચ
યત્રોભયોઃ સમો દોષઃ પરિહારોઽપિ વા સમઃ।
નૈકઃ પર્યનુયોક્તવ્યસ્તાદૃગર્થવિચારણે॥

ઇતિ ન્યાયેન ઉભયપરિહરણીયસ્ય વ્યાઘાતસ્ય જ્ઞાનાભાવપક્ષ એવાપાદનમનુચિતમિતિ- ચેન્ન। પ્રમાણવૃત્તિનિવર્ત્યસ્યાપિ ભાવરૂપાજ્ઞાનસ્ય સાક્ષિવેદ્યસ્ય વિરોધનિરૂપકજ્ઞાનતદ્વ્યાવર્તકવિષયગ્રાહકેણ સાક્ષિણા તત્સાધકેન તદનાશાદ્વ્યાહત્યનુપપત્તેઃ। અજ્ઞાનગ્રહે વિષયગોચરપ્રમાપેક્ષાયાં વ્યાહતિઃ સ્યાદેવ, સા ચ નાસ્તિ। તદુક્તં વિવરણે- `સર્વં વસ્તુ જ્ઞાતતયાઽજ્ઞાતતયા વા સાક્ષિચૈતન્યસ્ય વિષય એવઽઇતિ। ન ચૈવં જ્ઞાનાભાવપક્ષેઽપિ વિષયાદિજ્ઞાનં સાક્ષિરૂપમ્। `ન જાનામિઽ ઇતિ ધીસ્તુ પ્રમાણવૃત્ત્યભાવવિષયેતિ ન વ્યાહતિરિતિ- વાચ્યમ્। ભાવરૂપાજ્ઞાનસ્ય સાક્ષાત્ સાક્ષિવેદ્યત્વેન તદવચ્છેદકવિષયાદેસ્તદ્‌દ્વારા સાક્ષિવેદ્યત્વસમ્ભવેઽપિ અભાવસ્યાનુપલબ્ધિગમ્યત્વેન સાક્ષાત્ સાક્ષિવેદ્યત્વાભાવાત્ ન  તદ્‌દ્વારા તદવચ્છેદકવિષયાદેઃ સાક્ષિવેદ્યત્વમિતિ વૈષમ્યાત્। યદ્યપિ જ્ઞાનં સાક્ષિવેદ્યં, તદ્‌દ્વારા તદવચ્છેદકો વિષયશ્ચ સાક્ષિવેદ્યઃ, તથાપિ જ્ઞાનાભાવો ન સાક્ષિવેદ્યઃ, તસ્યાનુપલબ્ધત્વાત્। ઉત્પન્નં ચ જ્ઞાનં સાક્ષાત્ સાક્ષિવેદ્યમ્। તસ્મિંશ્ચોત્પન્ને તદ્વિષયોઽપિ સ્ફુરતીતિ કુતો જ્ઞાનાભાવોઽપિ? અજ્ઞાનવિશેષણતયા તુ અનુત્પન્નમપિ જ્ઞાનં સાક્ષિવેદ્યમિતિ ન દોષસામ્યમ્। ન ચ- અવચ્છેદકસ્ય વિષયાદેઃ પ્રાગજ્ઞાને કથં તદ્વિશિષ્ટાજ્ઞાનજ્ઞાનમ્? વિશેષણજ્ઞાનાધીનત્વાદ્વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યેતિ- વાચ્યમ્। વિશેષણજ્ઞાનસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનજનકત્વે માનાભાવાત્। પ્રતિયોગિત્વાભાવત્વયોઃ પૂર્વાનુપસ્થિતયોરપિ તાર્કિકૈરભાવબોધે પ્રકારીભૂય ભાનાભ્યુપગમાત્। તથાપિ- વિશેષણતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનં વિના કથં વિશિષ્ટવૈશિષ્ટબુદ્ધિરિતિ- ચેન્ન। વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યબુદ્ધિત્વેન વિશેષણતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનત્વેન ચ કાર્યકારણભાવે માનાભાવાત્। પ્રત્યક્ષત્વાદિરૂપેણ પૃથક્ પૃથક્ ક્લૃપ્તકાર્યકારણભાવેનૈવોપપત્તેઃ વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યબુદ્ધિત્વસ્યાર્થસમાજસિદ્ધત્વાત્। ઇહ ચ સામગ્રીતુલ્યત્વેન `વિશેષ્યે વિશેષણં તત્ર ચ વિશેષણાન્તરમ્ઽ ઇતિ ન્યાયેન વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનસમ્ભવાત્। અન્યથા તાર્કિકાણામપીશ્વરસ્ય ભ્રાન્તિજ્ઞત્વં ન સ્યાત્। ભ્રમવિષયસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ ગ્રહે ભ્રાન્તત્વાપત્ત્યા ભ્રમાવચ્છેદકતયૈવ તદ્‌ગ્રહણં વાચ્યમ્। તથા ચ ક્વ પ્રાક્તદવચ્છેદકગ્રહનિયમઃ? ગ્રહણસામગ્રીતુલ્યત્વં ચ પ્રકૃતેઽપિ સમમ્।
નનુ- શ્રવણાદિસાધ્યમોક્ષહેતુબ્રહ્મજ્ઞાનપ્રાગભાવસ્ય સત્ત્વેન તજ્જ્ઞાનં ત્વયાપિ વાચ્યમ્। તથા ચ તત્રાપિ વ્યાહતિસ્તુલ્યેતિ- ચેન્ન। શ્રવણાદિસાધ્યમોક્ષહેતુબ્રહ્મજ્ઞાનરૂપસ્ય પ્રતિયોગિનો જ્ઞાનાજ્ઞાનાભ્યાં વ્યાહત્યભાવાત્। ન હિ શ્રવણાદિસાધ્યત્વમોક્ષહેતુત્વાદિપ્રકારકં બ્રહ્મજ્ઞાનજ્ઞાનં બ્રહ્મજ્ઞાનમપિ સત્ શ્રવણાદિસાધ્યમ્, મોક્ષહેતુર્વા। યેન તસ્મિન્ સતિ તાદૃગ્જ્ઞાનપ્રાગભાવો વ્યાહન્યેત।
નન્વેવં- `ન જાનામિઽ ઇતિ ધિયો જ્ઞાનાભાવવિષયત્વેઽપિ ન પ્રતિયોગિજ્ઞાનાદિના વ્યાહતિઃ। સામાન્યતો વિષયપ્રતિયોગિજ્ઞાનેઽપિ વિશેષતસ્તદભાવસમ્ભવાત્। અન્યથા પ્રાગભાવધીર્ન સ્યાત્। તત્પ્રતિયોગિવિશેષસ્ય સામાન્યધર્મં વિના વિશેષતો જ્ઞાતુમશક્યત્વાદિતિ- ચેન્ન। વિશેષજ્ઞાનાભાવે હિ વિશેષજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિયોગીતિ તસ્ય જ્ઞાને સ વિશેષોઽપિ જ્ઞાત એવેતિ વિશેષજ્ઞાનાભાવવ્યાઘાતાત્। યત્કિઞ્ચિદ્વિશેષાભાવશ્ચ ન સામાન્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાક ઇત્યુક્તમ્। પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનાભાવેન પ્રાગભાવપ્રતીતિરસિદ્ધૈવ। નનુ- પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનં નાભાવજ્ઞાને કારણમ્। કિંત્વભાવજ્ઞાને ભાસમાનપ્રતિયોગિવૃત્તિધર્મપ્રકારકં જ્ઞાનમ્। સામાન્યલક્ષણપ્રત્યાસત્ત્યભ્યુપગમે તુ પ્રતિયોગિવિષયત્વમપિ તસ્યાધિકમ્। ઇતરથા તુ તદેવ ઇષ્ટવૃત્તિસામાન્યધર્મપ્રકારકજ્ઞાનમિવાસિદ્ધવ્યક્તિવિષયેચ્છાકૃત્યોઃ। ન ચ- પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકધર્મેણ કથં પ્રતિયોગિતા ગૃહ્યતામિતિ- વાચ્યમ્। વિશેષાવચ્છિન્નાયા વ્યાપ્તેરિવ સામાન્યેન ગ્રહણસમ્ભવાત્। તથા હિ- `ઇદમભિધેયવત્, પ્રમેયાત્ઽ ઇત્યનુમાને `યત્ર પ્રમેયં તત્રાભિધેયમ્ઽ ઇતિ વ્યાપ્તિગ્રહણસમયે વૃત્તિમત્પ્રમેયત્વાવચ્છેદેનૈવ સામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યાપ્તિસત્ત્વેઽપિ તસ્યાઃ પ્રમેયત્વરૂપેણૈવ ગ્રહણં, ન તુ વૃત્તિમત્પ્રમેયત્વેન, ગૌરવાત્। વૃત્તિમત્ત્વવિશેષણસ્ય વ્યભિચારાવારકત્વેન વૈયર્થ્યાચ્ચ। અવૃત્તિષુ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યાપ્ત્યભાવવત્ સાધ્યાભાવસામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યભિચારસ્યાપ્યભાવાત્। વ્યર્થવિશેષણત્વરહિતત્વે સતિ વ્યભિચારિવ્યાવૃત્તત્વમાત્રેણૈવ વ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વસમ્ભવાચ્ચ। તથા ચ યથા વૃત્તિમત્પ્રમેયગતાપિ વ્યાપ્તિઃ પ્રમેયત્વેનૈવ ગૃહ્યતે, તથા તત્તન્નીલાદિવ્યક્તિગતા પ્રતિયોગિતા નીલત્વાદિરૂપેણ ગૃહ્યત ઇતિ ન કાચિદનુપપત્તિઃ। એવં ચ `ઇહેદાનીંઽ ઘટો નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીતિરિવ ઘટોપાદાનગતતત્પ્રાગભાવવિષયા `મયિ જ્ઞાનં નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીતિરપિ પ્રમાતૃગતતત્પ્રાગભાવવિષયેઽતિ ન કાપ્યનુપપત્તિરિતિ- ચેન્ન। અભાવજ્ઞાને પ્રતિયોગ્યંશે ભાસમાનસ્ય ધર્મસ્યૈવ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતયા યત્કિઞ્ચિદ્વિશેષાભાવસ્ય સામાન્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વે ઘટવત્યપિ ભૂતલે `નિર્ઘટ ભૂતલમ્ઽ ઇતિ, ઘટજ્ઞાનવત્યપિ સ્વસ્મિન્ `મયિ ઘટજ્ઞાનં નાસ્તિઽ ઇતિ ચ પ્રતીતેરાપત્તેઃ પૂર્વોક્તદોષાત્। યત્કિઞ્ચિદ્‌ઘટજ્ઞનં ઘટાભાવજ્ઞાને પ્રતિબન્ધકમિતિ તુ જ્ઞાનજ્ઞાનેઽપિ તુલ્યમ્। ઉદાહૃતવ્યાપ્તિગ્રહણે તુ બાધકાભાવાત્ સામાન્યાવચ્છેદેઽપિ ન દોષઃ।
અથૈવં પ્રાગભાવપ્રતીતિરેવ ન સ્યાત્। ન સ્યાદેવ। `ઘટો ભવિષ્યતિઽ ઇતિ પ્રતીતેઃ ધાત્વર્થભવિષ્યત્તાવિષયત્વેન પ્રાગભાવાવિષયત્વાત્। અન્યથા દિનાન્તરોત્પત્સ્યમાનઘટે એતદ્દિનવૃત્તિપ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વેન `અદ્ય ઘટો ભવિષ્યતિઽ ઇતિ ધીપ્રસઙ્ગઃ। ભવિષ્યત્ત્વં ચ પ્રતિયોગિતદ્‌ધ્વંસાનાધારકાલસમ્બન્ધિત્વમ્। ધ્વંસત્વં ચ પ્રાગભાવાનઙ્ગીકર્તૃમતે કાદાચિત્કાભાવત્વમેવ। તદઙ્ગીકર્તૃમતેઽપિ પ્રતિયોગ્યજનકકાદાચિત્કાભાવત્વમ્। જનકત્વં ચ સ્વરૂપસમ્બન્ધવિશેષો ન પ્રાગભાવઘટિતઃ। પ્રાગભાવસ્યાજનકત્વાપત્તેઃ। અન્યથાત્માશ્રયાત્। અતઃ પ્રાગભાવમઙ્ગીકુર્વતોઽપિ તત્પ્રત્યક્ષત્વં દુર્લભમ્। તમનઙ્ગીકુર્વતસ્તુ ન કાઽપિ હાનિઃ। `ઇહેદાનીં ઘટો નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીતિસ્તુ સામાન્યધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકતત્કાલાવચ્છિન્નયાવદ્વિશેષભાવવિષયા, સમયવિશેષસ્યાપ્યભાવવાચ્છેદકત્વાત્। અન્યથા `આદ્યક્ષણે ઘટો નીરૂપઃઽ ઇત્યાદિપ્રતીતિર્ન સ્યાત્।

અથ- અસ્મિન્પક્ષે સામાન્યાભાવો ન સિધ્યેદિતિ- ચેત્, પ્રાગભાવાભ્યુપગમેઽપિ તુલ્યમેતત્। સામાન્યાભાવપ્રાગભાવયોઃ સુન્દોપસુન્દયોરિવ પરસ્પરપરાહતત્વાત્। તથા હિ- પ્રાગભાવસિદ્ધૌ વિશેષાભાવસ્યાપિ સામાન્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વાત્ ન તાવન્માત્રપ્રમાણકસામાન્યાભાવસિદ્ધિઃ। સામાન્યાભાવસિદ્ધૌ ચ વિશેષાભાવસ્ય સામાન્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વાભાવાત્ કાદાચિત્કાભાવસ્ય ચ સામાન્યાભાવત્વાયોગાત્ ન સામાન્યધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકવિશેષપ્રતીતિમાત્રશરણપ્રાગભાવસિદ્ધિરિતિ ન તદુભયમપિ વિપશ્ચિતાં ચેતસિ ચમત્કારમાવહતિ। નનુ- યાવદ્વિશેષાભાવનિશ્ચયેઽપિ `રૂપં વાયુવૃત્તિ ન વાઽ, `વાયૂ રૂપવાન્ન વાઽ ઇતિ રૂપાભાવસન્દેહાત્ નિશ્ચિતે ચ સંશયાયોગાદ્યાવદ્વિશેષાભાવાન્યસામાન્યાભાવસિદ્ધિઃ। અત એતાવન્ત્યેવ રૂપાણીતિ નિશ્ચયદશાયામેતાદૃશસંશયસ્યાનનુભૂયમાનત્વેન તદનિશ્ચયદશાયામેવૈતાદૃશઃ સંશયો વાચ્ય। તથા ચ `રૂપત્વં પાર્થિવાપ્યતૈજસરૂપન્નિતયાતિરિક્તવૃત્તિ ભવિષ્યતિઽ ઇત્યધિકસંભાવનયા અનિશ્ચિતેષ્વેવ સંશયઃ। ઉક્તસમ્ભાવનાવિરહસહકૃતનિશ્ચયસ્યૈવ પ્રતિબન્ધકત્વાદિતિ- ચેન્ન। એવં પ્રતિબન્ધકકલ્પને માનાભાવાદ્। ઉક્તસમ્ભવનાવિરહદશાયા મપ્યેતાદૃશસંશયદર્શનાચ્ચ।
નનુ-- યથા યાવદ્વિશેષાભાવેભ્યોઽતિરિક્તઃ સામાન્યાભાવો રૂપસ્ય સંશયકોટિઃ, તથા રૂપસામાન્યમપિ યાવદ્વિશેષેભ્યોઽતિરિક્તં સંશયકોટિર્નાભ્યુપગન્તું શક્યતે। તથા ચ કથં રૂપસ્ય સંશયકોટિત્વમ્? સર્વરૂપાભાવનિશ્ચયાત્। યદિ તુ નીલપીતાદ્યભાવત્વેન નિશ્ચયેઽપિ રૂપાભાવત્વેનાનિશ્ચયાદ્રૂપસંશય ઇતિ બ્રૂષે, તદા કિં સામાન્યાભાવેન? રૂપત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવત્વેન સંશયસમ્ભવાત્। ધર્મિકલ્પનાતો ધર્મકલ્પનાયા લઘુત્વેન યાવદ્વિશેષાભાવાનામેવ રૂપત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વકલ્પનાદ્। અતો ન યત્કિઞ્ચિદભાવમાદાય `ઘટો નીરૂપઃઽ ઇતિ પ્રતિતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ- ચેન્ન। યાવદ્વિશેષાભાવેષુ યદ્રૂપત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વં, તત્ પ્રત્યેકવિશ્રાન્તં, વ્યાસજ્યવૃત્તિ વા? આદ્યે યત્કિઞ્ચિદભાવમાદાય `ઘટો નીરૂપઃઽ ઇતિ પ્રતીતિપ્રસઙ્ગઃ। દ્વિતીયે, તત્તદ્રૂપત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વસ્યાવ્યાસજ્યવૃત્તિસ્વભાવત્વેન તદ્વ્યતિરિક્તં રૂપત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વં વ્યાસજ્યવૃત્તિ કલ્પનીયમ્। તદ્વરં રૂપત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાક એક એવાભાવઃ કલ્પ્યતે। મમૈકોઽભાવઃ રૂપત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વં ચેતિ વસ્તુદ્વયં કલ્પ્યમ્। તવ તુ રૂપત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વં તસ્ય ચ વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વેન બહુષ્વભાવેષુ પ્રત્યેકં સંબન્ધા ઇતિ બહુ કલ્પ્યમ્। `ધર્મિકલ્પનાતો ધર્મકલ્પનાયા લઘુત્વમ્ઽ ઇતિ ન્યાયસ્તુ કલ્પનીયાધિક્યાપેક્ષઃ। કિં ચ ઘટદ્વયે યાવદ્વિશેષાભાવસત્ત્વેઽપિ રૂપસામાન્યાભાવબુદ્ધ્યનુદયાદ્ ઐકાધિકરણ્યાવચ્છેદેનાપ્યભાવા વિશેષણીયાઃ। તથા ચાતિગૌરવમ્। અપિ ચ વ્યાસજ્યવૃત્તિધર્મગ્રહે યાવદાશ્રયગ્રહસ્તદ્ભેદગ્રહશ્ચ હેતુઃ। અગૃહીતેષ્વભિન્નતયા વા ગૃહીતેષુ વસ્ત્રાદિષુ દ્વિત્વાદિબુદ્ધ્યનુદયાત્। તથા ચ યાવદભાવતદ્ભેદાગ્રહે પ્રથમત એવ નીરૂપ ઇતિ ધીર્ન સ્યાત્। વ્યાસજ્યવૃત્તિસામાન્યપ્રતિયોગિતાકત્વસ્યાગ્રહણાત્। અતઃ સામાન્યાભાવસ્ય પ્રામાણિકત્વાત્ કથં તત્પરાહતિરિતિ- ચેત્, અત્ર બ્રૂમઃ- એવં તર્હિ સામાન્યપ્રકારેણ વિશેષાભાવાપ્રતીતેર્જ્ઞાનવિશેષપ્રાગભાવો ન જાનામીતિ ધિયો જ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકો ન વિષય ઇતિ સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્। ન હિ પ્રાગાભાવોઽપિ કશ્ચિત્સામાન્યાભાવોઽસ્તિ। યેન તત્પ્રતિયોગિતા સામાન્યધર્મેણાવચ્છિદ્યેત, વિશેષાભાવપ્રતિયોગિતા તુ તત્તદ્‌ઘટત્વાદિના વિશેષેણાવચ્છિદ્યતે। ન ચ તેન તેન રૂપેણ ભવિષ્યદ્ધટાદિ જ્ઞાતું શક્યમ્। તજ્જન્માન્તરં તુ તત્તદ્રૂપેણ તજ્જ્ઞાનસમ્ભવેઽપિ ન પ્રાગભાવધીઃ પ્રત્યક્ષા સ્યાત્। તદાનીં પ્રાગભાવાસત્ત્વાત્। પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયજન્યત્વાત્। સામાન્યપ્રકારકજ્ઞાનં ચ ન વિશેષાભાવજ્ઞાને હેતુરિત્યુક્તમ્। પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકપ્રકારકપ્રતિયોગિજ્ઞાનસ્યાભાવત્વપ્રકારકાભાવજ્ઞાને હેતુત્વાત્। તસ્યાનુમાનગમ્યત્વેઽપિ `ન જાનામિઽ ઇતિ ધિયોઽપરોક્ષાયસ્તદ્વિષયત્વાયોગાત્। અવ્યભિચારિલિઙ્ગાદ્યભાવાત્તદનુમાનમપિ દૂરનિરસ્તમેવ। નનુ- `ઇદં મા ભૂત્ઽ ઇતીચ્છાવિષયતયા તત્સિદ્ધિઃ। ન, પ્રાગભાવસ્ય સ્વરૂપતોઽસાધ્યત્વેન પ્રતિયોગિજનકવિઘટનેન તત્સંબન્ધસ્યેવાત્યન્તાભાવસમ્બન્ધસ્યાપિ સાધ્યત્વાત્તેનૈવાન્યથાસિદ્ધેઃ।
અથ- ઉત્પન્નસ્ય દ્વિતીયક્ષણે પુનરુત્પત્ત્યભાવાત્તત્પૂર્વક્ષણે સામાગ્ર્યભાવો વાચ્યઃ। સ ચ પ્રાગભાવાભાવાદેવ। અન્યહેતૂનાં સત્ત્વાદિતિ- ચેન્ન। સામયિકાત્યન્તાભાવેનૈવાન્યથાસિદ્ધેઃ। ઉત્પન્નસ્યૈવ સ્વોત્પત્તિવિરોધિત્વાચ્ચ। અપિ ચ સામગ્રી કાર્યસત્ત્વે પ્રયોજિકા, ન તુ તસ્યાઽદ્યકાલસમ્બન્ધરૂપોત્પત્તાવપિ। આદ્યકાલસમ્બન્ધો હિ સ્વસમાનકાલીનપદાર્થધ્વંસાનાધારકાલાધારત્વમ્। તત્ર સામગ્રી કાર્યસ્ય કાલાધારત્વાંશમાત્રે પ્રયોજિકા, ન તુ વિશેષણાંશેઽપિ। તસ્ય તાદૃક્પદાર્થધ્વંસસામગ્રીવિરહાદેવ સિદ્ધેઃ। પાકજરૂપાદિભેદોઽપ્યગ્નિસંયોગભેદાત્ પૂર્વરૂપાદિધ્વંસભેદાદ્વા, ન તુ પ્રાગભાવભેદાત્। પ્રતિયોગિભેદં વિના પ્રાગભાવભેદાયોગાચ્ચ। નાપ્યુપાદાનત્વવ્યવસ્થા તત્ર માનમ્। તન્તુત્વાદિનૈવ તત્સિદ્ધેઃ। અન્યથા પ્રાગભાવસ્ય સમ્બન્ધિવિશેષોઽપિ કુતઃ સિદ્ધ્યેત્? ન ચ તદત્યન્તાભાવવતઃ કથં તદુપાદાનત્વમ્? સમ્બન્ધાન્તરેણ ત્વયાઽપ્યભ્યુપગમાત્સમયાવચ્છેદતદનવચ્છેદાભ્યાં વૈલક્ષણ્યાભ્યુપગમાચ્ચેત્યલમતિવિસ્તરેણ।
એવં સામાન્યાભાવોઽપિ ગૌરવપરાહત એવ। તથા હિ- સામાન્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વં, અભાવઃ, તસ્ય ચ તત્તદધિકરણસમ્બન્ધા ઇતિ ત્રયં વા કલ્પ્યતામ્? ક્લૃપ્તત્તદધિકરણસમ્બન્ધાનામેકાધિકરણવૃત્તિત્વાવચ્છેદેન સિદ્ધાનામભાવાનાં સામાન્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વં, તસ્ય ચ વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વમિતિ દ્વયં વા કલ્પ્યતામ્। તત્રોત્તરઃ પક્ષ એવ પ્રેક્ષાવદ્ભ્યો રોચતે। આદ્યક્ષણે `ઘટો નીરૂપઃઽ ઇતિ પ્રતીતેઃ સર્વસિદ્ધત્વાદ્। યાવદશ્રયતદ્ભેદગ્રહસ્ય દ્વિત્વાદિગ્રહે હેતુત્વેઽપિ ઉક્તપ્રતિયોગિતાગ્રહે હેતુત્વાનભ્યુપગમાત્। કાર્યોન્નેયધર્માણાં યથાકાર્યમુન્નયનાત્। ન ચૈવં- અતિલાઘવાત્ ક્લૃપ્તાનામધિકરણાનામેવાભાવધીહેતુત્વમસ્તુ, કિં વિશેષાભાવૈરપીતિ- વાચ્યમ્। અસ્માકમિષ્ટાપત્તેઃ। ઘટાભાવો નેત્યાદાવતિરિક્તાભાવસ્ય ત્વયાઽપ્યનભ્યુપગમેન ભાવસ્યાપ્યભાવત્વપ્રકારકપ્રમાહેતુત્વસ્યોભયવાદિસિદ્ધત્વાત્।

યદપિ કશ્ચિદાહ- પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકભેદસ્યાભાવભેદનિયામકત્વાદ્વિશેષાભાવાન્યસામાન્યાભાવસિદ્ધિઃ। અન્યથા અભાવભેદાસિદ્ધેઃ। પ્રતિયોગિભેદસ્યાભાવભેદકત્વે એકઘટપ્રતિયોગિકસ્ય પ્રાગભાવાદિચતુષ્ટયસ્યાભેદપ્રસઙ્ગદ્। અવચ્છેદકભેદાત્તુ તદ્ભેદ ન કોઽપિ દોષઃ। ક્વચિત્તાદાત્મ્યસ્ય, ક્વચિત્સંસર્ગસ્ય, ક્વચિત્ પૂર્વાપરકાલીનતત્તદ્‌ઘટત્વાદેશ્ચ ભેદાત્- ઇતિ। તન્ન। સંસર્ગપ્રતિયોગિવિશેષણસાધારણસ્યૈકસ્યાવચ્છેદકત્વસ્ય દુર્વચત્વાત્। તાદાત્મ્યાદેશ્ચ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વે માનાભાવાત્। ભેદસિદ્ધિસ્તુ ભાવવદભાવસ્યાપિ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસાદેવ। અવચ્છેદકભેદસ્યાભાવભેદનિયામકત્વં લિઙ્ગવિધયા તજ્જ્ઞાપકત્વમેવ વાચ્યમ્, ન તુ તજ્જનકત્વમ્। તચ્ચ ન। વિપક્ષબાધકતર્કાભાવેન સામાનાધિકરમ્યાભાવેન ચ વ્યાપ્તેરેવાસિદ્ધેઃ। અત એવ- તદિતરધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વં તદવચ્છિન્નપ્રતિયોગિકતાકાન્યત્વવ્યાપ્યમિત્યપિ- નિરસ્તમ્। એવં ચાવૃત્તીનાં ગગનાદીનાં સમનિયતાનાં ચાઽન્યેષાં ધર્માણામેક એવાત્યન્તાભાવઃ, યુગપદ્વિનષ્ટાનામુત્પન્નાનાં વા સમાનદેશાનામસતિ બાધકે એક એવ ધ્વંસઃ પ્રાગભાવો વા, વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકોઽપિ ચેદભાવઃ પ્રામાણિકઃ તદા તસ્યૈકસ્યૈવ પ્રતિયોગિતાઃ સવૈરૈવ વ્યધિકરણૈઃ સર્વૈશ્ચ સમાનાધિકરણૈઃ સંબન્ધૈરેવાવચ્છિદ્યન્તામ્। આકાશાભાવ એવ વા તથાઽઽસ્તામ્। એકેનૈવોપપત્તાવભાવભેદકલ્પને માનાભાવાત્। ન ચ- એવમેક એવ જગતીતલે ભવત્વભાવઃ। સ એવ તત્તદવચ્છેદકદેશકાલાદિભેદેન તત્તદ્વ્યવહારભેદં જનયિષ્યતીતિ કિમધિકકલ્પનયેતિ- વાચ્યમ્। ઉપપદ્યતે ચેદસ્તુ। પ્રકૃતે તુ ન બાધકં કિઞ્ચિત્। અત એવ વૈશેષિકાણાં સ્વાભ્યુપગતકાલપદાર્થસ્યૈવ સર્વવ્યવહારહેતુત્વોપપત્તૌ ન પદાર્થાન્તરસિદ્ધિરિત્યદ્વૈતવાદિનો વદન્તિ। તદેવં `અહમજ્ઞઃઽ ઇતિ જ્ઞાનસ્યાભાવજ્ઞાનસામગ્રીવિલક્ષણસામગ્રીજન્યત્વાદભાવવિલક્ષણવિષયત્વં સિદ્ધમ્।
એવં `ત્વદુક્તમર્થં ન જાનામિઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્યાપિ। નનુ- `સાક્ષાત્ત્વદુક્તાર્થવિષયં પ્રમાણજ્ઞાનં મયિ નાસ્તિઽ ઇત્યેતદ્વિષયકમુદાહૃતજ્ઞાનમ્। તચ્ચ ન સાક્ષાદર્થવિષયમ્। પ્રમાણજ્ઞાનાવચ્છેદકતયાઽર્થસ્ય ભાનાદ્, અતો ન વ્યાઘાત ઇતિ- ચેન્ન। સાક્ષાત્ત્વદુક્તાર્થમવેત્ય હિ તદભાવો ગ્રાહ્યઃ। તજ્જ્ઞાનં ચ ન સાક્ષિણા। સ્વસ્મિંસ્તાદૃક્પ્રમાણજ્ઞાનાભાવાત્। અન્યનિષ્ઠં તુ શબ્દાદિના ગ્રાહ્યમ્। શબ્દાદિશ્ચ ત્વદુક્તાર્થં બોધયન્નેવ તદ્વિષયત્વં જ્ઞાને બોધયેત્। તથા ચ પ્રથમતસ્ત્વદુક્તાર્થવિષયકં સાક્ષાદેવ જ્ઞાનમાગતમિતિ તન્નિષેધે ન કુતો વ્યાઘાતઃ? અત એવ- વિશેષસ્ય સ્વરૂપતો જ્ઞાનેઽપિ વિશેષપ્રકારકજ્ઞાનાભાવો ન વ્યાહત- ઇત્યપાસ્તમ્। કરતલામલકજ્ઞાને સ્વવિષયવ્યાવર્તકધર્મવિષયત્વં પ્રસિદ્ધમિહ નિષિધ્યત ઇત્યપિ ન। ત્વદુક્તત્વસ્યાપિ મદુક્તાદ્વ્યાવર્તકત્વેન સામાન્યતો વ્યાવર્તકધર્મવિષયત્વસ્ય નિષેદ્ધુમશક્યત્વાત્।
નનુ- અવચ્છેદકતયા વિશેષજ્ઞાને જાતેઽપિ ન વ્યાહતિઃ। તથા હિ- ન હિ વિશેષજ્ઞાનાભાવસ્ત્વદુક્તાર્થવિષયકજ્ઞાનાભાવો વાઽત્ર પ્રતીયતે। કિં તુ ત્વદુક્તાર્થવિશેષ્યકવિશેષપ્રકારકજ્ઞાનાભાવઃ। તત્ર ચ ત્વદુક્તાર્થવિશેષ્યકવિશેષપ્રકારકજ્ઞાનત્વેન પ્રતિયોગિજ્ઞાનેઽપિ તાદૃક્પ્રકારકતદ્વિશેષ્યકજ્ઞાનાભાવસમ્ભવઃ। અસ્ય જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાને વિશેષ્યે વિશેષપ્રકરકત્વપ્રકારકત્વાત્। યત્રાપિ `ત્વદુક્તવિશેષં ન જાનામિઽ ઇત્યભિલાપઃ, તત્રાપ્યેવમેવ વ્યાહત્યભાવઃ કથંચિદુન્નેયઃ। ન ચ યત્રોક્તપ્રતિયોગ્યપ્રસિદ્ધિઃ તત્ર કથમભાવપ્રતીતિરિતિ- વાચ્યમ્। સમવેતવાચ્યત્વં નાસ્તીત્યત્રેવ વિશેષ્યે વિશેષણાભાવવિષયત્વેન વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્ન પ્રતિયોગિતાકાભાવવિષયત્વેન વોપપત્તેરિતિ- ચેન્ન। અનુભવવિરોધાદ્। વિશેષજ્ઞાનાભાવસ્ય ત્વદુક્તાર્થજ્ઞાનાભાવસ્ય વાઽનભ્યુપગમે તદ્વિષયજ્ઞાનસત્ત્વેન તદ્વ્યવહારાપત્તેશ્ચ। ન ચૈવં દૃશ્યતે। સ્વતઃપ્રામાણ્યમતે તુ તત્પ્રકારકત્વે તદ્વિશેષ્યકત્વે ચ ગૃહ્યમાણે તદ્વત્ત્વગ્રહમસ્યાવશ્યકતયા તદંશે તત્પ્રકારકતદ્વિશેષ્યકત્વસ્ય તાદૃશપ્રતિયોગિજ્ઞાને સમ્ભવાત્ સ્પષ્ટ એવ વ્યાઘાતઃ। ભાવરૂપાજ્ઞાનપક્ષે તુ સર્વસ્યાપિ સાક્ષિવેદ્યતયા ન વ્યાઘાત ઇત્યુક્તમ્। તદેવં `ત્વદુક્તમર્થં ન જાનામિઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષં ભાવરૂપાજ્ઞાનવિષયમિતિ સિદ્ધમ્।
`એવમેતાવન્તં કાલં ન કિન્ચિન્દવેદિષમ્ઽ ઇતિ પરામર્શસિદ્ધં સૌષુપ્તં પ્રત્યક્ષમપિ ભાવરૂપાજ્ઞાનવિષયમેવ। નનુ- પરામર્શઃ કિમનુમાનં, કિં વા સ્મરણમ્? આદ્યે જ્ઞાનાભાવ એવાનુમીયતામ્, કિં ભાવરૂપાજ્ઞાનેન? તથા હિ- સંપ્રતિપન્નોદયાસ્તમયકાલવદ્વિવાદપદયોરપ્યુદયાસ્તમયયોરન્તરાલકાલમનુમાય તત્કાલમહં જ્ઞાનાભાવવાન્, અવસ્થાવિશેષવત્ત્વાત્, જ્ઞાનસામગ્રીવિરહવત્ત્વાત્, તુલ્યયોગક્ષેમ આત્માદૌ સ્મર્યમાણેઽપિ તદ્વત્તયા નિયમેનાસ્મર્યમાણત્વાદ્વેતિ પ્રયોગસમ્ભવાત્। દ્વિતીયે તુ નાસ્ત્યુપપત્તિઃ। સંસ્કારાસમ્ભવાદ્। વિનશ્યદેવ હિ જ્ઞાનં સંસ્કારં જનયતિ, વિના વ્યાપારં વ્યવહિતકાર્યજનનાક્ષમત્વાદ્। અવિનશ્યતા તુ તેન સ્વયમેવ તત્કાર્યસ્ય જનયિતું શક્યત્વાત્ કિમિતિ સંસ્કારો જન્યેત? ન હિ સંસ્કારોઽપિ પ્રત્યક્ષઃ। યેન કાર્યાન્યથાનુપપત્તિમન્તરેણાપિ અભ્યુપેયેત। સૌષુપ્તં ચાનાદ્યજ્ઞાનોપરક્તં સાક્ષિચૈતન્યરૂપં જ્ઞાનં સ્વતો વા ઉપાધિતો વા ન વિનશ્યતીતિ સંસ્કારં કથં જનયેત્? તદભાવાત્ કથં સ્મર્યેત, અસ્મર્યમાણં વા ક્વથં પ્રમાણત્વેનોદાહ્રિયેતેતિ- ચેન્ન। ન તાવદનુમાનં તત્ર સમ્ભવતિ। હેતોઃ પક્ષવિશેષણસ્ય ચાજ્ઞાનાત્। ન હિ જ્ઞાનાભાવમન્તરેણાવસ્થાયાં વિશેષો વક્તું શક્યઃ। જ્ઞાનસામગ્રીવિરહશ્ચ જ્ઞાનાભાવાનુમેયત્વેનાન્યોન્યાશ્રયગ્રસ્તઃ। ન ચેદાનીન્તનેનેન્દ્રિયપ્રસાદેન પૂર્વકાલીનં તદુપરમમનુમાય સામગ્રીવિરહાનુમાનમ્। ઇન્દ્રિયપ્રસાદસ્ય સુખાનુભવહેતુકસ્ય તદુપરમહેતુકત્વાસિદ્ધેઃ। નિયમેનાસ્મર્યમાણત્વં ચ યથાશ્રુતં વા સુષુપ્તિકાલાવચ્છેદેનેતિ વા? આદ્યે અસિદ્ધિઃ। દ્વિતીયે તૂપેક્ષણીયજ્ઞાનાભાવો ન સિધ્યેત્। તત્રૈવ વ્યભિચારશ્ચ।

ન ચ- તર્હિ પ્રાતરનુભૂતચત્વરે ગજજ્ઞાનાભાવં કથમિતિ- વાચ્યમ્। જ્ઞાનાનુપલબ્ધ્યૈવેત્યવેહિ। અનુપલબ્ધિજ્ઞાનં ચ ભાવરૂપાજ્ઞાનેન લિઙ્ગેન। તથા હિ- પૂર્વકાલેઽહં, ગજજ્ઞાનાભાવવાન્, ગજાજ્ઞાનવત્ત્વાત્, યન્નૈવં તન્નૈવમ્, યથા ગજજ્ઞાનવાનહમિતિ। એવં સર્વત્રાજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાભાવવ્યાપ્યત્વેન તદનુમાપકત્વમ્। ન ચ- સુષુપ્તિકાલે જ્ઞાનાભાવાનુમાનાર્થં ભાવરૂપાજ્ઞાનમિવ રાગાભાવાનુમાર્થં દ્વેષોઽપિ સ્વીકરણીયઃ તદ્વિરોધિપદાર્થાનુભવં વિના તદભાવાનુમાનાયોગાદિતિ- વાચ્યમ્। ભાવરૂપાજ્ઞાનેન જ્ઞાનાભાવેન વા રાગાભાવાનુમાનસમ્ભવાત્। તસ્યાપિ તદ્વિરોધિત્વાત્। અથાપરોક્ષતો જ્ઞાતે ત્વજ્ઞાનાભાવાત્ કથં પરોક્ષજ્ઞાનાભાવાનુમાનમ્? સામગ્રીવિરહાદિનેતિ ગૃહાણ। ન ચાત્રાપ્યન્યોન્યાશ્રયઃ। શબ્દાદીનાં યોગ્યાનાં યોગ્યનુપલબ્ધ્યા અભાવનિશ્ચયેન પરોક્ષજ્ઞાનવિરહજ્ઞાનં વિનૈવ સામગ્રીવિરહનિશ્ચયાત્। સુષુપ્તિકાલે ચેન્દ્રિયાદિઘટિતસામગ્રીવિરહસ્ય ફલાભાવં વિના જ્ઞાતુમશક્યત્વેનાન્યોન્યાશ્રયોક્તેઃ। ન ચ સ્મરણપક્ષે સંસ્કારાનુપપત્તિઃ। અજ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનવૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતસાક્ષિભાસ્યત્વેન વૃત્તિનાશાદેવ સંસ્કારોપપત્તેઃ। અજ્ઞાનવૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતચૈતન્યસ્યૈવ સાક્ષિપદાર્થત્વાત્। ન ચ- જાગરેઽપ્યજ્ઞાનસ્ય વૃત્તિવેદ્યત્વે વૃત્ત્યભાવદશાયાં સંશયાદ્યાપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્। અજ્ઞાનવિષયાજ્ઞાનાભાવેન તદયોગાત્। સંશયાદેસ્તત્કારણીભૂતાજ્ઞાનસમાનવિષયત્વનિયમાત્। ભાવત્વાદિના સંશયે ત્વિષ્ટાપત્તિરેવ। ભાવત્વાદેઃ સાક્ષિવેદ્યત્વાભાવેનાજ્ઞાનવિષયત્વાદ્। અજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપેણૈવ સાક્ષિવેદ્યત્વાત્। નનુ- તદા જ્ઞાનાભાવોઽપિ સ્વરૂપેણૈવ ભાસતામ્। સપ્રતિયોગિકત્વેનાભાવજ્ઞાન એવ પ્રતિયોગિજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વાદ્। અન્યથા `પ્રમેયમ્ઽ ઇતિ જ્ઞાનેઽપ્યભાવો ન ભાસેતેતિચેન્ન। સાક્ષિણા તાવન્ન સ્વરૂપેણાભાવાવગાહનમ્। તસ્ય સાક્ષાત્સાક્ષ્યવેદ્યત્વાત્। નાપિ શબ્દાદિના। તદાનીં તેષામભાવાત્। નાપ્યનુપલબ્ધ્યા। તસ્યાઃ પ્રતિયોગિજ્ઞાનનિરપેક્ષાયા અજનકત્વાત્। ન ચ- દૃષ્ટાભાવાન્તરવિલક્ષણસ્વભાવ એવાયમભાવ ઇતિ સ્વરૂપેણ સાક્ષિવેદ્યોઽસ્ત્વિતિ- વાચ્યમ્। નિર્વિકલ્પકબુદ્ધિવેદ્યત્વે ભાવત્વસ્યૈવૌચિત્યાદ્। અન્યથા પરિભાષામાત્રાપત્તેઃ। નનુ જ્ઞાનવિરોધિત્વાદેસ્તદાઽનનુભવેન `નાવેદિષમ્ઽ ઇતિ તેનાકારેણ કથં પરામર્શઃ? ન। દ્રષ્ટર્યન્તઃકરણતાદાત્મ્યેનાહમુલ્લેખસ્યેવ જ્ઞાનવિરોધિત્વાદેરપિ તદૈવાનુભૂયમાનત્વેન તદંશે પરામર્શત્વાનભ્યુપગમાત્। સુષુપ્તિકાલીનસ્ય દ્રષ્ટુરેવ મરામૃષ્ટત્વાત્।
નન્વજ્ઞાનવૃત્તિપ્રતિબિમ્બતચૈતન્યરૂપસ્યાજ્ઞાનાનુભવસ્ય જાગ્રત્યપિ વિદ્યમાનત્વાત્ કથમજ્ઞાનસ્મરણમ્? ન હિ ધારાવાહિકેષુ અનુભવેષુ તુલ્યસામગ્રીકેષુ સ્મરણવ્યવહારઃ। તથા ચ ધારાવાહિકોઽજ્ઞાનાનુભવ ઇતિ વક્તવ્યમ્, ન તુ પરામર્શ ઇતિ। સત્યમ્। શુષુપ્ત્યાખ્યાયાસ્તામસ્યા અજ્ઞાનવૃત્તેર્નાશેન જાગ્રતિ તદ્વિશિષ્ટાજ્ઞાનસ્ય સાક્ષિણાઽનુભૂયમાનત્વાભાવેન સંસ્કારજન્યાવિદ્યાવૃત્ત્યૈવ સુષુપ્તિવિશિષ્ટાજ્ઞાનભાનાત્ પરામર્શત્વોપપત્તેઃ। કેવલાજ્ઞાનાંશે તુ તુલ્યસામગ્રીકત્વાદ્ધારાવાહિકત્વમેવ। અત એવ કાર્યોપાધિવિનાશસંસ્કૃતમજ્ઞાનમાત્રમેવ પ્રલયોપમં સુષુપ્તિરિત્યભિપ્રેત્ય વાર્તિકકારપાદૈઃ સૌષુપ્તાજ્ઞાનસ્મરણમપાકૃતમ્। તથા ચોક્તમ્-
ન સુષુપ્તિગવિજ્ઞાનં નાજ્ઞાસિષમિતિ સ્મૃતિઃ।
કાલાદ્યવ્યવધાનત્વાન્ન હ્યાત્મસ્થમતીતભાક્॥
ન ભૂતકાલસ્પૃક્પ્રત્યઙ્ ન ચાગામિસ્પૃગીક્ષ્યતે।
સ્વાર્થદેશઃ પરાર્થોઽર્થો વિકલ્પસ્તેન સ સ્મૃતઃ ॥
ઇત્યાદ્યવ્યાકૃતપ્રક્રિયાયામ્। વિવરમકારૈસ્તુ- `અભાવપ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્નિદ્રાઽ ઇતિ યોગસૂત્રાનુસારેણ તમોગુણાત્મકાવરણમાત્રાલમ્બના કાચિદ્વૃત્તિઃ સુષુપ્તિરિત્યભિપ્રેત્ય તદુપરક્તચૈતન્યસ્ય તન્નાશેનૈવ નાશાત્તત્કાલીનાજ્ઞાનાનુભવજનિસંસ્કારવશેન `ન કિઞ્ચિદવેદિષમ્ઽ ઇતિ `સ્મરણમભ્યુપેતમ્ઽ ઇતિ વાર્તિકવિવરણયોરેપ્યવિરોધઃ। અત એવોક્તં વાર્તિકકારૈરુષસ્તિબ્રાહ્મણે-
ન ચેદનુભવવ્યાપ્તિઃ સુષુપ્તસ્યાભ્યુપેયેતે।
નાવેદિષં સુષુપ્તોઽહમિતિ ધીઃ કિમ્બલાદ્ભવેત્॥ ઇત્યાદિ।
અભિપ્રાયસ્તુ વર્ણિત એવ। સાક્ષ્યજ્ઞાનસુખાકારાસ્તિસ્રોઽવિદ્યાવૃત્તયઃ સુષુપ્ત્યાખ્યૈકૈવ વા વૃત્તિરિત્યન્યદેતત્। નિર્વિકલ્પકસ્યાપિ સ્મરણજનકત્વમ્, અહંકારોપરાગકાલીનત્વાભાવેન તત્તાનુલ્લેખ ઇત્યાદિ સર્વમુપપાદિતમસ્માભિઃ સિદ્ધાન્તબિન્દૌ। તસ્માત્ સૌષુપ્તાનુભવોઽપિ ભાવરૂપાજ્ઞાનવિષય ઇતિ સિદ્ધમ્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અજ્ઞાનપ્રત્યક્ષત્વોપપત્તિઃ।
[।1-2-22]
ન્યાયામૃતમ્
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
[1-2-23]
અનુમાનમપિ તત્ર વિવરણોક્તં પ્રમાણમ્- `વિવાદપદં પ્રમાણજ્ઞાનમ્, સ્વપ્રાગભાવવ્યતિરિક્તસ્વવિષયાવરણસ્વનિવર્ત્યસ્વદેશગતવસ્ત્વન્તરપૂર્વકમ્, અપ્રકાશિતાર્થપ્રકાશકત્વાદ્, અન્ધકારે પ્રથમોત્પન્નપ્રદીપપ્રભાવદિતિ। અત્ર પ્રમાણપદં પ્રમાણવૃત્તેરેવ પક્ષત્વેન સુખાદિપ્રમાયાં સાક્ષિચૈતન્યરૂપાયામજ્ઞાનાનિવર્તિકાયાં બાધવારણાય। ધર્મ્યંશપ્રમાણવૃત્તેરિદમિત્યાકારાયા અજ્ઞાનાનિવર્તિકાયાઃ પક્ષબહિર્ભાવાય વિવાદપદમિતિ વિશેષણમ્। વિશેષાકારપ્રમાણવૃત્તિરિતિ ફલિતોઽર્થઃ। પરોક્ષપ્રમાયા અપ્યસત્ત્વાવરણરૂપપ્રમાતૃગતાજ્ઞાનિવર્તકત્વાત્ ન તદંશેઽપિ બાધઃ। નન્વિદમિતિ પ્રમાણવૃત્તેરજ્ઞાનાનિવર્તકત્વે અજ્ઞાતજ્ઞાપકત્વરૂપપ્રમાત્વેન વ્યવહારો ન સ્યાત્, ન ઇદમાકારભ્રમસંશયાદર્શનેન તદ્ગોચરાજ્ઞાનકલ્પને માનાભાવેન તત્ર સુખાદિજ્ઞાનવદ્યથાર્થત્વમાત્રેણ પ્રમાત્વવ્યવહારોપપત્તેઃ। યથાહુઃ- `ધર્મ્યંશે સર્વમભ્રાન્તં પ્રકારે તુ વિપર્યયઽ ઇતિ। યદિ તુ ભ્રમસંશયાજનકમપિ તદાકારમજ્ઞાનમનુભવબલાદાસ્થીયેત, તર્હિ સાપિ પક્ષેઽન્તર્ભવતુ, પ્રમાણવૃત્તિત્વાવચ્છેદેનૈવાજ્ઞાનનિવર્તકત્વાનપાયાત્, તદા ચ વિવાદપદમિતિ વિશેષણમનાદેયમ્। એતસ્મિન્ પક્ષે ભ્રમોપાદાનત્વયોગ્યત્વમવિદ્યાલક્ષણં દ્રષ્ટવ્યમ્, ભ્રમોપાદાનત્વસ્ય ધર્મ્યંશજ્ઞાન નિવર્ત્યાજ્ઞાનેઽવ્યાપ્તેરિત્યવધેયમ્। ધારાવાહિકબુદ્ધીનાં ચ તત્તત્કાલાવચ્છિન્નાર્થવિષયત્વેનાજ્ઞાતજ્ઞાપકત્વમસ્ત્યેવ; કાલસ્ય સર્વપ્રમાણવેદ્યત્વાભ્યુપગમાત્। અનાત્માકારપ્રમાણવૃત્તીનાં ચ તત્તદવચ્છિન્નચૈતન્યવિષયત્વેન સ્વવિષયાવરણનિવર્તકત્વમસ્ત્યેવ, ચિત્ત્વેનૈવ પ્રકાશપ્રસક્તેઃ, ન ત્વનવચ્છિન્નચિત્ત્વેન, ગૌરવાત્, `એતાવન્તં કાલં મયા ન જ્ઞાતોઽયમિદાનીં જ્ઞાતઽ ઇત્યનુભવાચ્ચ। રૂપાદિહીનસ્યાપિ તત્તદવચ્છિન્નચૈતન્યસ્ય પ્રત્યક્ષાદિવિષયત્વમુક્તં પ્રાક્। પ્રતિકર્મવ્યવસ્થામભ્યુપગમ્ય ચેદમનુમાનમ્, ન તુ દૃષ્ટિસૃષ્ટિપક્ષ ઇતિ ધ્યેયમ્। સાધ્યે ચાદ્યં વિશેષણંઽ પ્રતિયોગ્યતિરિક્તા પ્રાગભાવનિવૃત્તિરિતિ મતે પ્રાગભાવેનાર્થાન્તરવારણાય। તદુદીચ્યધ્વંસાદિકમાદાય નાર્થાન્તરપ્રસક્તિઃ, કિન્તુ પૂર્વવર્ત્ત્યભાવમાદાયેતિ વસ્તુગતિમનુરુધ્ય પ્રાક્પદમ્। અવૈયર્થ્યં ચ પ્રતિયોગિવિશેષણત્વેનાખણ્ડાભાવસમ્પાદકતયા।
એતેન- યતો જ્ઞાનમજ્ઞાનસ્યૈવ નિવર્તકમિતિ નિયમાત્ સ્વનિવર્ત્યપદેનૈવ પ્રાગભાવવ્યુદાસે કિમાદ્યવિશેષણેનેતિ- નિરસ્તમ્; પ્રમાત્વેન જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વમન્યેષાં નેત્યત્ર તાત્પર્યાત્। ન ચ સ્વવિષયાવરણપદેનૈવ તદ્વ્યુદાસઃ, `અસ્તિ પ્રકાશતઽ ઇતિ વ્યવહારવિરોધિત્વરૂપસ્યાવરણત્વસ્ય ભાવાભાવસાધારણત્વાત્। વૃત્તિજનકાદૃષ્ટેનાર્થાન્તરવારણાય તુ વિશેષણમિદમ્। ન ચાવરણપદેનૈવ તદ્વ્યુદાસે સ્વવિષયેતિ વ્યર્થમ્, યદદૃષ્ટં સ્વવિષયજ્ઞાનજનકં વિષયાન્તરજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકતયા તદાવરકં, તાદૃશાદૃષ્ટપૂર્વકત્વેનાર્થાન્તરવારકત્વાત્।

ન ચ જડે અજ્ઞાનસ્યાનઙ્ગીકારાચ્ચિતશ્ચાજ્ઞાનાદિસાક્ષિતયા ભાસમાનત્વાત્ ક્વાવરણમિતિવાચ્યમ્, અજ્ઞાનાદિસાક્ષિતયા ચિતઃ પ્રકાશમાનત્વેઽપિ `અસ્તિ પ્રકાશતઽ ઇતિ વ્યવહારાભાવેન તદંશેઽજ્ઞાનાવરણસ્યાવશ્યકત્વાત્। વક્ષ્યતે ચૈતત્। સ્વનિવર્ત્યેતિ ચ વિશેષણં વૃત્તિપ્રતિબન્ધકાદૃષ્ટેનાર્થાન્તરવારણાય। ન ચ- ચરમસાક્ષાત્કારોત્પત્તિપ્રતિબન્ધકાદૃષ્ટસ્ય તદનિવર્ત્યત્વે મિથ્યાત્વાસિદ્ધિઃ તન્નિવર્ત્યત્વે તદ્વ્યુદસનમશક્યમિતિ- વાચ્યમ્, પ્રતિબન્ધકાદૃષ્ટે વિદ્યમાને ન જ્ઞાનોત્પત્તિરિતિ પ્રથમં તન્નિવૃત્તેઃ કારણાત્મના સ્થિતસ્ય તસ્ય જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાચ્ચ મિથ્યાત્વમ્। ન ચૈવમપિ સ્વનિવર્ત્યત્વમવ્યાહતમ્, સ્વનિવર્ત્યસ્વરૂપત્વે તાત્પર્યાત્। અન્ધકારેણાર્થાન્તરવારણાર્થમિદમિતિ- કેચિત્। તન્ન, સ્વદેશગતેત્યનેનૈવ તદ્વ્યુદાસાત્। યથા ચ વૃત્તિપ્રતિબિમ્વિતચૈતન્યસ્ય વિષયાવચ્છિન્નચૈતન્યેન સહૈકલોલીભાવાદજ્ઞાનનિવર્તકત્વં, તથોક્તં પ્રાક્। સ્વદેશગતેતિ ચ વિશેષણં વિષયગતાજ્ઞાતત્વેનાર્થાન્તરવાણાય। યદ્યપ્યવિદ્યાવિષયત્વરૂપમજ્ઞાતત્વમસિદ્ધમ્, જ્ઞાતત્વાભાવરૂપં તુ પ્રથમવિશેષણેનૈવ પરાસ્તમ્, તથાપિ પ્રથમેન પ્રાગભાવવ્યુદાસાદત્યન્તાભાવવ્યુદાસાય ચતુર્થમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્।
નનુ- કથં જ્ઞાનાશ્રયગતત્વમજ્ઞાનસ્ય? વૃત્ત્યાદિરૂપસ્ય જ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનાશ્રયચિદનાશ્રિતત્વાદિતિ ચેન્ન; અન્તઃકરણસ્ય ચિદાશ્રિતત્વેન તદ્‌વૃત્તેસ્તત્પ્રતિફલિતચૈતન્યસ્ય વા જ્ઞાનસ્ય ચિદાશ્રિતત્વસમ્ભવાત્, કિઞ્ચિદવચ્છિન્નતદાશ્રિતસ્યાપિ તદાશ્રિતત્વાનપાયાત્, કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નાકાશાશ્રિતસ્ય શબ્દસ્યાકાશાશ્રિતત્વવત્। એવં ચ ભાવાભાવસાધારણમાવરણમિતિ મતેન સાધ્યમુપપાદિતમ્। અભાવો નાવારક ઇતિ સિદ્ધાન્તે તુ સાધ્યદ્વયે તાત્પર્યમ્- સ્વપ્રાગભાવાતિરિક્તસ્વનિવર્ત્યસ્વદેશગતવસ્ત્વન્તરપૂર્વકમિત્યેકમ્। સ્વવિષયાવરણ (સ્વનિવર્ત્યસ્વદેશગતવસ્ત્વન્તર) પૂર્વકમિત્યપરમિતિ ન કિઞ્ચિદસમઞ્જસમ્।
હેતૌ ચ પ્રકાશકત્વં પ્રકાશકપદવાચ્યત્વં, અપ્રકાશવિરોધિત્વં વા જ્ઞાનાલોકયોઃ સાધારણમ્। યદ્યપિ પ્રકાશકપદવાચ્યત્વં નામકરણવશાત્ કસ્મિંશ્ચિત્ પુરુષેઽપ્યસ્તિ, તથાપિ પ્રકાશકશબ્દેન શાસ્ત્રે સર્વદેશકાલયોર્વા વ્યવહ્રિયમાણત્વં તદ્વિવક્ષિતમ્। અથવાઽસ્તુ સાધારણમ્। અપ્રકાશિતાર્થગોચરેતિ વિશેષણાદ્ વ્યભિચાર વ્યુદાસઃ।
અપ્રકાશિતત્વં ચ `ન પ્રકાશતઽ ઇતિ વ્યવહારગોચરત્વમ્, તચ્ચ સ્વપ્રકાશચૈતન્યેઽપ્યસ્તીત્યુપપાદિતમ્। એવં નિરુક્તાપ્રકાશવિરોધિત્વમપિ જ્ઞાનાલોકયોઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્। ઉક્તં ચ વિવરણે- `જ્ઞાનપ્રકાશ્યત્વાદજ્ઞાનવિરોધિત્વાદન્યદેવ આલોકપ્રકાશ્યત્વં તમોવિરોધિત્વં નામેતિ। અત ઉભયોરેવ સાક્ષાદપ્રકાશવિરોધિત્વસમ્ભવાન્નેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદૌ વ્યભિચારઃ। એવં ચાપ્રકાશિતાર્થગોચરત્વે સતિ પ્રકાશશબ્દવાચ્યત્વાદ્ અપ્રકાશવિરોધિપ્રકાશત્વાદિતિ વા હેતુઃ પર્યવસિતઃ। વિપર્યયવિષયસ્તુ નાજ્ઞાતઃ, વિપર્યયાન્યકાલાસત્ત્વેન તસ્યાનિર્વચનીયસ્ય માનગોચરત્વાભાવેન પ્રકાશપ્રાક્કાલસત્ત્વઘટિતાપ્રકાશિતત્વાસમ્ભવાદ્, અત એવ સ નાપ્રકાશવિરોધી, સ્વવિષયે અપ્રકાશાભાવાદ્, અધિષ્ઠાનાપ્રકાશસ્તુ તસ્ય જનક એવ। સ્મરેણ ચ વ્યભિચારાભાવઃ સ્પષ્ટઃ। અનુકૂલતર્કશ્ચ `ત્વદુક્તમર્થં ન જાનામીતિ પ્રતીત્યન્યથાનુપપત્ત્યાદિરૂપઃ પ્રાગુક્ત એવ। એતેન ગોશબ્દવાચ્યત્વેન પૃથિવ્યા અપિ શૃઙ્ગિત્વાનુમાનાપાતોઽપાસ્તઃ, તત્રાનુકૂલતર્કાભાવાત્। અજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપેણાજ્ઞાનાવિષયત્વેઽપિ તદ્ભાવત્વાદિકમજ્ઞાનવિષયો ભવત્યેવ, તસ્યાજ્ઞાનગ્રાહકસાક્ષ્યગ્રાહ્યત્વાત્। અન્યથા તત્ર વિવાદો ન સ્યાત્। એવં પ્રમાયા સ્વવિષયાવરણાભાવપૂર્વકત્વમપિ ન પ્રમાસ્વરૂપગ્રાહકસાક્ષિગ્રાહ્યમ્। તથા ચ તદ્‌ગ્રાહિકાયા એતસ્યા અનુમિતેઃ સાધ્યસાધનોભયાધિકરણત્વાત્ ન કોઽપિ દોષઃ દૃષ્ટન્તે ચાન્ધકારાવ્યવહિતોત્પત્તિકત્વં વિશેષણમ્। તેન ન પ્રથમપદવૈયર્થ્યં ન વા દ્વિતીયાદિપ્રભાયાં સાધ્યસાધનનૈકલ્પ્યમ્ વિસ્તરેણ ચાન્યત્ર વ્યુત્પાદિતમિદમસ્માભિઃ।
નનુ- અનાદિત્વે સતિ ભાવત્વમભાવવિલક્ષણત્વં વા, ન નિવર્ત્યનિષ્ઠમ્, અનાદિભાવમાત્રવૃત્તિધર્મત્વાદ્, અનાદ્યભાવ વિલક્ષણમાત્રવૃત્તિત્વાદ્વા, આત્મત્વવત્। નિવર્ત્યત્વં વા, નાનાદિભાવનિષ્ઠમ્, અનાદ્યભાવવિલક્ષણનિષ્ઠં નેતિ વા, નિવર્ત્યમાત્રવૃત્તિત્વાત્, પ્રાગભાવત્વવત્। અનાદિત્વં વા, નાવરણનિષ્ઠમ્, અનાદિમાત્રવૃત્તિત્વાત્, પ્રાગભાવત્વવત્। પ્રમાણજ્ઞાનં વા અનાદ્યભાવાન્યાનાદ્યનિવર્તકમ્,, જ્ઞાનત્વાદ્, ભ્રમવદિત્યાદિના સત્પ્રતિપક્ષતા, કૃત્યભાવમાત્રેણાકૃતસ્ય કૃતિવત્ પૂર્વપ્રકાશાભાવમાત્રેણાપ્રકાશિતસ્ય પ્રકાશોપપત્તેરપ્રયોજકત્વં ચેતિ- ચેન્ન, અનુકૂલતર્કાભાવેનાપ્રયોજકત્વાત્, સિદ્ધાન્તિહેતોશ્ચાનુકૂલતર્કસદ્ભાવેન સાધ્યવ્યાપ્યત્વે નિશ્ચિતે સત્પ્રતિપક્ષાપ્રયોજકત્વાદીનામનવકાશાત્। અનાદિભાવત્વસ્ય નિવર્ત્યાવૃત્તિત્વેઽપ્યવિદ્યાયા ભાવવિલક્ષણાયા નિવર્ત્યત્વોપપત્તેરાદ્યાનુમાનેનાવિરોધશ્ચ। દ્વિતીયે ત્વનાશ્રિતમાત્રવૃત્તિત્વમુપાધિઃ। તૃતીયચતુર્થયોઃ સકલનિવર્ત્યાવૃત્તિત્વમુપધિઃ। પશ્ચમે સકલાનાદ્યવૃત્તિત્વમુપાધિઃ। ષષ્ઠે પ્રતિયોગ્યપ્રસિદ્ધ્યા સાધ્યાપ્રસિદ્ધિરિતિ ચ દૂષણાનિ।
તત્ત્વપ્રદીપિકોક્તં ચ- ચૈત્રપ્રમા, ચૈત્રગતપ્રમાપ્રાગભાવાતિરિક્તાનાદિનિવર્તિકા, પ્રમાત્વાન્મૈત્રપ્રમાવત્। વિગીતો વિભ્રમઃ, એતજ્જનકાબાધ્યાતિરિક્તોપાદાનકઃ, વિભ્રમત્વાત્, સમ્મતવદિતિ। અત્રાદ્યે સુખાદિજ્ઞાનેષુ ન બાધઃ, અન્તઃકરણવૃત્તેરેવ પ્રમાપદેનોક્તેઃ। ચૈત્રગતત્વં ચ નાનાદેર્વિશેષણમ્, મૈત્રપ્રમાયાશ્ચૈત્રનિષ્ઠાનાદિનિવર્તકત્વાભાવેન દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યાપાતાત્, કિન્તુ પ્રમાતદભાવયોરન્યતરસ્ય। પ્રમાયાશ્ચાત્મગતત્વં પ્રાગ્વ્યાખ્યાતમ્। સાધ્યે તુ પ્રમાપદમુપરઞ્જકમેવ। યદિ ત્વભાવે પ્રાગિતિ વિશેષણં નાસ્તિ, `તદા ભાવરૂપાજ્ઞાનસ્યાપિ સ્વાભાવાભાવત્વેન તદતિરિક્તાનાદિનિવર્તકત્વે બાધવારણાય। ચૈત્રાસમવેતત્વં ચૈત્રાન્યસમવેતત્વં ચ નોપાધિઃ, ચૈત્રસુખાદૌ વ્યભિચારેણ સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્।ઽ
ન ચ ચૈત્રપ્રમા ચૈત્રગતસ્યાભાવાતિરિક્તસ્યાનાદેર્નિવર્તિકા ન, પ્રમાત્વાત્, મૈત્રપ્રમાદિવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષઃ, પ્રતિયોગિપ્રસદ્ધ્યપ્રસિદ્ધિભ્યાં વ્યાહતેઃ। ચૈત્રગતપ્રમાભાવાતિરિક્તાભાવનિવર્તકત્વં તુ નોપાધિઃ, ચૈત્રગતપ્રમાભાવાતિરિક્તસ્ય સ્વજન્યવ્યવહારપ્રાગભાવસ્ય નિવર્તકતયા પક્ષે સાધનવ્યાપકત્વાત્। વિપક્ષબાધકસત્ત્વાચ્ચ નાભાસસામ્યમ્। અત એવ દ્વિતીયાનુમાનમપિ સમ્યક્। ન ચ- વિગીતો વિભ્રમઃ, એતજ્જ્ઞાનજનકબાધ્યાતિરિક્તોપાદાનકઃ, વિભ્રમત્વાત્, સમ્મતવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષ ઇતિ- વાચ્યમ્, બાધ્યસ્ય ત્વન્મતેઽજનકત્વાત્, સાધ્યાપ્રસિદ્ધેઃ, બ્રહ્માવિદ્યોભયોપાદાનકત્વેનાવિરોધાચ્ચ।
નવ્યાસ્તુ વિમતા પ્રમા, પ્રમાભાવાતિરિક્તસ્યાનાદેર્નિવર્તિકા, કાર્યત્વાદ્, ઘટવદ્। ભ્રમાનુત્તરપ્રમા, સ્વાભાવાતિરિક્તસ્વવિરોધિનિવર્તિકા, પ્રમાત્વાત્, ભ્રમોત્તરપ્રમાવત્। જ્ઞાનત્વં, સ્વવિષયાવરણનિવર્તકનિષ્ઠમ્, અપ્રકાશિતાર્થપ્રકાશવૃત્તિત્વાદ્ આલોકત્વવત્। અનિત્યજ્ઞાનમ્, અભાવત્વાનધિકરણસ્વવિરોધિસમાનાધિકરણમ્, પ્રયત્નાન્યત્વે સતિ સવિષયત્વે સત્યનિત્યત્વાદ્, અનિત્યેચ્છાવત્। સા હિ તાદૃગ્દ્વેષસમાનાધિકરણા। ન ચૈતેષુ અપ્રયોજકત્વશઙ્કા, વિપક્ષબાધકતર્કસ્યોક્તત્વાત્। એવમન્યદપ્યૂહનીયમ્। જ્ઞાનવિરોધિત્વં, અનાદિભાવત્વસમાનાધિકરણમ્, સકલજ્ઞાનવિરોધિવૃત્તિત્વાદ્, દૃશ્યત્વવત્। યદ્વા- અનાદ્યભાવવિલક્ષણત્વમ્, જ્ઞાનવિરોધિવૃત્તિ, અનાદ્યભાવવિલક્ષણમાત્રવૃત્તિત્વાદ્, અભિધેયત્વવદિતિ। એવમભાવવિલક્ષણાજ્ઞાને અનુમાનાન્યૂહનીયાનિ।

ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધાવવિદ્યાનુમાનોપપત્તિઃ।
[।1-2-23]
[1-2-24]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
એવં શ્રુતયશ્ચ। તત્ર છાન્દોગ્યે અષ્ટમાધ્યાયે- `તદ્યથાપિ હિરણ્યં નિધિનિહિતમક્ષેત્રજ્ઞા ઉપર્યુપરિ સઞ્ચરન્તો ન વિન્દેયુરેવમેવેમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અહરહર્ગચ્છન્ત્ય એતં બ્રહ્મલોકં ન વિન્દન્ત્યનૃતેન પ્રત્યૂઢાઽ ઇતિ શ્રુતિર્બ્રહ્મજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વેનાનૃતં બ્રુવાણા તાદૃગજ્ઞાને પ્રમાણમ્। ન ચ ઋતશબ્દસ્ય `ઋતં પિબન્તાઽવિત્યત્ર સત્કર્મણિ પ્રયોગદર્શનાદ્ `ઋતં સત્યં તથા ધર્મઽ ઇતિ સ્મૃતેશ્ચ ઋતશબ્દસ્ય સત્કર્મપ્રત્વાદનૃતશબ્દસ્ય દુષ્કર્મપરત્વમિતિ વાચ્યમ્। ઉત્તરત્ર `ય આત્માઽપહતપાપ્મેઽત્યાદિના આત્મનોઽપહતપાપ્મત્વપ્રતિપાદનેન દુષ્કર્મપ્રત્યૂઢત્વવિરિધાત્। સુષુપ્તૌ કર્મમાત્રનાશે દુષ્કર્મણોઽપ્યભાવાત્। કારણાત્મનાઽવસ્થાને ચાજ્ઞાનસ્યાવશ્યકત્વાત્। કર્મણ આવરણત્વાનુપપત્તેશ્ચ। બ્રહ્મવેદનપ્રતિબન્ધકતયા હ્યનાદિબ્રહ્માવરકં જ્ઞાનનિવર્ત્યં વાચ્યમ્। તથા ચ કર્મેવ પ્રધાનમપિ નાનૃતપદાભિધેયમ્। તયોર્જ્ઞાનાનિવર્ત્યત્વાત્। જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વે ચ `ભૂયશ્ચાન્તે વિશ્વમાયાનિવૃત્તિઽરિત્યાદિશ્રુતિર્માનમ્। ન ચ અત્ર નિવૃત્તિસ્તરણમાત્રમ્। `માયામેતાં તરન્તિ તેઽ ઇતિ સ્મૃતેરિતિ વાચ્યમ્। જ્ઞાનહેતુકતરણસ્ય નિવૃત્ત્યતિરિક્તસ્યાસમ્ભવેન ઉભયોર્નાશમાત્રાર્થત્વાત્। ન ચ `તમ આસીઽદિત્યસ્ય સત્ત્વપ્રતિપાદકસ્ય બાધકં વિના પારમાર્થિકસત્ત્વપરત્વેન કથમાવરણસ્યાનૃતત્વમિતિ વાચ્યમ્। `નાસતદાસીન્નો સદાસીઽદિત્યનેન પારમાર્થિકત્વતુચ્છત્વયોર્નિષેધેન વ્યાવહારિકસત્ત્વપરત્વાત્। ન ચ અનેન માયા પ્રતિપાદ્યતે, માયાશબ્દાર્થશ્ચ નાજ્ઞાનમ્, માયિનો બ્રહ્મણોઽજ્ઞાનિત્વે સર્વજ્ઞત્વનિરવદ્યત્વાદિશ્રુતિવિરોધાદિતિ વાચ્યમ્। ઉપાધેઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતિત્વેનેશ્વરાસાર્વજ્ઞ્યાદ્યાપાદનાયોગાત્। સાર્વજ્ઞ્યાદ્યૈશ્વર્યસ્ય માયાનિબન્ધનત્વાચ્ચ। ન ચ `મય જ્ઞાનઽ ઇતિ ધાત્વર્થાનુસારાત્ માયા કથમજ્ઞાનમિતિ વાચ્યમ્। `એવમેવૈષા માયા સ્વાવ્યતિરિક્તાનિ પરિપૂર્ણાનિ ક્ષેત્રાણિ દર્શયિત્વા જીવેશાવાભાસીકરોતિ માયા ચાવિદ્યા ચ સ્વયમેવ ભવતીઽતિ શ્રુત્યા માયાઽવિદ્યયોરૈક્યપ્રતિપાદનાન્માયા અજ્ઞાનમેવ। ઘટ ચેષ્ટાયાઽમિતિ ધાતુજસ્યાપિ ઘટશબ્દસ્ય ચેષ્ટાવાચકત્વાભાવવાદત્રાપિ જ્ઞાનવાચકત્વાભાવાત્। `માયા પ્રજ્ઞા વયુનમિતિઽ જ્ઞાનપર્યાયે નિઘણ્ટુકારવચનં ચ જ્ઞાનાકારપરિણામિત્વાદજ્ઞાનસ્યોપપન્નમ્। વૃત્તિજ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનાભિન્નત્વાદ્ અજ્ઞાનસ્યૈવાનિર્વચનીયવિચિત્રશક્તિયોગાન્ ન વિચિત્રશક્તિમતિ માયાશબ્દપ્રયોગાનુપપત્તિઃ। ક્વચિન્ મણિમન્ત્રાદૌ તત્પ્રયોગસ્તૂપચારાત્। ન ચ શુક્તિરૂપ્યાદૌ માયાશબ્દાપ્રયોગાત્ ન મૃષાર્થોઽયમિતિ વાચ્યમ્। વજ્રાદૌ પૃથિવીત્વાદિવ્યવહારાભાવેઽપિ પૃથિવીત્વવત્ વ્યવહારાભાવેઽપિ માયાત્વાનપાયાદ્। ઐન્દ્રજાલિકાદૌ બહુશો માયાશબ્દપ્રયોગદર્શનાચ્ચ। માયાયા અજ્ઞાનાન્યત્વે જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વવિરોધાચ્ચ। નીહારતમઃશબ્દાવપ્યસ્મિન્મતે અજ્ઞાનસ્યાવારકત્વાદ્યુજ્યેતે, નાન્યમતે। અનૃતનીહારાદિશબ્દાનાં દુષ્કર્મપરત્વે શ્રુત્યન્તરોક્તજીવેશભેદકત્વોપાદાનત્વાદિવિરોધશ્ચ। તસ્મા `દનૃતેન પ્રત્યૂઢાઃઽ, `નીહારેણ પ્રાવૃતાઃઽ,`તમ આસીત્ઽ, `માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાદ્ઽ, `અજામેકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણામ્ઽ, `અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાઃઽ, `ભૂયશ્ચાન્તે વિશ્વમાયાનિવૃત્તિઽરિત્યાદ્યાઃ શ્રુતયો વર્ણિતા અજ્ઞાને પ્રમાણમિતિ સ્થિતમ્॥
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધાવવિદ્યાપ્રતિપાદકશ્રુત્યુપપત્તિઃ॥
[।1-2-24]
[1-2-25]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
જીવસ્યાનવચ્છિન્નબ્રહ્માનન્દાપ્રકાશાન્યથાનુપપત્તિશ્ચ તત્ર માનમ્। ન ચ જીવસ્ય બ્રહ્મભેદેનૈવ તાદૃગપ્રકાશોપપત્તિઃ, જીવબ્રહ્મભેદસ્યાગ્રે નિરસિષ્યમાણત્વાત્। ન ચાનવચ્છિન્નાનન્દસ્યાપિ પ્રકાશમાનપ્રત્યઙ્માત્રત્વેનાપ્રકાશમાનત્વાનુપપત્તિઃ, શરીરપ્રતિયોગિકસ્યાત્મનિ સ્વરૂપભેદસ્યાત્માકારેણ પ્રકાશમાનત્વેઽપિ ભેદાકારેણાપ્રકાશમાનત્વવદ્રૂપાન્તરેણ બ્રહ્મણઃ પ્રકાશમાનત્વેઽપિ ઉક્તાકારેણાવિદ્યાવશાદપ્રકાશમાનત્વોપપત્તેરુક્તત્વાત્।
ભ્રમસ્ય સોપાદાનત્વાન્યથાનુપપત્તિરપિ અવિદ્યાયાં પ્રમાણમ્। ન ચાન્તઃકરણમુપાદાનમ્, અન્તઃકરણસ્ય જ્ઞાનજનને પ્રમાણવ્યાપારસાપેક્ષત્વેન પ્રમાણાવિષયે શુક્તિરૂપ્યાદૌ જ્ઞાનાજનકત્વાત્, સાદિત્વેનાનાદિભ્રમપરમ્પરાનુપાદાનત્વાચ્ચ। ન ચ બ્રહ્મૈવોપાદાનમ્, તસ્યાપરિણામિત્વાત્। ન ચ વિવર્તાધિષ્ઠાનત્વેન શુક્ત્યાદેરિવોપાદાનત્વમ્, અવિદ્યામન્તરેણાતાત્ત્વિકાન્યથાબાવલક્ષણસ્ય વિવર્તસ્યૈવાસમ્ભવાત્, શુક્ત્યાદેરધિષ્ઠાનાવચ્છેદકતયા વિવર્તાધિષ્ઠાનત્વાભાવાત્। ન ચ- ઉપાદાનાપેક્ષસ્ય વિવર્તસ્ય તાત્ત્વિકાતિરિક્તોપાદાનકલ્પનવદવિદ્યાદેરાશ્રયસાપેક્ષસ્ય બ્રહ્માતિરિક્તમતાત્ત્વિકમધિકરણં કલ્પ્યં સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, બ્રહ્મણિ એવ વિકારિત્વે અનિત્યત્વાદિપ્રસક્તિવદ્ બ્રહ્મણ એવાધિષ્ઠાનત્વે બાધકાભાવેન દ્વિતીયસ્યાધિકરણસ્યાકલ્પનાત્। ન ચ- અસત્યસ્ય સત્યરૂપાન્તરાપત્તિલક્ષણપરિણામ્યનપેક્ષત્વેન પરિણામિત્વેનાપિ નાવિદ્યાકલ્પનમિતિ- વાચ્યમ્, પરિણામિસત્તાસમાનસત્તાકત્વનિયમેનાસત્યત્વસ્યૈવાભાવાત્। ન ચ- ઘટાદૌ સ્વસમાનસત્તાકોપાદાનકત્વદર્શનેન પ્રપઞ્ચેઽપિ તાદૃશોપાદાનકલ્પને ઘટાદેઃ સ્વાધિકસત્તાકોપાદાનાનપેક્ષત્વવદ્ વિયદાદેરપિ બ્રહ્માનુપાદાનકત્વં સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, `તદભિધ્યાનાદેવ તુ તલ્લિઙ્ગાત્સઽઇત્યનેન ન્યાયેન ઘટાદેરપિ મૃદવસ્થચૈતન્યોપાદાનકતયા તાદૃશોપાદાનાનપેક્ષત્વાસિદ્ધેઃ। અત એવ- રૂપ્યેઽપિ સ્વસમાનસત્તાકસ્ય નિમિત્તસ્યાપિ કલ્પનાપત્તિરિતિ- નિરસ્તમ્, નિમિત્તમાત્રે વા ઇયં કલ્પના? વિશેષે વા? નાદ્યઃ, અધિષ્ઠાનરૂપનિમિત્તસ્ય સર્વત્રાધિકસત્તાકત્વાત્। દ્વિતીયે તૂત્તરોત્તરભ્રમે પૂર્વપૂર્વભ્રમસ્ય નિમિત્તત્વેનેષ્ટાપત્તેઃ। ન ચ ત્રિગુણાત્મકં પ્રધાનમુપાદાનમિતિ વાચ્યમ્, તસ્યાસત્યત્વે અવિદ્યાનતિરેકાત્। સત્યત્વેઽપિ સાવયવમ્? નિરવયવં વા? આદ્યે અનાદિત્વભઙ્ગઃ। દ્વિતીયે પરિણામિત્વાયોગો બ્રહ્મવત્। ન ચાવિદ્યાપક્ષેઽપિ સમઃ પર્યનુયોગઃ, તસ્યાઃ કાલ્પનિકત્વેન પર્યનુયોગાયોગાત્। તસ્માદર્થાપત્તિરવિદ્યાયાં પ્રમાણમ્। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધાવવિદ્યાયામર્થાપત્તિઃ।
[।1-2-25]
[1-2-27]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
સા ચાવિદ્યા સાક્ષિવેદ્યા, ન તુ શુદ્ધચિત્પ્રકાશ્યા। સાક્ષી ચાવિદ્યાવૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતચૈતન્યમ્। તેન નિર્દોષચિત્પ્રકાશ્યત્વેનાજ્ઞાનસ્ય પારમાર્થિકત્વાપત્તિઃ, મોક્ષેઽપિ તત્પ્રકાશાપત્તિઃ, ન ચ તદાનીમવિદ્યાયા નિવૃત્તત્વાત્ તત્પ્રકાશાભાવઃ, પ્રતીતિમાત્રશરીરસ્ય પ્રતીત્યવૃત્તૌ નિવૃત્ત્યયોગાદિત્યાદિદોષાનવકાશઃ। અત એવોચ્યતે રાહુવત્ સ્વાવૃતચૈતન્યપ્રકાશ્યાઽવિદ્યેતિ। ન ચૈવં કદાચિદવિદ્યાયા અપ્રતીત્યાપત્તિઃ, ઇષ્ટાપત્તેઃ, સમાધૌ તથાભ્યુપગમાત્। ન ચાવિદ્યાવૃત્તેર્દોષજન્યત્વાદત્ર કથમવિદ્યાવૃત્તિઃ? અવિદ્યાયા એવ દોષત્વાત્। ન ચ વૃત્તેરપિ વૃત્ત્યન્તરપ્રતિબિમ્બિતચિદ્ભાસ્યત્વે અનવસ્થા, સ્વસ્યા એવ સ્વભાનોપાધિત્વાત્।
નનુ- પ્રમાણાગમ્યાયામવિદ્યાયાં પ્રમાણોપન્યાસવૈયર્થ્યમ્, ન ચ પ્રમાણૈરસદ્વ્યાવૃત્તિમાત્રં બોધ્યત ઇતિ વાચ્યમ્, અજ્ઞાનમગૃહ્ણતાં તત્રાસદ્વ્યાવૃત્તિબોધેઽપ્યસામર્થ્યાદિતિ- ચેન્ન, પ્રમાણોપનીતાસદ્વ્યાવૃત્તિવિશિષ્ટાજ્ઞાનં હિ સાક્ષિણા ગૃહ્યતે। તથાચાસદ્વ્યાવૃત્ત્યુપનયને પ્રમાણાનાં ચરિતાર્થત્વાત્ ન કાપ્યનુપપત્તિઃ।
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધાવવિદ્યાપ્રતીત્યુપપત્તિઃ॥
[।1-2-27]
[1-2-28]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
અવિદ્યાયા આશ્રયસ્તુ શુદ્ધં બ્રહ્મૈવ। તદુક્તમ્-
આશ્રયત્વવિષયત્વભાગિની નિર્વિભાગચિતિરેવ કેવલા।

પૂર્વસિદ્ધતમસો હિ પશ્ચિમો નાશ્રયો ભવતિ નાપિ ગોચરઃ॥
દર્પણસ્ય મુખમાત્રસમ્બન્ધેઽપિ પ્રતિમુખે માલિન્યવત્ પ્રતિબિમ્બે જીવે સંસારઃ, ન બિમ્બે બ્રહ્મણિ, ઉપાધેઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતિત્વાત્। નનુ કથં ચૈતન્યમજ્ઞાનાશ્રયઃ? તસ્ય પ્રકાશસ્વરૂપત્વાત્, તયોશ્ચ તમઃપ્રકાશવદ્વિરુદ્ધસ્વભાવત્વાદિતિ- ચેન્ન, અજ્ઞાનવિરોધિ જ્ઞાનં હિ ન ચૈતન્યમાત્રમ્, કિન્તુ વૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતમ્, તચ્ચ નાવિદ્યાશ્રયઃ, યચ્ચાવિદ્યાશ્રયઃ, તચ્ચ નાજ્ઞાનવિરોધિ। ન ચ તર્હિ શુદ્ધચિતોઽજ્ઞાનવિરોધિત્વાભાવે ઘટાદિવદપ્રકાશત્વાપત્તિઃ, વૃત્ત્યવચ્છેદેન તસ્યા એવાજ્ઞાનવિરોધિત્વાત્, સ્વતસ્તૃણતૂલાદિભાસકસ્ય સૌરાલોકસ્ય સૂર્યકાન્તાવચ્છેદેન સ્વભાસ્યતૃણતૂલાદિદાહકત્વવત્ સ્વતોઽવિદ્યાતત્કાર્યભાસકસ્ય ચૈતન્યસ્ય વૃત્ત્યવચ્છેદેન નદ્દાહકત્વાત્। નનુ અહમજ્ઞ ઇતિ ધર્મિગ્રાહકેણિ સાક્ષિણા અહઙ્કારાશ્રિતત્વેનાજ્ઞાનસ્ય ગ્રહણાદ્ બાધઃ, ન ચ સ્થૌલ્યાશ્રયદેહૈક્યાધ્યાસાદહં સ્થૂલ ઇતિ વદજ્ઞાનાશ્રયચિદૈક્યાધ્યાસાદ્ દગ્ધૃત્વાયસોરેકાગ્નિસમ્બન્ધાદયો દહતીઽતિવદજ્ઞાનાહઙ્કારયોરેકચિદૈક્યાધ્યાસાદ્વા `અહમજ્ઞઽઇતિ ધીર્ભ્રાન્તેતિ વાચ્યમ્, ચિતોઽજ્ઞાનાશ્રયત્વાસિદ્ધ્યા અન્યોન્યાશ્રયાદિતિ ચેન્ન, અહઙ્કારસ્યાવિદ્યાધીનત્વેન તદનાશ્રયતયા ચિત એવાજ્ઞાનાશ્રયત્વે સિદ્ધે `અહમજ્ઞઽ ઇતિ પ્રતીતેરૈક્યાધ્યાસનિબન્ધનત્વેનાબાધકત્વાત્। ન ચ અવિદ્યાશ્રયત્વાદેવાહઙ્કારોઽકલ્પિતોઽસ્તુ, કલ્પિત એવ વા તદાશ્રયત્વમસ્તુ અવિદ્યાયામનુપપત્તેરલઙ્કારત્વાદિતિ વાચ્યમ્, અહમર્થસ્ય જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વેન દૃશ્યત્વેનાકલ્પિતત્વાયોગાત્, ચિન્માત્રાશ્રિતત્વં વિનાતદ્‌ગોચરચરમવૃત્ત્યનિવર્ત્યત્વાપાતાત્, સ્વકલ્પિતસ્ય સ્વાશ્રિતત્વેન સ્વાશ્રયત્વાયોગાત્। ન ચાવિદ્યાયામનુપપત્તિરલઙ્કારઃ, અનુપપત્તિમાત્રં નાલઙ્કારઃ, કિન્તુ સત્ત્વાદિપ્રાપકયુક્તાવનુપપત્તિઃ, અન્યથા વાદિવચસોઽનવકાશાપત્તેઃ। નનુ- `નિરનિષ્ટો નિરવદ્યઃ શોકં મોહમત્યેતિ નિત્યમુક્તઽ ઇતિ શ્રુતિવિરોધાત્ ન શુદ્ધચિતોઽવિદ્યાશ્રયત્વમ્, ન હિ મૌઢ્યં ન દોષઃ, નાપિ બન્ધકાજ્ઞાનાશ્રયો મુક્તઃ। ન ચ તાત્ત્વિકાવિદ્યાદેરેવ નિષેધઃ, ત્વન્મતે તસ્યાપ્રસક્તેઃ, જીવેઽપિ તદભાવેન જીવબ્રહ્મણોઃ સાવદ્યત્વનિરવદ્યત્વવ્યવસ્થાશ્રુતિવિરોધ ઇતિ ચેન્ન, અવદ્યસ્ય ચિતિ કાર્યકારિત્વાભાવેન કાર્યકરત્વાકર્યકારત્વાભ્યામેવ સાવદ્યત્વનિરવદ્યત્વવ્યવસ્થોપપત્તેઃ, ઉપાધેઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતિત્વાત્। ન ચ ચિન્માત્રસ્યાવિદ્યાશ્રયત્વે પ્રમાણાભાવઃ, જીવાશ્રિતત્વે ચ પ્રમાણમસ્તીતિ વાચ્યમ્, `માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરઽમિતિ શ્રુતેરેવ પ્રમાણત્વાત્। ન ચ `જ્ઞાજ્ઞાવીશાનીશાઽવિતિ જીવાજ્ઞાનપ્રતિપાદકશ્રુતિવિરોધઃ, તદાશ્રયત્વાભાવેઽપિ તત્કાર્યયોગિતયા અજ્ઞત્વવ્યપદેશોપપત્તેઃ। ન ચ બ્રહ્મણોઽપિ જીવાશ્રિતાજ્ઞાનવિષયત્વેન માયિત્વોપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, જીવત્વસ્યાશ્રયતાવચ્છેદકત્વે પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્।
નનુ- શુક્ત્યાદ્યજ્ઞાનવત્ જ્ઞાતુરર્થાપ્રકાશરૂપમિદમપ્યજ્ઞાનં સ્વકાર્યેણ ભ્રાન્ત્યાદિના સ્વનિવર્તકેન તત્ત્વજ્ઞાનાદિના સ્વસમાનયોગક્ષેમેણ જ્ઞાનપ્રાગભાવેન ચ સામાનાધિકરણ્યાય જ્ઞાત્રાત્મનિષ્ઠમ્, ન તુ ચૈતન્યરૂપજ્ઞાનમાત્રાશ્રિતમિતિ ચેત્, ન, ચૈતન્યસ્યૈવ જ્ઞાતૃત્વેન જ્ઞાતુરર્થાપ્રકાશરૂપત્વસ્ય સમ્યક્ જ્ઞાનાશ્રયત્વસ્ય ભ્રાન્ત્યાદિસામાનાધિકરણ્યસ્ય ચોપપત્તેઃ। ન ચૈવં જ્ઞાતૃત્વે સત્યવિદ્યાશ્રયત્વમ્, અવિદ્યાયાં ચ જ્ઞાતૃત્વમિત્યન્યોન્યાશ્રય ઇતિ વાચ્યમ્, અવિદ્યાયા જ્ઞાતૃત્વાનપેક્ષત્વેનાન્યોન્યાશ્રયાભાવાત્। ન હિ સામાનાધિકરણ્યમસ્તીત્યેતાવતૈવ તદપેક્ષયા અનયા ભવિતવ્યમ્। ન ચ- શરીરેઽપિ જ્ઞાતૃત્વાધ્યસસમ્ભવેન તત્રાપ્યજ્ઞાનાશ્રયત્વાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, ન હિ જ્ઞાતૃત્વાધ્યાસો અજ્ઞાનાશ્રયત્વે પ્રયોજકઃ, યેન તન્માત્રેણ તદાપદ્યેત, કિન્તુ પ્રસક્તપ્રકાશત્વં અજ્ઞાનાનશ્રિતત્વં ચ। ન ચૈવં અવિદ્યાશ્રયસ્ય જ્ઞાતૃત્વભોક્તૃત્વાદિમત્ત્વે જીવાશ્રિતાજ્ઞાનપક્ષપ્રવેશ ઇતિ- વાચ્યમ્, અવિદ્યાવચ્છિન્નસ્ય હિ જ્ઞાતૃત્વમ્, અવિદ્યા ચ નાવિદ્યાવચ્છેદેન, સામાનાધિકરણ્યં ચાવચ્છેદ્યાંશૈક્યમાદાય। યથોપાધિસમ્બનધો મુખમાત્ર એવ, ઔપાધિકમાલિન્યસમ્બન્ધસ્તુ ઉપાધ્યવચ્છિન્ને, બિમ્બપ્રતિબિમ્બયોરૈક્યાત્, તથા સામાનાધિકરણ્યમપિ। યથા પ્રતિબિમ્બો ન વસ્ત્વન્તરં, તથા વક્ષ્યતે। નનુ- શુક્ત્યજ્ઞાનમપિ શુક્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યગતં વાચ્યમ્, તથા ચ `અહં જાનામીચ્છામીઽતિવદ્ `અહં ન જાનામીતિ જ્ઞાતૃસ્થત્વાનુભવવિરોધ ઇતિ ચેન્ન, અજ્ઞાનદ્વૈવિધ્યાત્। એકં હિ શુક્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યાશ્રિતં તદ્‌ગતાપરોક્ષભ્રમજનકં તદ્વિષયાપરોક્ષપ્રમાનાશ્યમ્, અપરં ચ પરોક્ષભ્રમજનકં તદ્વિષયપ્રમામાત્રનાશ્યમ્ પ્રમાતૃત્વપ્રયોજકોપાધ્યવચ્છિન્નચૈતન્યાશ્રિતમિત્યુક્તં પ્રાક્। તત્ર પ્રમાતૃત્વપ્રયોજકોપાધ્યવચ્છિન્નચૈતન્યગતાજ્ઞાનવિષયકોઽયમનુભવઃ। તેન પ્રમાતૃતિષ્ઠત્વવિષયતાસ્ય ન વિરુધ્યતે। અત એવ વિષયગતાઽજ્ઞાને વિદ્યમાનેઽપિ પ્રમાતૃગતાજ્ઞાનનાશેન ન જાનામીતિ વ્યવહારાભાવઃ।ઽ
નનુ- ઉપાધેઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતિત્વાન્ન બ્રહ્મણઃ સંસારિત્વમિત્યુક્તં, તદયુક્તમ્, બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવસ્યૈવાસમ્ભવાત્। તથા હિ- અચાક્ષુષસ્ય ચૈતન્યસ્ય ગન્ધરસાદિવત્ પ્રતિબિમ્બનાનર્હત્વાત્, પ્રતિબિમ્બત્વે જીવસ્ય સાદિત્વાપાતાચ્ચ, સૂર્યસ્ય સરિજ્જલ ઇવ મરીચિકાજલેષ્વપ્રતિફલનેન ચિદસમાનસત્તાકસ્યાજ્ઞાનસ્ય ચિતં પ્રત્યુપાધિત્વાયોગાદ્, અસ્વચ્છસ્યાજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબિમ્બનોપાધિત્વાયોગાચ્ચ, અવિદ્યાયાશ્ચિન્માત્રાભિમુખ્યાસમ્ભિવાચ્ચ, અજ્ઞાનસ્યાકાશાદ્યાત્મના પરિણામે પ્રતિબિમ્બાપાયાપાતાચ્ચેતિ ચેન્ન, રૂપવતઃ એવ પ્રતિબિમ્બ ઇત્યસ્યા વ્યાપ્તેઃ રૂપાદૌ વ્યભિચારાદ્ યથા ભઙ્ગઃ, એવમાકાશાદૌ વ્યભિચારાચ્ચાક્ષુષસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બ ઇત્યસ્યા અપિ વ્યાપ્તેર્ભઙ્ગઃ। વસ્તુતસ્તુ- શ્રુતિબલાચ્ચિતઃ પ્રતિબિમ્બે સિદ્ધે તત્રૈવ વ્યભિચારાન્નેયં વ્યાપ્તિઃ, તથા ચ રસાદિવ્યાવૃત્તં ફલૈકોન્નેયં પ્રતિબિમ્બપ્રયોજકમ્। નાપિ જીવસ્ય સાદિત્વાપત્તિઃ, ઉપાધિબિમ્બસમ્બન્ધાનાદિત્વેનાનાદિત્વોપપત્તેઃ। વિસ્તરસ્તુ સિદ્ધાન્તબિન્દૌ। યત્તૂક્તં મરીચિકાજલે સૂર્યપ્રતિબિમ્બાદર્શનાદ્ બિમ્બસમાનસત્તાકત્વં પ્રતિબિમ્બોદ્‌ગ્રાહિત્વે પ્રયોજકમિતિ। તન્ન, અધ્યસ્તસ્ય સ્ફટિકલૌહિત્યસ્ય દર્પણે પ્રતિબિમ્બદર્શનાત્। તસ્માન્મરીચિકાજલવ્યાવૃત્તં સ્વચ્છત્વં ફલૈકોન્નેયં અનનુગતમેવ પ્રતિબિમ્બોદ્‌ગ્રાહિત્વે પ્રયોજકમ્, તચ્ચ પ્રકૃતેઽપ્યસ્તિ। અત એવાજ્ઞાનસ્યાસ્વચ્છત્વાન્ન પ્રતિબિમ્બોપાધિત્વમિતિ નિરસ્તમ્।
યચ્ચોક્તં- ચિન્માત્રાભિમુખ્યાભાવાદિતિ, તત્કિં સર્વાત્મના ચિદાભિમુખ્યાભાવાદ્વા? આભિમુખ્યમાત્રાભાવાદ્વા? નાદ્યઃ, ચૈતન્યવદ્વિભુત્વપક્ષે સર્વાત્મનાપિ સમ્ભવાત્। ન્યૂનપરિમાણત્વેઽપિ ન દોષઃ, ન્યૂનપરિમાણસ્યાપિ અધિકપરિમાણાકાશાદિપ્રતિબિમ્બોદ્‌ગ્રાહિત્વદર્શનાત્। ન દ્વિતીયઃ, ચૈતન્યસ્ય સર્વતોઽપિ પ્રસૃતત્વેન વ્યવધાનાભાવેન ચ આભિમુખ્યસ્ય સદ્ભાવાત્। ન ચાકાશાદ્યાત્મના પરિણામે પ્રતિબિમ્બાપાયાપત્તિઃ, પ્રતિબિમ્બપ્રયોજકરૂપાવિરોધિપરિણામસ્ય પ્રતિબિમ્બાવિરોધિત્વેન પ્રતિબિમ્બાનપાયાત્। ન ચ- મુખપ્રતિમુખાનુગતમુખત્વાતિરિક્તમુખમાત્રત્વરૂપવ્યક્ત્યન્તરસ્યેવ જીવબ્રહ્માનુગતચિત્ત્વાતિરિક્તચિન્માત્રત્વરૂપસ્યાજ્ઞાનાશ્રયત્વયોગ્યવ્યક્ત્યન્તર સ્યાભાવાન્મુખમાત્રસમ્બન્ધ્યાદર્શવચ્છિન્માત્રસમ્બન્ધ્યજ્ઞાનમિતિ કથમ્ ઇતિ વાચ્યમ્, અપરામૃષ્ટભેદસ્ય મુખાદેર્માત્રાપર્થત્વેનાનુગતધર્મ્યતિરેકસમ્ભવાત્।

નનુ- ઉપાધિઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતીતિ સામાન્યવ્યાપ્તેરજ્ઞાનં સ્વાશ્રય એવ ભ્રાન્ત્યાદિહેતુરિતિ વિશેષવ્યાપ્ત્યા બાધ ઇતિ ચેન્ન, વિશેષવ્યાપ્તિગ્રાહકસહચારદર્શનસ્ય વિવાદવિષયાતિરિક્તેઽસમ્ભવેન વિશેષવ્યાપ્ત્યસમ્ભવાત્। ન ચ બન્ધસ્ય ચિન્માત્રાશ્રિતમોક્ષસામાનાધિકરણ્યાનુપપત્તિઃ, અવચ્છેદ્યાંશમાદાય સામાનાધિકરણ્યસ્યોક્તત્વાત્।
નનુ- ઉપાધેઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતિત્વં તત્ર સ્વધર્મપ્રતિભાસકત્વં વા? સ્વકાર્યપ્રતિભાસકત્વં વા? સ્વકાર્યનિષ્ઠધર્મપ્રતિભાસકત્વં વા? પ્રતિબિમ્બં પ્રતિ સ્વવિષયાચ્છાદકત્વં વા? નાદ્યઃ, સુષુપ્ત્યાદ્યનુવૃત્તસ્યાવિદ્યારૂપસ્યાવિદ્યાવચ્છિન્નત્વરૂપસ્ય વા, તત્પ્રતિબિમ્બિતત્વસ્ય વા,સુષુપ્ત્યાદાવનનુવૃત્તસ્ય કર્તૃત્વપ્રમાતૃત્વાદિરૂપસ્ય વા સંસારસ્યાજ્ઞાનનિષ્ઠત્વાભાવાત્। જ્ઞાનક્રિયાસંસ્કારાદીનાં ત્વન્મતે અજ્ઞાનનિષ્ઠત્વેઽપિ નિત્યાતીન્દ્રિયાણાં તેષામાત્મનિ કદાપ્યપ્રતિતેઃ। `અવિદ્યાસ્તમયો મોક્ષઃ સા ચ બન્ધ ઉદાહૃતઃ।ઽ ઇતિ ત્વન્મતેઽપિ અવિદ્યા બન્ધિકા બન્ધો વા, ન તુ બદ્ધા, યેન સ્વનિષ્ઠબન્ધરૂપધર્મસંક્રામકત્વં સ્યાત્। ન દ્વિતીયઃ, વિચ્છેદાદેરુપાધિકાર્યસ્ય બિમ્બે મહાકાશે ચ દર્શનાત્, મુખસ્ય બિમ્બત્વાદેર્બ્રહ્મસ્થસાર્વજ્ઞ્યાદેશ્ચાનૌપાધિકત્વાપાતાચ્ચ। નાપિ તૃતીયચતુર્થૌ, દર્પણઘટાદાવદૃષ્ટેઃ। એવં બુદ્ધિરૂપોપાધિરપિ ન પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતીતિ ચેન્ન, અતિશયેન કાર્યકરત્વમેવ તત્પક્ષપાતિત્વમ્। તથા ચ વિચ્છેદાદિરૂપકાર્યકરત્વસામ્યેઽપિ સ્થૌલ્યાદ્યવભાસરૂપકાર્યકરત્વેન દર્પણાદેઃ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતિત્વવત્ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિસંસારરૂપકાર્યકરત્વેનાવિદ્યાયામપિ પ્રતિબિમ્બપક્ષપાતિત્વોપપત્તેઃ।
યત્તૂક્તં મુખાદિગતં બિમ્બત્વં બ્રહ્મગતં સાર્વજ્ઞ્યાદિકં ચાનૌપાધિકં સ્યાદિતિ। તન્ન, ઉપાધૌ બિમ્બકાર્યકરત્વમેવ નેતીતિ ન બ્રૂમઃ કિન્તુ પ્રતિબિમ્બે અતિશયેનેતિ। યદપિ બુદ્ધિરૂપોપાધેરપિ ન પ્રબિમ્બપક્ષપાતિત્વમ્, તસ્ય પ્રતિબિમ્બાપક્ષપાતિજપાકુસુમસ્થાનીયત્વેન તત્પક્ષપાત્યાદર્શસ્થાનોયત્વાભાવાદિતિ। તન્ન, સ્વનિષ્ઠસ્થૌલ્યાવભાસકત્વેનાદર્શસ્યેવાસ્યાપિ સ્વનિષ્ઠધર્માવભાસકત્વેન તદ્વત્ પક્ષ પાતિત્વસમ્ભવાત્। તસ્માદવિદ્યાકૃતવિચ્છેદેન બ્રહ્મણ્યેવ નિત્યમુક્તત્વસંસારિત્વસર્વજ્ઞત્વકિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વાદિવ્યવસ્થોપપત્તિઃ। એતેન અસર્વજ્ઞત્વાદિનાનુભવસિદ્ધાજ્જીવાત્ અન્યસ્ય ચેતનસ્યાભાવેન સાર્વજ્ઞ્યાદિશ્રુતિર્નિવિષયા સ્યાત્, એકજીવવાદે સંસાર્યસંસારિવ્યવસ્થાઽયોગાદ્ `દ્વા સુપર્ણાઽ `ય આત્મનિ તિષ્ઠન્ ઇત્યાદિશ્રુતિભિઃ `અન્યશ્ચ પરમો રાજન્ તથાઽન્યઃ પઞ્ચવિંશકઃ।ઽ `તાન્યહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરંતપઽ ઇત્યાદિસ્મૃતિભિઃ `શારીરશ્ચોભયેઽપિ હિ ભેદેનૈનમધીયતેઽ `ભેદવ્યપદેશાચ્ચઽ ઇત્યાદિસૂત્રૈઃ `તસ્માચ્છારીરાદન્ય એવેશ્વરઃ। આત્માનૌ તાવેતૌ ચેતનૌ, એકઃ કર્તા ભોક્તા અન્યસ્તદ્વિપરીતોઽપહતપાપ્મત્વાદિગુણઽ ઇત્યાદિભાષ્યૈઃ `તત્ત્વજ્ઞાનસંસરણે ચાવદાતત્વશ્યામત્વાદિવત્ નેતરેતરત્રાવતિષ્ઠેતેઽ ઇત્યાદિવિવરણગ્રન્થૈશ્ચ વિરોધ ઇતિ નિરસ્તમ્। નનુ ચિન્માત્રસ્યાજ્ઞાનં સ્વાભાવિકમ્? ઔપાધિકં વા? નાદ્યઃ, આત્મવદનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્। નાન્ત્યઃ, સ્વસ્યૈવોપાધિત્વે આત્માશ્રયાદ્, એતદપેક્ષ્યાન્યાપેક્ષત્વે અન્યોન્યાશ્રયાત્, તદન્યાન્યાપેક્ષત્વે ચાનવસ્થાનાદિતિ- ચેન્ન, સ્વસ્યૈવાશ્રયત્વોપાધિત્વાત્। ન ચાત્માશ્રયઃ, ભેદસ્ય સ્વભેદકત્વવદુપપત્તેઃ, સ્વાભાવિકસ્યાપિ ઘટરૂપસ્ય તત્પ્રગભાવસ્ય ચ નિવૃત્તિદર્શનાત્।
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અજ્ઞાનસ્ય ચિન્માત્રાશ્રયત્વોપપત્તિઃ।
[।1-2-28]
[1-2-29]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
નનુ- શુદ્ધબ્રહ્મણઃ ચિન્માત્રસ્યાજ્ઞાનાશ્રયત્વે સાર્વજ્ઞ્યવિરોધઃ। ન ચ વિશિષ્ટ એવ સાર્વજ્ઞ્યમ્, `તુરીયં સર્વદૃક્સદાઽ ઇતિ શુદ્ધસ્યૈવ સર્વજ્ઞત્વોક્તેરિતિ ચેન્ન, સર્વદૃક્પદેન સર્વેષાં દૃગ્ભૂતં ચૈતન્યમિત્યુચ્યતે, ન તુ સર્વજ્ઞં તુરીયમ્, તસ્માદ્વિશિષ્ટ એવ સાર્વજ્ઞ્યમ્। તચ્ચાવિદ્યાં વિના ન સમ્ભવતીત્યવિદ્યાસિદ્ધિઃ। તથા હિ- સર્વજ્ઞો હિ પ્રમાણતઃ, સ્વરૂપજ્ઞપ્ત્યા વા। તત્ર પ્રમાણસ્ય ભ્રાન્તેશ્ચાવિદ્યામૂલત્વાદ્, અસઙ્ગસ્વરૂપજ્ઞપ્તેશ્ચાવિદ્યાં વિના વિષયાસઙ્ગતેઃ। તદુક્તમ્-
સ્વરૂપતઃ પ્રમાણૈર્વા સર્વજ્ઞત્વં દ્વિધા સ્થિતમ્।
તચ્ચોભયં વિનાઽવિદ્યાસમ્ભન્ધં નૈવ સિધ્યતિ॥ ઇતિ।
ન ચ- સ્વરૂપજ્ઞપ્તેઃ સ્વતઃ કાલાદ્યસમ્બન્ધેઽસત્ત્વાપાતેન સ્વતઃ સમ્બન્ધાભાવેઽસર્વગતત્વાપાતેન ચાવિદ્યયેવ સ્વત એવાન્યેન સમ્બન્ધો વક્તવ્ય ઇતિ વાચ્યમ્, અવિદ્યાસમ્બન્ધસ્યાપ્યાવિદ્યકત્વેનાવિદ્યયેવેતિ દૃષ્ટાન્તાનુપપત્તેઃ। સ્વતઃ પરતો વા કાલાદિસમ્બન્ધેન સર્વસમ્બન્ધેન ચાસદ્વૈલક્ષણ્યસર્વગતત્વયોરુપપત્તેર્ન તયોરર્થે સ્વતઃ કાલસમ્બન્ધસર્વસમ્બન્ધાપેક્ષા। અસઙ્ગત્વશ્રુતિરપિ સ્વતઃ સઙ્ગાભાવવિષયત્વેનોપપદ્યતે। અત એવ `અજ્ઞતાઽખિલસંવેત્તુર્ઘટતે ન કુતશ્ચનેઽતિ- નિરસ્તમ્। તસ્માચ્ચિન્માત્રાશ્રિતૈવાવિદ્યા। ઇત્યજ્ઞાનવાદે સર્વજ્ઞસ્યાવિદ્યાશ્રયત્વોપપત્તિઃ।
[।1-2-29]
[1-2-31]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
વાચસ્પતિમિશ્રૈસ્તુ જીવાશ્રિતૈવાઽવિદ્યા નિગદ્યતે। નનુ- જીવાશ્રિતાઽવિદ્યા તત્પ્રતિબિમ્બતચૈતન્યં વા, તદવચ્છિન્નચૈતન્યં વા, તત્કલ્પિતભેદં જીવઃ, તથા ચાન્યોન્યાશ્રયૈતિ ચેન્ન, કિમયમન્યોઽન્યાશ્રય ઉત્પત્તૌ? જ્ઞપ્તૌ? સ્થિતૌ વા? નાદ્યઃ, અનાદિત્વાદુભયોઃ। ન દ્વિતીયઃ, અજ્ઞાનસ્ય ચિદ્ભાસ્યત્વેઽપિ ચિતેઃ સ્વપ્રકાશત્વેન તદભાસ્યત્વાત્। ન તૃતીયઃ। સ કિં પરસ્પરાશ્રિતત્વેન વા, પરસ્પરસાપેક્ષસ્થિતિકત્વેન વા સ્યાત્। તન્ન, ઉભયસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ, અજ્ઞાનસ્ય ચિદાશ્રયત્વે ચિદધીનસ્થિતિકત્વેઽપિ ચિતિ અવિદ્યાશ્રિતત્વતદધીનસ્થિતિકત્વયોરભાવાત્। ન ચૈવમન્યોન્યાધીનતાક્ષતિઃ, સામાનકાલીનયોરપ્યવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવમાત્રેણ તદુપપત્તેઃ, ઘટતદવચ્છિન્નાકાશયોરિવ પ્રમાણપ્રમેયયોરિવ ચ। તદુક્તમ્-
સ્વેનૈવ કલ્પિતે દેશે વ્યોમ્નિ યદ્વદ્ ઘટાદિકમ્।
તથા જીવાશ્રયાવિદ્યાં મન્યન્તે જ્ઞાનકોવિદાઃ॥ ઇતિ।
એતેન- યદ્યુત્પત્તિજ્ઞપ્તિમાંત્રપ્રતિબન્ધકત્વેનાન્યોઽન્યાપેક્ષતાયા અદોષત્વમ્, તદા ચૈત્રમૈત્રાદેરન્યોન્યારોહણાદ્યાપત્તિરિતિ નિરસ્તમ્, પરસ્પરમાશ્રયાશ્રયિભાવસ્યાનઙ્ગીકારાત્। ન ચેશ્વરજીવયોરીશ્વરજીવકલ્પિતત્વે આત્માશ્રયઃ, જીવેશકલ્પિતત્વે ચાન્યોન્યાશ્રયઃ, ન ચ શુદ્ધા ચિત્ કલ્પિકા, તસ્યા અજ્ઞાનાભાવાદિતિ- વાચ્યમ્, જીવાશ્રિતાયા અવિદ્યાયા એવ જીવેશકલ્પકત્વેનૈતદ્વિકલ્પાનવકાશાત્। તસ્માજ્જીવાશ્રયત્વેઽપ્યદોષઃ। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અજ્ઞાનસ્ય જીવાશ્રયત્વોપપત્તિઃ॥
[।1-2-31]
[1-2-32]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ

અવિદ્યાયા વિષયોઽપિ સુવચઃ। તથા હિ- ચિન્માત્રમેવાવિદ્યાવિષયઃ, તસ્યાકલ્પિતત્વેનાન્યોઽન્યાશ્રયાદિદોષાપ્રસક્તેઃ, સ્વપ્રકાશત્વેન પ્રસક્તપ્રકાશે તસ્મિન્ આવરણકૃત્યસમ્ભવાચ્ચ, નાન્યત્, તસ્યાજ્ઞાનકલ્પિતત્વાદ્, અપ્રસક્તપ્રકાશત્વેનાવરણકૃત્યાભાવાચ્ચ। નનુ- કિમાવરણકૃત્યં (1) સિદ્ધપ્રકાશલોપો વા? (2) અસિદ્ધપ્રકાશાનુત્પત્તિર્વા? (3) સતઃ પ્રકાશસ્ય વિષયાસમ્બન્ધો વા (4) પ્રાકાટ્યાખ્યકાર્યપ્રતિબન્ધો વા? (5) નાસ્તિ ન પ્રકાશત ઇતિ વ્યાવહારો વા? (6) અસ્તિ પ્રકાશત ઇતિ વ્યવહારાભાવો વા? (7) નાસ્તીત્યાદિવ્યવહારયોગ્યત્વં વા? (8) અસ્તીત્યાદિવ્યવહારાયોગ્યત્વં વા? નાદ્યદ્વિતીયૌ, સ્વરૂપપ્રકાશસ્ય નિત્યસિદ્ધત્વેન તલ્લોપાનુત્પત્ત્યોરસમ્ભવાત્, તદન્યસ્ય ચ સ્વપ્રકાશે તસ્મિન્નનપેક્ષિતત્વાત્। ન તૃતીયઃ, જ્ઞાનસ્ય વિષયસમ્બન્ધૈકસ્વભાવત્વાત્, સ્વયંજ્ઞાનરૂપત્વેન ત્વન્મતે સમ્બન્ધાનપેક્ષણાચ્ચ। નાપિ ચતુર્થઃ, ત્વન્મતે ચૈતન્યાતિરિક્તસ્ય તસ્યાભાવાત્। નાપિ પઞ્ચમઃ, સુષુપ્તૌ વ્યવહારાભાવેનાનાવરણાપાતાત્। નાપિ ષષ્ઠઃ, વ્યવહારસ્યાભિજ્ઞાત્વે સ્વરૂપાભિજ્ઞાયા ઇદાનીમપિ સત્ત્વાદ્, વૃત્તેશ્ચ મોક્ષેઽપ્યસત્ત્વાત્। અભિલપનરૂપત્વે મોક્ષેઽપ્યાવરણપ્રસઙ્ગાત્। નાપિ સપ્તમાષ્ટમૌ, તયોરપ્યારોપિતત્વેનાવરણં વિનાયોગાદિતિ- ચેન્ન। નાસ્તિ ન પ્રકાશત ઇતિ વ્યવહાર એવાભિજ્ઞાદિસાધારણઃ, અસ્તિ પ્રકાશત ઇત્યેતદ્‌વ્યવહારાભાવો વા આવરણકૃત્યમ્। આવરણં ચ તદ્યોગ્યતા અજ્ઞાનસમ્બન્ધરૂપા સુષુપ્ત્યાદિસાધારણી આબ્રહ્મજ્ઞાનમવતિષ્ઠતે। તેન સુષુપ્તિકાલે નાનાવરણમ્, મોક્ષકાલે ચ નાવરણમ્।
યદુક્તમસ્યાપ્યારોપિતત્વેનાવરણસાપેક્ષત્વમિતિ। તન્ન, અજ્ઞાનસમ્બન્ધરૂપસ્યાવરણસ્યાનાદિત્વેન ચિત્પ્રકાશ્યત્વેન ચ ઉત્પત્તૌ જ્ઞપ્તૌ સ્થિતૌ વા સ્વાનપેક્ષણાત્। નનુ- અદ્વિતીયત્વાદિવિશિષ્ટે તથા વ્યવહારેઽપિ અવસ્થાત્રયેઽપ્યસન્દિગ્ધાવિપર્યસ્તત્વેન પ્રકાશમાનાત્મરૂપે અધ્યાસાધિષ્ઠાને સુખાદિજ્ઞાનરૂપે ચિન્માત્રે તદભાવેન તત્કલ્પ્યયોર્યોગ્યત્વાયોગ્યત્વયોરભાવ ઇતિ- ચેન્ન, શુદ્ધરૂપાયાશ્ચિતઃ પ્રકાશમાનત્વેઽપિ તસ્યા એવ પરિપૂર્ણાદ્યાકારેણાપ્રકાશમાનત્વાત્, તદર્થં તસ્યા એવાવરણકલ્પનાત્, પરિપૂર્ણાદ્યાકારસ્ય મોક્ષદશાનુવૃત્તત્વેન શુદ્ધચિન્માત્રત્વાત્। ન ચ- નિર્વિભાગચિતઃ કથમેવં ઘટત ઇતિ વાચ્યમ્, આવરણમહિમ્નૈવ પરિપૂર્ણં બ્રહ્મ નાસ્તિ ન પ્રકાશત ઇતિ વ્યવહારઃ, અસ્તિ પ્રકાશત ઇતિ વ્યવહારપ્રતિબન્ધશ્ચ, અધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વાદિના પ્રકાશમાનતા ચાવિરુદ્ધેતિ॥
અત એવ- અવેદ્યત્વે સત્યપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વરૂપસ્વપ્રકાશત્વવિરુદ્ધે યોગ્યત્વાયોગ્યત્વે કથમિદાનીમપિ બ્રહ્મણિ સ્યાતામ્? ન ચ- અજ્ઞાનાદિમત્ત્વેનાપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વં સ્વરૂપેણ ચ તદયોગ્યત્વમિત્યવિરોધ ઇતિ- વાચ્યમ્, સ્વરૂપસ્યાપ્રકાશત્વાદિતિ- નિરસ્તમ્, પરિપૂર્ણાદ્યાકારેણ ઇદાનીં વ્યવહારાભાવેઽપિ અપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વાનપાયાત્। ન ચૈવં- સુખાદેરજ્ઞાનાવચ્છિન્નચિત્પ્રકાશ્યત્વે `સુખાદિકં ન પ્રકાશતઽ ઇત્યનુભવાપાતેન સુખાદિકં પ્રકાશત ઇત્યનુભવાર્થં ચિતોઽજ્ઞાનાનવચ્છેદેન પ્રકાશોઽઙ્ગીકરણીય ઇતિ- વાચ્યમ્, ઇષ્ટાપત્તેઃ, અનુક્તોપાલમ્ભનત્વાત્। ન હ્યજ્ઞાનાવચ્છેદેન ચિત્ પ્રકાશત ઇતિ બ્રૂમઃ। અત એવ ચ- નિત્યાતીન્દ્રિયેઽપ્યજ્ઞાનાવચ્છેદકતયા અપરોક્ષવ્યવહારેણ તત્રાપિ સ્વપ્રકાશાપત્તિરિતિ- નિરસ્તમ્, અજ્ઞાનાનવચ્છેદેન તાદૃશસ્ય વ્યવહારસ્યોક્તેઃ।
નનુ- પ્રદીપાવારકઘટાદિવચ્ચૈતન્યાવારકાવિદ્યા ચૈતન્યસ્યાન્યસમ્બન્ધં પ્રતિબઘ્નાતુ અન્યં પ્રતિ ચૈતન્યમાચ્છાદયતુ, ન તુ ચૈતન્યં પ્રત્યેવ ચૈતન્યે ઉક્તયોગ્યત્વરૂપપ્રકાશવિરોધિની સા, ન હિ દીપો ઘટાવૃતોઽપિ સ્વયં ન પ્રકાશતે, તમઃસમ્બન્ધાપાતાત્। ન ચ- કલ્પિતભેદં જીવચૈતન્યં પ્રતિ શુદ્ધચૈતન્યમાચ્છાદયતીતિ- વાચ્યમ્, આવરણં વિના ભેદકલ્પનસ્યૈવાયોગાત્। યો મોક્ષે ભાવી ચિન્માત્રસ્યૈવ ચિન્માત્રં પ્રતિ પ્રકાશઃ, તદભાવસ્યૈવેદાનીમજ્ઞાનેન સાધનીયત્વાચ્ચેતિ- ચેન્ન, કલ્પિતભેદં જીવં પ્રતિ શુદ્ધચૈતન્યસ્યાબૃતત્વાત્। ન ચ- ભેદકલ્પનસ્યાવરણોત્તરકાલીનત્વાદિદમયુક્તમિતિ- વાચ્યમ્, ભેદાવરણયોરુભયોરપ્યનાદિત્વેન પરસ્પરાનન્તર્યાભાવાત્। યચ્ચોક્તં- યો મોક્ષે ભાવી ચૈતન્યં પ્રતિ પ્રકાશઃ, તદભાવ ઇદાનીમજ્ઞાનસાધ્ય- ઇતિ। તન્ન, મોક્ષે જન્યસ્ય ચૈતનપ્રકાશસ્યાભાવાત્, કલ્પિતભેદાપગમે શુદ્ધચૈતન્યં પ્રત્યેવ પ્રકાશસ્ય જીવં પ્રત્યપિ સમ્ભવાત્।
યચ્ચોક્તં- પ્રકાશસ્વરૂપે ચૈતન્યે કથમજ્ઞાનમ્? ન હ્યાલોકે તમઃ- ઇતિ। તન્ન, અજ્ઞાનતમસોર્વિરોધિતાયામનુભવસિદ્ધવિશેષાત્। તથા હિ- `ત્વદુક્તમર્થં ન જાનામીઽતિ પ્રકાશમાને વસ્તુનિ અજ્ઞાનસ્યાનુભવાત્ સ્વરૂપચૈતન્યં સાક્ષી વા નાજ્ઞાનવિરોધિ, તમસસ્તુ આલોકે સત્યનનુભવાદ્, આલોકમાત્રં તદ્વિરોધિ। વસ્તુતસ્તુ- અવતમસે વિષયપ્રકાશકાલોકસહભાવદર્શનેન તમસ્યપિ નાલોકમાત્રં વિરોધિ। ન ચ- `ત્વદુક્તાર્થો ન પ્રકાશતઽ ઇત્યનુભવાદસ્તુ તત્ર ભાસમાને અજ્ઞાનમ્, સુખાદિસ્ફુરણે ભાસમાને ન પ્રકાશત ઇત્યનનુભવાત્ કથં તત્રાજ્ઞાનમિતિ- વાચ્યમ્, સુખાદિસ્ફુરણં ન પ્રકાશત ઇત્યનુભવાભાવેઽપિ અનવચ્છિન્નાકારેણ ન પ્રકાશત ઇત્યનુભવાદ્, આવરકાજ્ઞાનસ્ય તત્રાપ્યાવશ્યકત્વાત્। યદપિ- `ત્વદુક્તમર્થં ન જાનામીઽત્યત્ર ભાસમાને નાજ્ઞાનમ્, કિન્તુ ગુહાસ્થં તમશ્છન્નમિતિવત્ ત્વદુક્તં ન જાનામીત્યનાવૃતસામાન્યાવચ્છેદેનૈવ વિશેષાજ્ઞાનમનુભૂયતે, ન હિ પરિચિત્તસ્થમજ્ઞાનં પ્રાતિસ્વિકરૂપેણાનૂદ્યતે, એવં ચ તદ્વિશેષસંશયં પ્રતિ તત્સામાન્યનિશ્ચય ઇવ તદ્વિશેષાવચ્છિન્નાજ્ઞાનજ્ઞાનં પ્રતિ તત્સમાન્યજ્ઞાનમેવ હેતુઃ, તથા દર્શનાત્, ન હિ વિશેષે જ્ઞાતે તદજ્ઞાનધીર્દૃષ્ટા, અવચ્છેદકજ્ઞાનસ્ય હ્યવચ્છિન્નજ્ઞાનહેતુતાપિ દર્શનાદેવ કલ્પ્યા, ન ચાતિપ્રસઙ્ગઃ, સામાન્યવિશેષભાવસ્યૈવ નિયમકત્વાદ્- ઇતિ। તન્ન, અજ્ઞાનં હિ વિશેષાવચ્છિન્નતયા ભાસતે? સામાન્યાવચ્છિન્નતયા વા? આદ્યે વિશેષે ભાસમાનત્વમાગતમેવ। ન હિ વિશેષમભાસયન્વિશેષાજ્ઞાનમિત્યવભાસયતિ। તથા ચ સામાન્યનિશ્ચયજનિતોઽપિ સંશયો વિશેષમવગાહતે યથા, તથા સામાન્યજ્ઞાનજનિતોઽપ્યજ્ઞાનપ્રત્યયો વિશેષં વિષયીકરિષ્યતીતિ કુતો ભાસમાને નાજ્ઞાનમિતિ। ન દ્વિતીયઃ, સામાન્યજ્ઞાનેન તદવચ્છિન્નતયૈવ ગૃહીતસ્યાજ્ઞાનસ્ય વિશેષસમ્બન્ધિત્વે માનાભાવેન ભાસમાને સામાન્ય એવાજ્ઞાનમવગતમ્। વસ્તુતઃ પ્રતીતિપ્રમાણકત્વાત્। તથા ચ પરચિત્તસ્થં યથા અનૂદ્યતે, તથા જ્ઞાનં તથૈવાજ્ઞાનં ચેતિ સિદ્ધમ્।

નનુ- યથા દ્વેષસ્યેષ્ટત્વેઽપિ દ્વિષ્ટસ્ય નેષ્ટત્વમ્, ઈશ્વરસ્ય ભ્રાન્તિજ્ઞત્વેઽપિ ન ભ્રમવિષયજ્ઞત્વમ્, અસ્મદાદીનામીશ્વરસાર્વજ્ઞ્યજ્ઞાનેઽપિ ન સર્વજ્ઞત્વમ્, એવમજ્ઞાતજ્ઞાનાભાવેઽપિ અજ્ઞાનજ્ઞાનમિતિ- ચેન્ન, દૃષ્ટાન્તાસમ્પ્રતિપત્તેઃ। તથા હિ- ઇચ્છા તાવજ્જ્ઞાનસમાનવિષયા, જ્ઞાનં ચાવચ્છેદકતયા દ્વિષ્ટમપિ વિષયીકરોતીતિ ઇચ્છાયા અપ્યવચ્છેદકતયા તદ્વિષયત્વાત્। ન હીચ્છા ઇષ્ટતાવચ્છેદકાવિષયા ભવતિ। એતાવાનેવ વિશેષઃ- કિઞ્ચિત્ સાધ્યતયા વિષયીકરોતિ, કિઞ્ચિત્ અવચ્છેદકતયા। ઈશ્વરોઽપિ ભ્રમવિષયમગૃહીત્વા ભ્રમં ન ગૃહ્ણાતિ। ભ્રમો હિ ભ્રમત્વેન ગ્રાહ્યઃ। ભ્રમત્વં ચ રજતાભાવવતિ રજતખ્યાતિત્વં વા, અસત્ખ્યાતિત્વં વા, અનિર્વચનીયખ્યાતિત્વં વા। તસ્મિન્ ગૃહ્મમાણે સર્વથા વિષયગ્રહઃ। ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ। યદ્ ભ્રાન્તઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ ગૃહ્ણાતિ, ઈશ્વરસ્તુ તજ્જ્ઞાનાવચ્છેદકતયેતિ, ઈશ્વરસાર્વજ્ઞ્યજ્ઞાનમસ્માકં તુ સર્વજ્ઞપદેન। તત્ર સર્વપદપ્રતિપાદ્યં જાનન્નેવાસ્મદાદિસ્તત્ર જ્ઞાનસમ્બન્ધં ગૃહ્ણાતીતિ ઈદૃશં સાર્વજ્ઞ્યમિષ્ટમેવ। વિશેષસ્ત્વીશ્વરસ્ય ન કુત્રાપ્યજ્ઞાનમ્, અસ્માદૃશાં તુ વિશેષેષ્વજ્ઞાનમિતિ કૃત્વા। એવં ચ જ્ઞાત એવ વિશેષે અજ્ઞાનજ્ઞાનમિતિ। ન ચ- ઘટાદેરજ્ઞાનાવચ્છેદકતયા ભાનેઽપિ ઘટાદ્યજ્ઞાનનિવૃત્તિં વિના તદવચ્છિન્નસંયોગાદિજ્ઞાનાદર્શનેન પ્રકૃતેઽપિ વિષયાવચ્છિન્નાજ્ઞાનજ્ઞાનાર્થં તદવચ્છેદકવિષયાજ્ઞાનનિવૃત્તેરપિ વક્તવ્યત્વેનાજ્ઞાનાવિરોધિજ્ઞાનવદ્ અજ્ઞાનાવિરોધિની અજ્ઞાનનિવૃત્તિરપિ સ્વીકાર્યા સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, સંયોગાદિસત્ત્વસ્યાવચ્છેદકઘટાદિસત્ત્વસાપેક્ષત્વેઽપિ યથા અભાવે ન સ્વાધિકરણીયપ્રતિયોગિરૂપાવચ્છેદકસત્ત્વાપેક્ષા, વિરોધાત્, તથા અજ્ઞાનજ્ઞાનસ્યાપિ ન સ્વવિષયાજ્ઞાનનિવૃત્ત્યપેક્ષા, વિરોધાત્। ન ચૈવં- તદ્વિષયકજ્ઞાનાપેક્ષાપિ માસ્તુ, વિરોધસ્ય સમાનત્વાદ્ અવિરોધકલ્પનાબીજસ્ય જ્ઞાન ઇવાજ્ઞાનનિવૃત્તાવપિ સમાનત્વાત્, તથા ચ વિષયે અજ્ઞાત એવાજ્ઞાનં જ્ઞાયતે, વિષયવિશેષાવચ્છિન્નબુદ્ધિસ્તુ તમસીવ વિશેષજ્ઞાનાનન્તરં `એતાવત્કાલમમુમર્થં નાજ્ઞાસિષમિત્યેવંરૂપા જાયત ઇતિ- વાચ્યમ્, હન્તૈવમભાવસ્વભાવવિરોધિપ્રતિયોગિજ્ઞાનનિરપેક્ષજ્ઞાનવિષયત્વમભાવવૈલક્ષણ્યસાધકમજ્ઞાને ઉપપાદિતમાયુષ્મતા। કિઞ્ચ યદ્યજ્ઞાનં સ્વકાલે વિષયાવચ્છિન્નતયા ન ભાસયેત્, તદા તુ `ત્વદુક્તમર્થં ન જાનામીઽતિ વિષયાવચ્છિન્નાજ્ઞાનસ્ય વર્તમાનાર્થપ્રત્યયો વિરુદ્ધ્યેત। તસ્માત્ વિષયાજ્ઞાનસાધકત્વાત્ સાક્ષિરૂપવિષયપ્રકાશોઽપિ નાજ્ઞાનવિરોધી, કિન્તુ પ્રમાણવૃત્તિઃ। એકવિષયત્વેઽપિ પ્રમાણવૃત્તિતદતિરિક્તવૃત્ત્યોરજ્ઞાનવિરોધિત્વાવિરોધિત્વે ઘટવિષયકયોઃ સૌરાલોકજ્ઞાનયોઃ સૌરચાક્ષુષપ્રકાશયોર્વા તમોવિરોધિત્વાવિરોધિત્વવદુપપદ્યેતે। ન ચ- વૃત્તિશ્ચૈતન્યસ્ય વિષયોપરાગાર્થેતિ મતે અસ્યા અજ્ઞાનનિવર્તકત્વાભાવાદ્ ઇદમયુક્તમિતિ- વાચ્યમ્, અજ્ઞાનનિવર્તકત્વેન નિવૃત્તિપ્રયોજકત્વસ્યૈવ ઉક્તત્વાત્। તચ્ચ સમ્બન્ધસમ્પાદનદ્વારાઽસ્મિન્પક્ષેઽપિ અસ્ત્યેવ। ન ચ- અજ્ઞાનસ્ય સ્વવિરોધિજ્ઞાનાભાવવ્યાપકત્વેન મોક્ષેઽપ્યજ્ઞાનાપાત ઇતિ- વાચ્યમ્। મોક્ષદશાયામજ્ઞાનનિવૃત્તિશ્રવણેન સ્વવિરોધિજ્ઞાનપ્રાગભાવમાત્રવ્યાપકત્વાત્। ન ચ- કથં પ્રમાણવૃત્તિમાત્રવિરોધિત્વે અજ્ઞાનમાત્ર વિરોધિત્વેનૈવ ન જાનામીત્યાકારેણ પ્રત્યયઃ? ઇતિ- વાચ્યમ્, ઘટાદિમાત્રવિરોધિનો ઘટાભાવાદેઃ ભાવસામાન્યવિરોધિત્વેનાભાવત્વેન પ્રતીતિવત્ જ્ઞાનવિશેષવિરોધિનોઽપ્યજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનસામાન્યવિરોધિત્વેન પ્રતીતિસમ્ભવાત્। ન હ્યભાવપદાદિનાભાવપ્રતીતૌ ઘટાભાવોન ભાસતે। અથ સા વિરોધિતા તત્ર વિશેષમાત્રપર્યવસન્ના, સમં પ્રકૃતેઽપિ, અન્યત્રાભિનિવેશાત્। ન ચ- `ન જાનામીઽતિ જ્ઞપ્તિવિરોધિત્વસ્યૈવાનુભવાત્ કથં વૃત્તિવિરોધિત્વમ્? ત્વન્મતે ચૈતન્યસ્યૈવ જ્ઞપ્તિત્વાત્, ચૈતન્યજ્ઞાનયોરવિરોધે જ્ઞાનત્વાજ્ઞાનત્વાયોગાદિતિ- વાચ્યમ્। મન્મતે વૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતચૈતન્યં જાનામીતિ વ્યવહારવિષયઃ। તથા ચ ન જાનામીત્યનેન વૃત્તિચિતોરુભયોરપ્યજ્ઞાનબિરોધિત્વં વિષયીક્રિયતે। એવં ચ ન ચૈતન્યેઽજ્ઞાનવિરોધિત્વમ્, નાપિ વૃત્તૌ, વૃત્ત્યુપારૂઢચિત એવાર્થપ્રકાશકત્વેન તથાત્વાત્।
નનુ- વૃત્તેરપ્યર્થપ્રકાશકત્વં વિના જાતિવિશેષેણૈવાજ્ઞાનતત્કાર્યનિવર્તકત્વે ઇચ્છાદિ નિવર્ત્યદ્વેષાદિવત્ સત્ત્વાપત્ત્યા શુક્ત્યાદિજ્ઞાનવદર્થપ્રકાશકત્વેન તન્નિવર્તકત્વે વક્તવ્યે ચૈતન્યસ્યાપિ તત્સત્ત્વેન તન્નિવર્તકત્વાવશ્યમ્ભાવેન તન્નિવૃત્ત્યાપાતઃ, નિત્યાતીન્દ્રિયે પરોક્ષવૃત્તૌ સત્યામપ્યજ્ઞાનાનિવૃત્ત્યા સુખાદાવપરોક્ષવૃત્ત્યભાવેઽપિ સ્ફુરણમાત્રેણાજ્ઞાનાદર્શનેન ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સ્ફુરણસ્યૈવાજ્ઞાનવિરોધિત્વાદ્- ઇતિ ચેન્ન, પ્રમાણવૃત્ત્યુપારૂઢપ્રકાશત્વેન નિવર્તકત્વં બ્રૂમઃ, ન તુ જાતિવિશેષેણ, પ્રકાશત્વમાત્રેણ વા। અતો નેચ્છાદિનિવર્ત્યદ્વેષાદિવદેતન્નિવર્ત્યાનાં સત્ત્વાપત્તિઃ, ન વા ચૈતન્યમાત્રસ્ય નિવર્તકત્વાપત્તિઃ। અત એવ- શાબ્દાદિવૃત્તૌ સત્યામપિ અજ્ઞાનાનિવૃત્ત્યા સુખાદૌ પ્રમાણવૃત્ત્યભાવે સ્ફુરણમાત્રેણાજ્ઞાનાદર્શનેનનાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સ્ફુરણસ્યૈવાજ્ઞાનાદૌ વિરોધિત્વમિતિ- નિરસ્તમ્, પરોક્ષવૃત્તેર્વિષયપર્યન્તત્વાભાવેન ન વિષયગતાજ્ઞાનનિવર્તકત્વમ્, સુખાદૌ ચ જ્ઞાતૈકસત્ત્વાદજ્ઞાનનિવૃત્તિં વિનૈવાજ્ઞાનાદર્શનમ્। અતોઽન્વયવ્યતિરેકયોરન્યથાસિદ્ધ્યા સ્ફુરણમાત્રં નાજ્ઞાનવિરોધિ। ન ચાત્મનોઽજ્ઞાનાશ્રયવિષયત્વે સ્વસત્તાયામપ્રકાશાવિધુરત્વેન સ્વપ્રકાશત્વસાધનાયોગઃ, પરિપૂર્ણત્વાદિના અપ્રકાશવિધુરત્વાભાવેઽપ્યધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વાદિના પ્રકાશમાનતયાઽપ્રકાશવિધુરત્વસમ્ભવાત્।
ન ચ- વૃત્તિચિતોર્વૈષમ્યોક્તિરયુક્તા, વૃત્તિવત્સાક્ષિણોઽપિ સમાનવિષયતયા અજ્ઞાનવિરોધિત્વાનુભવાદ્, અન્યથા સાક્ષિવેદ્યે ચૈત્રેચ્છાસુખાદૌ મૈત્રસ્યેવ ચૈત્રસ્યાપ્યજ્ઞાનં સ્યાત્, નો ચેન્મૈત્રસ્યાપ્યજ્ઞાનં ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, સાક્ષિણિ યદજ્ઞાનવિરોધિત્વમનુભૂયતે તન્નાજ્ઞાનનિવર્તકત્વનિબન્ધનમ્, કિન્તુ સ્વવિષય ઇચ્છાદૌ યાવત્સત્ત્વં પ્રકાશાદજ્ઞાનાપ્રસક્તિનિબન્ધનમ્। વૃત્તેશ્ચ સ્વવિષયે પ્રસક્તાજ્ઞાનનિવૃત્તિનિબન્ધનમેવેત્યુભયોર્વૈષમ્યોક્તિર્યુક્તૈવ। અજ્ઞાનાપ્રસક્તેરેવ ચૈત્રેચ્છાદૌ ચૈત્રસ્ય નાજ્ઞાનવ્યવહારઃ, મૈત્રસ્ય તુ પ્રમાત્રજ્ઞાનાદેવ તદ્‌વ્યવહારઃ। ન ચ- તર્હ્યાત્મન્યપિ તત એવ તદપ્રસક્તિરિતિ- વાચ્યમ્, દત્તોત્તરત્વાત્। કિં ચ સાક્ષિવેદ્યત્વં તદપ્રસક્તૌ તન્ત્રમ્, આત્મા તુ ન તદ્વેદ્યઃ, ચિદ્રૂપત્વાત્ પ્રકાશ એવેતિ। ન ચ- તર્હિ સુતરામજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ તેજસીવ તમસઃ, અન્યથા ઘટાદિરાલોકમિવાત્માપિ સ્વવ્યવહારે જ્ઞાનાન્તરમપેક્ષેતેતિ- વાચ્યમ્, અજ્ઞાનાવૃતત્વાદ્ ઘટવદજ્ઞાનનિવર્તકાન્તરાપેક્ષા ચેત્તર્હીષ્ટાપત્તિઃ, વૃત્તેરેવાપેક્ષણાત્, પ્રકાશાન્તરાપેક્ષાયાં જડત્વસ્યોપાધિત્વાત્ પ્રકાશત્વેઽપ્યજ્ઞાનાવિરોધિત્વસ્યોપપાદિતત્વાત્। અત એવ સર્વં વસ્તુ જ્ઞાતતયાજ્ઞાતતયા ચ સાક્ષિચૈતન્યસ્ય વિષયઃ, જ્ઞાનાજ્ઞાનયોઃ સ્વવિષયાવચ્છિન્નયોરેવ ભાનાત્। એતેન- અન્ધકારાવૃતવત્ જ્ઞાનાભાવવાચ્છેદકવિષયવચ્ચાજ્ઞાનાવૃતસ્યાપ્યપ્રકાશેન સાક્ષિવેદ્યત્વાયોગ ઇતિ નિરસ્તમ્; વિષયાવચ્છેદેનાનુભવવિરોધાત્।

નનુ- વૃત્તેરજ્ઞાનવિરોધિત્વેઽપ્યાત્મવિષયા વૃત્તિરિદાનીમપ્યસ્ત્યેવેતિ કથં તત્રાજ્ઞાનમ્? કિં ચ ત્વન્મતે ઘટાદ્યપરોક્ષવૃત્તેરપિ ઘટાદ્યવચ્છિન્નચિદ્વિષયત્વેન સુતરાં ચિત્યજ્ઞાનાસમ્ભવઃ। ન ચ- વિશિષ્ટચૈતન્યરૂપજીવવિષયા વા ઘટાવચ્છિન્નચૈતન્યવિષયા વા વૃત્તિરજ્ઞાનવિષયીભૂતકેવલચિદવિષયત્વાદજ્ઞાનવિરોધિની ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, `દણ્ડી ચૈત્રઽ ઇતિ વૃત્ત્યા ચૈત્રાજ્ઞાનાનભિભવાપાતાત્। ઘટાકાશજ્ઞાને મહાકાશાજ્ઞાનસ્ય મહત્ત્વાજ્ઞાને પર્યવસાનમ્। અત એવાકાશો જ્ઞાત ઇતિ પ્રતીતિઃ। ન ચ શ્રવણાદિજન્યૈવ વૃત્તિરજ્ઞાનવિરોધિની, ભ્રમકાલીનાપરોક્ષજ્ઞાનાનધિકવિષયજ્ઞાનેન કારણાન્તરજન્યેનાપિ અજ્ઞાનાનિવૃત્તાવતિપ્રસઙ્ગાદ્, અનધિકવિષયત્વે શ્રવણાદિવૈયર્થ્યાત્, સત્યત્વાપાતાચ્ચેતિ- ચેન્ન, યાવન્તિ જ્ઞાનાનિ તાવન્ત્યજ્ઞાનાનીતિ મતે અજ્ઞાનવિશેષઃ એવજ્ઞાનપક્ષે અવસ્થાવિશેષઃ શક્તિવિશેષો વા અવિદ્યાગતો વિશિષ્ટગોચરવૃત્ત્યા નિવર્તત એવ। પ્રપઞ્ચનિદાનભૂતં તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યજન્યાખણ્ડાર્થગોચરવૃત્તિનિવર્ત્યમજ્ઞાનં પરમવશિષ્યતે, ભેદભ્રમસ્યાનુભૂયમાનત્વાત્। યથા અયમિતિ જ્ઞાનાત્તત્રાજ્ઞાને નિવૃત્તેઽપિ સોઽયમિત્યભેદગોચરવૃત્તિનિવર્ત્યાજ્ઞાનમવશિષ્યતે। તથા ચ વિષયકૃતવિશેષાભાવેઽપિ કારણવિશેષજન્યત્વેન વિશેષેણ નિવર્તકત્વે શ્રવણવૈયર્થ્યં સત્યતાપત્તિશ્ચ નિરસ્તા, અન્યથા સોઽયમિત્યત્રાપ્યગતેઃ। કિં ચ જીવવિષયા વૃત્તિરવિદ્યાવૃત્તિઃ, ન તુ પ્રમાણવૃત્તિઃ, તસ્યા એવાજ્ઞાનવિરોધિત્વાત્। તદુક્તં વિવરણે- `જીવાકારાહંવૃત્તિપરિણતાન્તઃકરણેન જીવોભિવ્યજ્યતઽ ઇતિ। અસ્યાર્થઃ- જીવાકારાહંત્વપ્રકારિકાવિદ્યાવૃત્તિઃ, તયા પરિણતાન્તકરણેનાન્તઃકરણપરિણામભૂતજ્ઞાનરૂપવૃત્તિસંસર્ગેણ જીવોઽભિવ્યજ્યત ઇતિ।
ન ચ- `ઘટોઽયઽમિતિ જ્ઞાનેન ચરમવૃત્તિનિવર્ત્યાજ્ઞાનમપિ નિવર્તતામિતિ- વાચ્યમ્, તદવચ્છિન્નાજ્ઞાતત્વપ્રયોજકાજ્ઞાનવિશેષાદેરેવ તદવચ્છિન્નજ્ઞાનનિવર્ત્યત્વસ્ય ફલબલેન સ્વીકારાત્। અવતમસ ઇવ વિષયપ્રકાશકાલોકસ્ય સર્વતમોઽનિવર્તકત્વેઽપિ કિઞ્ચિત્તમોનિવર્તકત્વમ્। તસ્માત્સિદ્ધમાશ્રયત્વવિષયત્વભાગિની શુદ્ધચિદિતિ।
એતેન- દેહાદિભેદો વા અભોક્તૃત્વાદ્યભેદો વા બ્રહ્માભેદો વા અદ્વિતીયમાત્રાભેદો વા તદ્વિશિષ્ટાત્મા વા ન તદ્વિષયઃ, તેષામાત્મંમાત્રત્વે ઉક્તદોષાદ્, ભિન્નત્વે અદ્વૈતક્ષતેઃ, આવિદ્યકત્વે અન્યોન્યાશ્રયાદિતિ અનુક્તોપાલમ્ભનમ્- અપાસ્તમ્। બ્રહ્માભેદાદેરાત્મમાત્રતાપક્ષે તસ્યાજ્ઞાનવિષયત્વમેવ, દોષસ્ય પરિહૃતત્વાત્। યત્તુ પ્રસઙ્ગાદુક્તમ્- દ્વિતીયાભાવોપલક્ષિતાત્મનોઽજ્ઞાનવિષયત્વે તાદૃશ સ્યૈવ ચરમવૃત્તિવિષયવત્વં વાચ્યમ્, તથા ચ વેદાન્તાનામપ્યુપલક્ષણરૂપપ્રકારયુક્તોક્તાત્મપરત્વે અખણ્ડાર્થતાહાનિઃ, અકાકે કાકવદિત્યસ્યેવાસ્યાપ્યપ્રામાણ્યાપત્તિઃ, ઉપલક્ષણસ્ય મિથ્યાત્વાદ્- ઇતિ। તત્રાખણ્ડાર્થવાદે વક્ષ્યામઃ।
ન ચ- ન્યૂનાપ્યઙ્ગુલિરધિકમાચ્છાદયતિ, અવિષયસમ્બન્ધિની કથમધિકમાચ્છાદયેદિતિવાચ્યમ્, દત્તોત્તરત્વાત્। તસ્માદવિદ્યા સ્વરૂપત આશ્રયતો વિષયતશ્ચ સુનિરૂપા।
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધાવવિદ્યાયા વિષયોપપત્તિઃ।
[।1-2-32]
[1-2-33]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
તતશ્ચાહઙ્કારાદિસૃષ્ટિઃ। નનુ- અહમર્થ આત્મૈવ, તસ્ય કથમવિદ્યાતઃ સૃષ્ટિઃ? ન ચ- સુષુપ્તૌ સ્વયં પ્રકાશમાનસ્યાત્મનઃ સમ્ભવેઽપ્યનેવંવિધસ્યાહમર્થસ્યાભાવઃ, યદિ ચ સુષુપ્તાવહમર્થઃ પ્રકાશેત, તર્હિ સ્મર્યેત હ્યસ્તન ઇવાહઙ્કારઃ, અનુભૂતે સ્મરણનિયમાભાવેઽપિ સ્મર્થમાણાત્મમાત્રત્વાદિતિ- વાચ્યમ્, હેતોરસિદ્ધેઃ, તર્કે ઇષ્ટાપત્તેઃ। ન હ્યદ્યાપિ સ્વપ્રકાશાત્માન્યત્વમહમર્થે સિદ્ધમસ્તિ। આત્માન્યત્વેનાપ્રકાશત્વસાધને તેન ચ તદન્યત્વસાધને અન્યોન્યાશ્રયઃ। ન ચાહમર્થસ્યાપરામર્શઃ, સુખમહમસ્વાપ્સં ન કિઞ્ચિદવેદિષમિતિ તસ્યૈવ પરામર્શાદિતિ- ચેન્ન, અહઙ્કારસ્તાવદિચ્છાદિવિશિષ્ટતયૈવ ગૃહ્યત ઇત્યાવયોઃ સમમ્। સુષુપ્તૌ ચ નેચ્છાદય ઇતિ કથં તદાઽહમર્થાનુભવઃ? ન ચ- ઇચ્છાદિગુણવિશિષ્ટ એવાહમર્થો ગૃહ્યત ઇત્યત્ર ન નઃ સમ્પ્રતિપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, ગુણિગ્રહણસ્ય ગુણગ્રહણવ્યાપ્તત્વાદ્, અન્યથા રૂપાદિહીનોઽપિ ઘટઃ પ્રથેત। ન ચ- રૂપાદિરહિતાનાં તેષામસત્ત્વં તત્ર બીજમિતિવાચ્યમ્, પૂર્વરૂપનાશાગ્રિમરૂપાનુત્પત્તિક્ષણાદ્યક્ષણાદૌ તદ્વિનાપિ સત્ત્વાત્। એવં ચ ગુણગ્રહણે કથં ગુણિગ્રહણમ્? તથા ચ નિર્ગુણ એવાત્મા ગૃહ્યત ઇતિ સ્વીકર્તવ્યમ્। અનુભવાભાવે ચ ન તસ્ય જાગરે પરામર્શઃ। તથા ચાજ્ઞાનાશ્રયત્વેન સુષુપ્તાવનુભયમાનાદાત્મનોઽહઙ્કારો ભિન્નઃ। એવમેવાત્માન્યત્વે સિદ્ધે અસ્વપ્રકાશત્વસાધને નાન્યોન્યાશ્રયઃ। ન ચ તર્હિ `અહમસ્વાપ્સઽમિત્યહમર્થસ્ય પરામર્શાનુપ્રવેશાનુપપત્તિઃ, તદંશે પરામર્શત્વાસિદ્ધેઃ। એવં સત્યપિ યથાઽજ્ઞાનાંશે તસ્ય પરામર્શત્વં, તથોપપાદિતમધસ્તાત્। યદ્યપ્યહમસ્વાપ્સમિત્યાદિજ્ઞાનાન્નાન્ય આત્મપરામર્શઃ, તથાપ્યહમર્થસ્ય સુષુપ્તિકાલાનનુભૂતત્વેન તત્કાલે અજ્ઞાનાશ્રયત્વેન ચાનુભૂતાત્મન્યેવ પરામર્શત્વપર્યવસાનમ્। અત એવ ચિદસ્વપીત્ સ્વયમસ્વપીદિતિ પરામર્શાકારતાપત્તિર્નિરસ્તા, તત્કાલાનુભૂતાન્તઃકરણસંસર્ગેણ અહમિત્યાકારોપપત્તેઃ। યત્તૂક્તં વિવરણે- `અન્તઃકરણવિશિષ્ટ એવાત્મનિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં બ્રૂમઃ, ન નિષ્કલઙ્કચૈતન્યે, તસ્ય મોક્ષાવસ્થાયિનઃ શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યત્વાદ્ઽઇતિ। તદત્ર ન વિરોધાય, મોક્ષાવસ્થાયિનઃ શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યત્વાદિતિ હેતૂક્ત્યા ન નિષ્કલઙ્ક ઇતિ ઉપાધિમાત્રવિરહિણિ પ્રત્યભિજ્ઞાનનિષેધેન ચાન્તઃકરણપદસ્ય ઉપાધિમાત્રપરત્વાત્। તથા ચ સુષુપ્તાવપ્યજ્ઞાનોપહિત એવાત્મા ગૃહ્યતે। કિં ચાન્તઃકરણવિશિષ્ટે પ્રત્યભિજ્ઞાનનિષેધો નાભિજ્ઞાનષેધોઽપીતિ ન વિરોધઃ, સુષુપ્તાવભિજ્ઞાયા એવોક્તત્વાત્। ન ચ યદ્યહમર્થો ન પરામૃશ્યેત, તર્હિ એતાવન્તં કાલં સુપ્તોઽહમન્યો વેતિઽ સંશયઃ સ્યાત્, ન ત્વહમેવેતિ નિશ્ચય ઇતિ વાચ્યમ્, સુષુપ્તિકાલાનુભૂતાત્મૈક્યાધ્યાસાદિતિ ગૃહાણ। યથા પૂર્વદિનાનુભૂતદેવદત્તાદભિન્નતયાનુભૂતે ચૈત્રે સોઽયં ન વેતિ ન સંશયઃ, કિન્તુ સ એવેતિ નિશ્ચયઃ। કિઞ્ચ નિશ્ચયે સતિ સંશયાભાવનિયમઃ, ન તુ નિશ્ચયાભાવે સંશયનિયમઃ। તદુક્તમ્- `આરોપે સતિ નિમિત્તાનુસરણમ્, ન તુ નિમિત્તમસ્તીત્યારોપઃઽ ઇતિ। ન ચ- એતાવન્તં કાલમહં સ્વપ્નં પશ્યન્નાસં જાગ્રદાસમિત્યત્રેવાહમસ્વાપ્સમિત્યત્રાપિ અહમંશે પરામર્શત્વાનુભવાત્ કથં તત્રાપરામર્શત્વમિતિ- વાચ્યમ્, પરામૃશ્યમાનાત્મૈક્યારોપાત્તદ્ભનાંશે પરામર્શત્વાભિમાનાત્।
ન ચ- અપરામર્શે પરામર્શત્વારોપો ન દૃષ્ટ ઇતિ- વાચ્યમ્, તદ્ભિન્ને તત્ત્વેનાનુભૂયમાને પરામર્શત્વારોપદર્શનાત્।

અત એવ- અહમર્થસ્યાત્માન્યત્વે યઃ પૂર્વં દુઃખી, સોઽધુના સુખી જાત ઇતિવદ્ યઃ પૂર્વં મદન્યઃ સુષુપ્તઃ સોઽધુના અહં જાત ઇતિ ધીઃ સ્યાદિતિ- નિરસ્તમ્, યથા દુઃખિત્વેન પ્રાક્ જ્ઞાનં, તથા મદન્યત્વેન પ્રાક્ જ્ઞાનાભાવાત્। સુષુપ્તાવહમર્થાપ્રકાશવત્ તદન્યત્વસ્યાપ્યપ્રકાશ એવ। એવં ચ પ્રાગસત્ત્વાગ્રહણાત્ પૂર્વકાલગૃહીતેનાભિન્નતયા ગૃહ્યમાણત્વાચ્ચ નાહઙ્કારે જન્મપ્રત્યયઃ વિવેકિનાં ચૈતાદૃગ્બુદ્ધાવિષ્ટાપત્તેઃ। ન ચ- સિદ્ધે અહમર્થસ્યાત્માન્યત્વે પરામૃશ્યમાનાત્મૈક્યારોપઃ, સિદ્ધે ચ તસ્મિન્ સુપ્તાવપ્રકાશેનાહમર્થસ્યાત્માન્યત્વસિદ્ધિરિત્યન્યોન્યાશ્રય ઇતિ- વાચ્યમ્, આત્માન્યત્વસિદ્ધેઃ પ્રાગેવાહમર્થાપરામર્શસ્ય સાધનાદ્, અહમસ્વાપ્સમિત્યસ્યૈવાત્મપરામર્શત્વાઙ્ગીકારેણ ન દૃષ્ટહાનાદૃષ્ટકલ્પનાપત્તિઃ। અત એવ ચ સુષુપ્તાવહમર્થપ્રકાશે હ્યસ્તન ઇવ સ્મર્યેતેત્યત્ર નેષ્ટાપત્ત્યવકાશઃ। કિં ચ `એતાવન્તં કાલમહમિત્યભિમન્યમાન આસઽમિતિ પરામર્શઃ સ્યાત્। ન ચ- અહમર્થપ્રકાશે તદભિમાનાપાદનં કર્ણસ્પર્શે કટિચાલનમિતિ- વાચ્યમ્, તવૈવ હિ તત્। અહમર્થમાત્રસાપેક્ષતયા તદભિમાનપ્રકાશયોરુભયોઃ સમવ્યાપ્તતયા પરસ્પરપ્રકાશેન પરસ્પરપરામર્શાપાદનસ્યાવ્યધિકરણત્વાત્। ન ચ તવાપિ `આત્મેત્યભિમન્યમાન આસઽમિતિ પરામર્શાપત્તિઃ, અહઙ્કારસ્ય તત્ર તન્ત્રતયા તદભાવે તદાપાદયિતુમશક્યત્વાત્। યત્તુ- સુષુપ્તાવહમર્થો ભાસત એવ। `ન કિઞ્ચિદહમવેદિષઽમિતિ અજ્ઞાનપરામર્શસ્યાત્માદ્યજ્ઞાનાદન્યદિવાહમર્થાજ્ઞાનાદન્યદેવાજ્ઞાનં વિષયઃ, અન્યથા વિરોધાદ્- ઇતિ। તદજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતમ્, ન હિ સાક્ષિવેદનમજ્ઞાનવિરોધિ। સુષુપ્તૌ ચ યથાહમર્થાનવભાસઃ તથોક્તમ્। ન વિજાનાત્યયમહમસ્તીતિ શ્રુતિરપિ તદાનીંતનાહમર્થાજ્ઞાને પ્રમાણમ્। ન ચેયં શ્રુતિર્નાત્માનં ન પરાંશ્ચેતિ સુષુપ્તાવાત્માજ્ઞાનશ્રુતિવદ્વિશેષાજ્ઞાનપરા, `અહરહર્બ્રહ્મ ગચ્છન્તિ સતિ સંપદ્ય ન વિદુઽરિત્યાત્મવેદનબોધકશ્રુતિવિરોધેન વિશેષાજ્ઞાનપરત્વં યુક્તમ્। ન ચ પ્રકૃતે તથા, વિરોધાભાવાત્।
યત્તુ- અહમર્થસ્તાવત્ સ્મર્તા। સ ચાવિદ્યાવચ્છિન્નચૈતન્યં વા? અન્તઃકરણાવચ્છિન્નચૈતન્યં વા? આદ્યે યોઽહમકાર્ષં સોઽહં સૌષુપ્તિકાજ્ઞાનાદિ સ્મરામીત્યનુભવવિરોધઃ। અન્ત્યે ત્વહમર્થસ્યૈવ તદનુભવિતૃત્વં વાચ્યમ્, સ્મૃતિસંસ્કારાનુભવાનામેકાશ્રયાણામેવ કાર્યકારણભાવાદ્, યોઽહમન્વભૂવં સોઽહં સ્મરામીઽતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચ ઇતિ। તન્ન, દત્તોત્તરત્વાત્। ઉક્તં હ્યવિદ્યાવચ્છિન્નચૈતન્યમનુભવિતૃ, તદેવ ચાન્તઃકરણાવચ્છેદેનાનુભૂયમાનં સ્મર્ત્રિતિ ન તયોર્વૈરૂપ્યમ્। ન ચ- અવિદ્યાવચ્છિન્નચિતોઽપિ નૈક્યમસ્તિ, અન્તઃકરણરૂપોપાધિભેદેન ભેદાદિતિ- વાચ્યમ્, અવિદ્યાવચ્છિન્ન એવાન્તઃકરણાવચ્છેદાત્। ન ચ- તથાપ્યવિદ્યાન્તઃકરણરૂપોપાધિભેદેન મઠાકાશતદન્તઃસ્થઘટાકાશયોરિવ ઉપહિતભેદઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, દૃષ્ટાન્તાસમ્પ્રતિપત્તેઃ। તયોરેવોપાધ્યોઃ પરસ્પરમુપહિતભેદકત્વમ્, યૌ પરસ્પરાનુપહિતમુપધત્તઃ। અન્યથા કમ્બ્વચ્છિન્નગ્રીવાવચ્છિન્નાકાશાદન્ય એવ ઘટાકાશઃ સ્યાત્। ન ચૈવં સુષુપ્તાવહમર્થાભાવે અહં નિર્દુઃખઃ સ્યામિતીચ્છયા સુષુપ્ત્યર્થં પ્રવૃત્ત્યયોગઃ, `કૃશોઽહં સ્થૂલો ભવામીઽતિવત્ પ્રવૃત્ત્યુપપત્તેઃ। ન ચ- તત્ર કાર્શ્યાદિનિષ્કૃષ્ટસ્ય શરીરસ્યૈવ સ્થૌલ્યાધિકરણતયા વિવેકિનામુદ્‌દેશ્યત્વમિતિ- વાચ્યમ્, પ્રકૃતેઽપ્યન્તઃકરણાદિનિષ્કૃષ્ટસ્યૈવ તદુદ્‌દેશવિષયત્વાત્।
નનુ- `યોઽહં સુપ્તઃ સોહં જાગર્મિઽ `યોઽહં પૂર્વેદ્યુરકાર્ષં સોઽહમદ્ય કરોમીઽતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનુપપત્તિઃ, અહમર્થસ્ય ભેદાત્। કૃતહાનાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગશ્ચ, કર્તુર્ભોક્તુશ્ચાહમર્થસ્ય ભિન્નત્વાદ્, અભિન્ને ચૈતન્યે કર્તૃત્વાદ્યભાવાત્, તદારોપસ્યાપ્યભાવાદ્, દેહાદાવતિપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ- ચેન્ન, સુષુપ્તૌ કારણાત્મના સ્થિતસ્યૈવ ઉત્પત્ત્યઙ્ગીકારેણ સર્વોપપત્તેઃ। ન ચ- `અથ હૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતીઽત્યારભ્ય `ગૃહીતં ચક્ષુર્ગૃહીતં શ્રોત્રં ગૃહીતં મનઽ ઇત્યાદિશ્રુતૌ મનઆદીનામેવોપરમોક્તેર્નાહઙ્કારોપરમ ઇતિ- વાચ્યમ્, મનસ ઉપરમે તેનૈવાહંકારોપરમસ્યાપિ પ્રાપ્તેઃ। અહઙ્કારો હિ અનુભવામીત્યાત્માનુબન્ધ્યનુભવસ્યાહં કર્તેત્યચિદનુબન્ધિકર્તૃત્વાદેશ્ચાશ્રયઃ ચિદચિત્સંવલનાત્મકત્વાદધ્યસ્ય। તસ્ય ચાચિતોઽન્તઃકરણસ્યોપરમે ઉપરતિઃ। `અથાતોઽહઙ્કારાદેશઃ અથાત આત્માદેશઽ ઇતિ શ્રુતિરપિ પૃથગુપદેશેન પાર્થક્યે પ્રમાણમ્।

નનુ- આત્મનસ્ત્વન્મતે `સ એવાધસ્તાઽદિત્યુપદિષ્ટેન ભૂમ્નેવાહઙ્કારેણાપ્યૈક્યેઽપિ પૃથગુપદેશો યુક્તઃ। ન ચ- ભૂમાત્મનોર્ભિન્નત્વેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધયોઃ પૃથગુપદેશ ઐક્યાર્થઃ, દ્વયોઃ સાર્વાત્મ્યાયોગાદ્, અહઙ્કારસ્ય તુ આત્મૈકત્વેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધસ્ય પૃથગુપદેશો ભેદાર્થ ઇતિ વાચ્યમ્, અહમર્થાદન્યસ્યાત્મનો ભૂમાખ્યબ્રહ્મભિન્નત્વેન પ્રત્યક્ષાસિદ્ધત્વાત્તયોરપ્યુપદેશો ભેદાર્થઃ, અહમર્થસ્ય તુ બ્રહ્મભિન્નત્વેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ તયોરુપદેશ ઐક્યાર્થ એવ કિં ન સ્યાત્- ઇતિ ચેન્ન, અહઙ્કારાદ્ ભિન્નાત્મનો ભૂમરૂપબ્રહ્મભિન્નત્વસ્ય પ્રત્યક્ષાસિદ્ધત્વેઽપિ તદભિન્નત્વસ્યાપિ તદસિદ્ધતયા ઉભયોઃ સાર્વાત્મ્યોપદેશાનુપપત્તિસહકારેણાસ્યાઃ શ્રુતેસ્તયોરભેદપરત્વમુચિતમ્, પ્રકૃતે ચાભેદપરત્વે વિરોધઃ, જડાજડયોરૈક્યાયોગાત્। ન ચ- ત્વન્મતે ભૂમાહઙ્કારાત્મનાં બિમ્બપ્રતિબિમ્બમુખસ્થાનીયાવિદ્યોપાધિકબ્રહ્મજીવચિન્માત્રત્વસમ્ભવેનાહઙ્કારસ્ય જીવાત્ પાર્થક્યાસિદ્ધિરિતિ- વાચ્યમ્, `યત્ર નાન્યત્ પશ્યતિઽ `સ એવાધસ્તાઽદિત્યાદિના ભૂમસ્વરૂપોત્ત્યનન્તરં યત્રેત્યધિકરણાધિકર્તવ્યનિર્દેશાત્સ ઇતિ પારોક્ષ્યનિર્દેશાચ દ્રષ્ટર્જીવાદન્યત્વપ્રસક્તૌ તદ્વારણાર્થં `અથાતોઽહઙ્કારાદેશ ઇત્યહઙ્કારેણ ભૂમ્નિ નિર્દિષ્ટે અહઙ્કારસ્ય દેહાદિસઙ્ઘાતે અવિવેકિપ્રયોગદર્શનાત્ તદભેદપ્રસક્તૌ નિષ્કૃષ્ટાહઙ્કારકેવલાત્મસ્વરૂપમાદાય `અથાત આત્માદેશઽઇતિ દ્રષ્ટૃભેદ ઉચ્યત ઇત્યેતાદૃશાર્થપરત્વેન બિમ્બપ્રતિબિમ્બકલ્પનાયા અત્રાસમ્ભવાત્। સમ્ભવે વા અવિદ્યોપાધિકજીવસ્યાહઙ્કારત્વોક્તિઃ સ્થૂલારુન્ધતીન્યાયેન। અત એવ- `સ એવેદં સર્વમ્ઽ `અહમેવેદં સર્વમ્ઽ `આત્મૈવેદં સર્વઽ મિત્યાદ્યુપસંહારાણાં `સ એવાધસ્તાદહમેવાધસ્તાદાત્મૈવાધસ્તાઽદિત્યુપક્રમૈઃ `સર્વં સમાપ્નોષિ તતોઽસિ સર્વઽ ઇત્યાદિસ્મૃતિભિશ્ચ સર્વગતત્વપરત્વેન ન સાર્વાત્મ્યપરત્વમ્, યેનાહંપદસ્ય નિષ્કૃષ્ટાહઙ્કારચૈતન્યપરત્વં સ્યાત્। સર્વગતત્વં ચાનેકેષ્વપિ સમ્ભવત્યેવ। ભૂમાત્મોપદેશાભ્યામેવ બ્રહ્માત્મૈક્યસિદ્ધ્યા મધ્યે અહઙ્કારોપદેશવૈયર્થ્યં ચેતિ- નિરસ્તમ્। `સ ભગવઃ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઽ ઇતિ પ્રશ્નાનન્તરં કિં ક્વચિદધિષ્ઠાનત્વમાત્રં પૃષ્ટં? પરમાર્થતઃ ક્વચિદધિષ્ઠિતત્વં વા? આદ્યે સ્વે મહિમ્નીત્યુક્ત્વા દ્વિતીયે ભૂમાતિરિક્તમેવ નાસ્તીત્યેતદર્થપર- `અન્યો હ્યન્યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઽ ઇતિ પૂર્વવાક્યાનુસારેણ `સ એવાધસ્તાઽદિત્યાદેરપિ સાર્વાત્મ્યપરત્વે નિશ્ચિતે એકત્રૈવ વાક્યે ઉપક્રમાદિકલ્પનેનાર્થાન્તરાકલ્પનાત્, કલ્પ્યમાનસ્ય ચ પ્રકૃતાર્થાનુપપાદકત્વાત્, સર્વગતા જાતિરિતિ પક્ષે વ્યાપકજાતેરિવ ભૂમ્નોઽપિ અન્યાધિષ્ઠિતત્વસમ્ભવાત્, `સર્વં સમાપ્નોષીઽત્યાદિસ્મૃતેઃ સાર્વાત્મ્યપરત્વસ્ય ઉપપાદિતત્વાત્। નાપિ મધ્યે અહઙ્કારોપદેશવૈયર્થ્યમ્, બ્રહ્મણ આપરોક્ષ્યાય અહઙ્કારૈક્યોક્તેઃ। ન ચ- ત્વન્મતે પ્રત્યગર્થરૂપસ્યાત્મન એવાપરોક્ષૈકરસત્ત્વેન તદૈક્યોક્ત્યૈવાપરોક્ષ્યસિદ્ધ્યા અહઙ્કારે અવિદ્યમાનસાર્વાત્મ્યોક્ત્યયોગ ઇતિ- વાચ્યમ્, આત્મસમ્બન્ધેનૈવાહઙ્કારોઽપ્યપરોક્ષ ઇત્યાત્મૈક્યાદેવાપરોક્ષ્યં યદ્યપિ સિદ્ધં, તથાપ્યહઙ્કારે આપરોક્ષ્યસ્ય સુપ્રસિદ્ધત્વાદહઙ્કારોક્તિર્નાયુક્તા। યત્તુ-
`ભૂમા નારાયણાખ્યઃ સ્યાત્ સ એવાહઙ્કૃતિઃ સ્મૃતઃ।
જીવસ્થસ્ત્વનિરુદ્ધો યઃ સોઽહઙ્કાર ઇતીરિતઃ।
અણુરૂપોઽપિ ભગવાન્ વાસુદેવઃ પરો વિભુઃ।
આત્મેત્યુક્તઃ સ ચ વ્યાપીઽ
ઇત્યાદિસ્મૃત્યા શ્રુતેઃ સાર્વાત્મ્યં નાર્થઃ, કિં તુ સર્વગતત્વમ્- ઇતિ। તન્ન, શ્રુતિવિરોધેન સ્મૃતેરેવ સાર્વાત્મ્યપરત્વમ્, ન તુ સ્મૃત્યા શ્રુતેરન્યથા નયનમ્। ન ચ- મોક્ષધર્મે-
અનિરુદ્ધો હિ લોકેષુ મહાનાત્મા પરાત્પરઃ।
યોઽસૌ વ્યક્તત્વમાપન્નો નિર્મમે ચ પિતામહમ્॥
સોઽહઙ્કાર ઇતિ પ્રોક્તઃ સર્વતેજોમયો હિ સઃ।
ઇત્યનેન `સૈવ હિ સત્યાદયઽ ઇતિ સૂત્રેણ ચાહઙ્કારસ્યાત્મત્વમ્, અન્યથા વ્યાપ્ત્યુક્તિરયુક્તા સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, `અહઙ્કારશ્ચાહઙ્કર્તવ્યં ચેઽતિ શ્રુતેઃ `મહાભૂતાન્યહઙ્કારઽ ઇતિ સ્મૃતેઃ અહઙ્કારસ્ય વ્યાપકત્વાસમ્ભવાદ્ `અહં મનુરભવમિત્યાદાવિવાહમ્પદસ્ય નિષ્કૃષ્ટાહઙ્કારચૈતન્યપરત્વાત્। નનુ- અનયોઃ શ્રુતિસ્મૃત્યોર્મહત્તત્ત્વકાર્યં મનઆદીનાં કારણં વૈકારિકાદિભેદેન ત્રિવિધમહઙ્કારાદિપદવાચ્યં વિષયઃ, ન ત્વહમર્થઃ, તથા ચ સ્મૃતિઃ-
મહત્તત્વાદ્વિકુર્વાણાદ્ભગવદ્વીર્યચોદિતાત્।
ક્રિયાશક્તિરહઙ્કારસ્ત્રિવિધઃ સમપદ્યત॥
ઇત્યાદેરવિરુદ્ધાર્થમાદાયોપપત્તેઃ। વિરુદ્ધાર્થત્વકલ્પનાયાં `બુદ્ધિરવ્યક્તમેવ ચેઽત્યત્ર ક્ષેત્રે પ્રત્યુક્તબુદ્ધિશબ્દેન સંવિદ ઉક્તૌ સંવિદોઽપિ ક્ષેત્રત્વાપત્તિઃ। ન ચ- બુદ્ધિશબ્દસ્ય નાનાર્થત્વમ્, ન ત્વહઙ્કારસ્યાત્માતિરિક્તાર્થકત્વમિતિ- વાચ્યમ્`દમ્ભાહઙ્કારસંયુક્તાઽ ઇત્યાદૌ દેહે અહમ્બુદ્ધૌ ગર્વે ચ પ્રયોગેણ `ગર્વોઽભિમાનોઽહઙ્કારઽ ઇત્યભિધાનેન ચાહમર્થવાચિત્વનિયમાભાવાત્, તથા ચાત્મવાચ્યહંશબ્દોઽસ્મચ્છબ્દસિદ્ધઃ, અહઙ્કારશબ્દોઽનાત્મવાચી। તત્પર્યાયસ્ત્વહંશબ્દો માન્તાવ્યયમિતિ- ચેન્ન, માન્તદાન્તત્વભેદેનાર્થભેદકલ્પનમયુક્તમ્। સર્વેષામેવ તેષાં `અહઽમિતિ પ્રતીયમાનાહઙ્કારવિષયત્વમેવ, પર્યાયતયૈવ પ્રયોગદર્શનાત્। અહઙ્કારાતિરિક્તાત્મનિ પ્રયોગસ્તુ લક્ષણયા, માન્તદાન્તત્વેનાનિર્ધારિતાહંશબ્દસ્યાહઙ્કારે પ્રયોગદર્શનસ્ય નિયામકત્વાત્। યથા-
અનિરુદ્ધો હિ લોકેષુ મહાનાત્મા પરાત્પરઃ।
યોઽસૌ વ્યક્તત્વમાપન્નો નિર્મમે ચ પિતામહમ્॥ ઇતિ।
સોઽહઙ્કાર ઇતિ પ્રોક્તઃ સર્વતેજોમયો હિ સઃ।
ઇત્યત્ર લક્ષણયાઽહઙ્કારશબ્દઃ આત્મનીતિ। યત્તુ અહમર્થે આત્માનાત્મધર્મદર્શનમસિદ્ધમ્, કર્તૃત્વાદેરાત્મધર્મત્વાદ્- ઇતિ। તત્ર કર્તૃત્વાદેરનાત્મધર્મત્વં યથા તથા વક્ષ્યામઃ। નનુ- અનાત્મધર્મત્વેઽપિ કર્તૃત્વાદેસ્તદાશ્રયસ્યાભાનેઽપિ કર્તૃત્વાદિકમાત્મનિ ભાસતામ્, `ગૌરોઽહઽમિત્યત્ર શરીરગતગૌરત્વમિવેતિ ચેન્ન, દૃષ્ટાન્તાસમ્પ્રતિપત્તેઃ, તત્રાપિ દેહત્વેનાભાનેઽપિ ગૌરત્વમનુષ્યત્વાદિના તત્પ્રતીતેઃ।
અનુમાનં ચ- અહમર્થઃ, અનાત્મા, અહંપ્રત્યયવિષયત્વાત્, શરીરવત્। ન ચાહમર્થાન્તર્ગતાધિષ્ઠાનભૂતચિતોઽપિ તત્પ્રત્યયવિષયત્વાત્ તત્ર વ્યભિચારઃ, યેન રુપેણાહમ્પ્રત્યયવિષયતા, તેન રૂપેણ તસ્યાપ્યનાત્મત્વાત્ સ્વરૂપેણાહમ્પ્રત્યયવિષયત્વાભાવાન્ન વ્યભિચારઃ। અહમર્થઃ, આત્માન્યઃ, અહંશબ્દાભિધેયત્વાત્, અહંકારશબ્દાભિધેયવત્। ન ચાત્રાસિદ્ધિઃ, પર્યાયતાયા દર્શિતત્વાત્। ન ચ- ત્વયાપ્યાત્મનો ગૌરોઽહમિત્યનાત્મારોપાધિષ્ઠાનત્વં, મા ન ભૂવં ભૂયાસમિત્યાદિના પરમપ્રેમાસ્પદત્વં, અહમર્થસ્ય સ્વસત્તાયાં પ્રકાશાવ્યભિચારેણાત્મનઃ સ્વપ્રકાશત્વં ચોક્તમ્, તત્સર્વમહમર્થસ્યાનાત્મત્વે ન યુક્તં સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, ઇદમ ઇવાધિષ્ઠાનાવચ્છેદકત્વેનાધિષ્ઠાનત્વોક્તેઃ। પરમપ્રેમાસ્પદત્વમહમર્થે આત્મૈક્યારોપાત્। ન ચૈવમન્યોન્યાશ્રયઃ, સુષુપ્તિકાલીનપ્રકાશાપ્રકાશાભ્યાં વૈધર્મ્યેણ ભેદસાધનાત્। ન ચાહમર્થપ્રેમ્ણોઽન્યસ્ય પ્રેમ્ણોઽનનુભવઃ, પરામર્શસિદ્ધસુષુપ્તિકાલીનતાદૃશપ્રેમાનુભવસ્ય સત્ત્વાત્। ન ચ અહિતે હિતબુદ્ધ્યા પ્રેમોત્પત્તિદર્શનેઽપિ અપ્રેમાસ્પદે પ્રમાસ્પદતારોપો ન દૃષ્ટ ઇતિ- વાચ્યમ્, અહમર્થે આત્મૈક્યારોપનિબન્ધનં પ્રેમાસ્પદત્વમ્, ન તુ સ્વાભાવિકમિતિ બ્રૂમઃ, ન તુ પ્રેમાસ્પદત્વારોપમ્। અહમર્થાત્મનોર્ભેદેઽપિ અહમર્થસ્ય પ્રકાશાવ્યભિચારઃ સ્વપ્રકાશાત્મસમ્બન્ધં વિના ન ઘટત ઇતિ સોઽપિ તત્ર પ્રમાણમિતિ નાયુક્તિલેશોઽપિ। ન ચ-
સમારોપ્યસ્ય રૂપેણ વિષયો રૂપવાન્ ભવેત્।
વિષયસ્ય તુ રૂપેણ સમારોપ્યં ન રૂપવત્॥

ઇતિ વાચસ્પત્યુક્તેરન્તઃકરણગતાપ્રેમાસ્પદત્વસ્યૈવાત્મનિ પ્રતીત્યાપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, કિમધિષ્ઠાનગતધર્મસ્યારોપ્યેઽભાનમાપાદ્યતે? આરોપ્યગતધર્મસ્યાધિષ્ઠાને ભાનં વા? નાદ્યઃ, યદ્ધર્મવત્તયા જ્ઞાયમાને અધિષ્ઠાને આરોપ્યનિવૃત્તિસ્તસ્યૈવારોપ્યેઽભાનનિયમેન પ્રકૃતે તદભાવાત્। ન દ્વિતીયઃ, અધિષ્ઠાનગતધર્મપ્રતીત્યવિરોધિનઃ આરોપ્યગતસ્યાધિષ્ઠાને ભાનેઽપિ પ્રકૃતે અવિરોધાત્। આત્મૈક્યાધ્યાસકાલ એવ પ્રેમાસ્પદત્વસમ્ભવેનારોપ્યેઽપિ અપ્રેમાસ્પદત્વાપ્રતીતેઃ કુતો વિષયે તત્પ્રતીતિઃ? યથા ઇદમિતિ રજતાધ્યાસકાલ એવ રજતે અનિદન્ત્વાપ્રતીતિઃ। યત્તુ- કૈશ્ચિત્ પરિહ્રિયતે- સુખાનુભવરૂપસ્યાત્મનો અહમર્થાત્ ભેદેનૈવ સુખમનુભવામીત્યાદૌ પ્રતીતિઃ- ઇતિ, તન્ન, વૈષયિકસુખાનુભવસ્યાત્માન્યત્વાત્। ન ચ- મોક્ષે અહમર્થાભાવેનાત્મનાશો મોક્ષ ઇતિ બાહ્યમતાપત્તિઃ, પ્રેમાસ્પદસ્યાહમર્થસ્ય ત્વન્મતેઽપિ નાશાત્, તદન્યસ્ય શૂન્યસ્ય તન્મતેઽપ્યનાશાદિતિ- વાચ્યમ્; ઔપાધિકપ્રેમાસ્પદનાશેન બાહ્યમતપ્રવેશાપત્તૌ શરીરનાશેઽપિ તદાપત્તેઃ। એતાવતાહમર્થસ્ય મુક્ત્યનન્વયેઽપિ `મામમૃતં કૃધિઽ `જ્યોતિરહં વિરજા વિપાપ્મા ભૂયાસમિતિ શ્રુતિરપિ ચૈતન્યગતમેવામૃતત્વં વિષયીકરોતિ, `અહં પુષ્ટઃ સ્યાઽમિતીચ્છેવ સ્વસમયવિદ્યમાનશરીરવૃત્તિપુષ્ટિમ્। ન ચ- `શરીરં પુષ્ટં સ્યાઽદિતિ શરીરમાત્રે પુષ્ટીચ્છાવદ્ `આત્મમાત્રં મુક્તં સ્યાઽદિતીચ્છાયા અદર્શનેન મુક્તેરનિષ્ટત્વાપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્; ઇચ્છાસમયે અન્તઃકરણાધ્યાસસમ્ભવેન યદ્યપિ નાત્મમાત્રગતમુક્તીચ્છા, તથાપિ વિશિષ્ટગતમુક્તીચ્છાયા એવ વિવક્ષિતવિવેકેન વિશેષ્યમાત્રગતમુક્તિવિષયત્વપર્યવસાનાત્ તસ્યામિષ્ટત્વોપપત્તેઃ। ન ચાહમર્થસ્યાન્તઃકરણગ્રન્થિત્વે `મમ મન ઇતિ ધીર્ન સ્યાત્; ચિદચિદ્‌ગ્રન્થિરહઙ્કારઃ, અચિન્માત્રમન્તઃકરણમ્ ઇતિ ભેદેન ષષ્ઠ્યુપપત્તેઃ। ન ચૈવં- `મનઃ સ્ફુરતિ મનોઽસ્તીઽ ત્યાદિજ્ઞાનાદહમિતિ જ્ઞાનસ્ય વૈષમ્યાનુભવો ન સ્યાત્, ચિદચિત્સમ્બલનવિષયત્વાવિશેષાદિતિ- વાચ્યમ્, સંવલનં હિ ન સમ્બન્ધમાત્રમ્, કિન્તુ તાદાત્મ્યેન પ્રતિભાસઃ। સ ચ તત્ર નાસ્તીતિ વિશેષાત્।
નનુ- સર્વાપિ ભ્રાન્તિર્દ્વ્યંશવિષયા; અન્યથા નિરધિષ્ઠાનકભ્રમાપત્તેઃ, ન ચ `અહઽમિતિ બુદ્ધેઃ દ્વ્યંશત્વમનુભૂયતે। કલ્પ્યતે ચેત્, આત્મેતિ બુદ્ધેરપિ દ્વ્યંશત્વં કલ્પ્યતામિતિ- ચેન્ન, કિમિદં દ્વ્યંશવિષયત્વમ્? અધિષ્ઠાનારોપ્યવિષયત્વં ચેત્તર્હીષ્ટાપત્તિઃ, અહમર્થમિથ્યાત્વસ્યૈવ દ્વિતીયાંશવિષયત્વે પ્રમાણત્વાત્। આત્મેત્યત્ર તુ દ્વ્યંશવિષયત્વે નૈવં પ્રમાણમસ્તિ, યેન તથા કલ્પ્યતે। ન ચ દ્વ્યંશવિષયત્વં ભિન્નભિન્નપ્રકારાવચ્છિન્નારોપ્યવિષયત્વમ્, રજતત્વસંસર્ગારોપનિબન્ધનેદંરજતમિતિ પ્રતીતૌ વ્યભિચારાત્। ન હિ રજતત્વેઽપિ તત્ર કશ્ચન પ્રકારો ભાસતે, રજતાદેસ્તત્ર પ્રકારત્વકલ્પને માનાભાવાત્, તત્કલ્પનાં વિનૈવોપપત્તેઃ, તથા કલ્પનાયામતિપ્રસઙ્ગાદપ્રયોજકત્વાચ્ચ। યદ્વા- અત્રાપિ `અહં સ્ફુરામિઽ `અહમસ્મીઽતિ દ્વ્યંશતા ભાત્યેવ `રૂપ્યં સ્ફુરતિઽ `રૂપ્યમસ્તીત્યત્રેવ। ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ- યત્તત્ર ઇદંત્વાવચ્છિન્નસ્ફુરણમધિષ્ઠાનમિતિ ઇદં રૂપ્યમિતિ ધીઃ, ઇહ તુ સ્ફુરણમાત્રમધિષ્ઠાનમિતિ સ્ફુરામીત્યેવ બુદ્ધિઃ। ન ચ ભ્રમસ્યાપ્યધ્યસ્તત્વેનાધિષ્ઠાનત્વાયોગઃ, ભ્રાન્તોઽસિ, સ્ફુરણં ચૈતન્યં બ્રૂમઃ, ન ત્વવિદ્યાવૃત્ત્યાદિકમ્। એવં ચ ન પ્રત્યક્ષમહમર્થસ્યાત્મત્વે પ્રમાણમ્।
નાપ્યનુમાનમ્। તથા હિ- અહમર્થો, મોક્ષાન્વયી, તત્સાધનકૃત્યાશ્રયત્વાત્, સમ્મતવદ્- ઇત્યત્ર વિશેષવ્યાપ્તૌ દૃષ્ટાન્તાભાવઃ। ન હિ કૃત્યાશ્રયે મોક્ષાન્વયિત્વં ક્વચિત્ સમ્પ્રતિપન્નમસ્તિ। સામાન્યવ્યાપ્તેઃ સ્વર્ગસાધનકૃત્યાશ્રયે ઋત્વિજિ સ્વર્ગાનન્વયેન વ્યભિચારાત્। અહમર્થઃ, અનર્થનિવૃત્ત્યાશ્રયઃ, અનર્થાશ્રયત્વાત્, સમ્મતવદિત્યત્ર શરીરે વ્યભિચારઃ। ન ચ તત્રાનર્થાશ્રયત્વમસિદ્ધમ્, `અહમજ્ઞઽ ઇતિ પ્રતીત્યા અહમીવ `સ્થૂલોઽહમજ્ઞઽ ઇતિ પ્રતીત્યા શરીરેઽપિ તત્સત્ત્વાદ્, અન્યથા અસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્। અનાત્મત્વં, નાહમર્થવૃત્તિ, અનાત્મમાત્રવૃત્તિત્વાદ્, ઘટત્વવદિત્યત્ર કૃત્યાશ્રયાવૃત્તિત્વમુપાધિઃ,। નાપિ `કસ્મિન્ન્વહમુત્ક્રાન્તે ઉત્ક્રાન્તો ભવિષ્યામિ કસ્મિન્વા પ્રતિષ્ઠિતે પ્રતિષ્ઠાસ્યામિઽ `સ પ્રાણમસૃજત હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતાઽ ઇત્યાદૌ જગત્કારણે સતિ પ્રાણમનઃસૃષ્ટેઃ પૂર્વમહંત્વોક્તેઃ, `તદાત્માનમેવાવેદ્ અહં બ્રહ્માસ્મીત્યવધારણેન શુદ્ધાત્મનોઽહન્ત્વોક્તેઃ, અનવદ્યસ્ય બ્રહ્મણોઽહમુલ્લેખોક્તેઃ, `અહમિત્યેવ યો વેદ્યઃ સ જીવ ઇતિ કીર્તિતઃ। સ દુઃખી સ સુખી ચૈવ સ પાત્રં બન્ધમોક્ષયોઃ॥ઽ ઇત્યાદૌ મોક્ષાન્વયોક્તેશ્ચૈતાઃ શ્રુતયઃ પ્રમાણમ્, વિશિષ્ટવાચકસ્યૈવાહમ્પદસ્ય લક્ષણયા નિષ્કૃષ્ટાહઙ્કારચૈતન્યે પ્રયોગાત્। લક્ષણાબીજભૂતાઽનુપપત્તિરુક્તા। એતેન- `મામેવ યે પ્રપદ્યન્તેઽ ઇત્યાદિસ્મૃતયોઽપિ- વ્યાખ્યાતાઃ। અત એવ `તદ્યોઽહં સોઽસાઽ વિત્યાદાવપિ લક્ષણાઽઽશ્રયણીયા, વિશિષ્ટવાચકત્વેન ક્લૃપ્તસ્ય વિશેષ્યે લક્ષણાયા આવશ્યકત્વાત્।
॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધાવહમર્થસ્યાનાત્મત્વોપપત્તિઃ ॥
[।1-2-33]
[1-2-34]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
નનુ- કર્તૃત્વં યદ્યનાત્મધર્મઃ સ્યાત્, કથમાત્મનિ ભાસેત? ન ચ- જપાકુસુમસ્થં લૌહિત્યં સ્ફટિક ઇવાન્તઃકરણગતં કર્તૃત્વમાત્મન્યધ્યસ્તં, ન તુ તાત્ત્વિકમ્, નિર્વિકારત્વશ્રુતિવિરોધાત્, સુષુપ્તૌ બુદ્ધ્યભાવેઽકર્તૃત્વદર્શનાચ્ચેતિ- વાચ્યમ્, એવં હિ `રક્તં કુસુમઽમિતિવત્ કદાચિદ્ મનઃ કર્ત્રિતિ પ્રત્યક્ષપ્રમા `લોહિતઃ સ્ફટિકઽ ઇતિવત્ ચૈતન્યં કર્ત્રિતિ ભ્રમશ્ચ સ્યાદિતિ ચેન્ન, કર્તૃત્વવિશિષ્ટાન્તઃકરણસ્ય ચૈતન્યાત્મનાધ્યાસેન ન તથા પ્રતીતિઃ, કુસુમસ્ય તુ સ્ફટિકાત્મના નાધ્યાસ ઇતિ વૈષમ્યાત્। ન ચ- અધિષ્ઠાનાત્મનાઽનધ્યસ્તજપાકુસુમસ્થાનીયમુપાધિં વિના ભીષણત્વાદિયુક્તસર્પસ્ય રજ્જ્વાત્મનેવ કર્તૃત્વાદિયુક્તબુદ્ધેશ્ચિદાત્મનાધ્યાસે રજ્જૌ ભીષણત્વાન્તરસ્યેવાત્મનિ કર્તૃત્વાન્તરસ્યાનધ્યાસેન સોપાધિકત્વં ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, આત્મનિ કર્તૃત્વાન્તરસ્યૈવાધ્યાસાત્। ન ચ તર્હિ કર્તૃત્વદ્વયસ્ય વિવિચ્ય પ્રતીતિઃ સ્યાત્, આત્માન્તઃકરણયોરૈક્યાધ્યાસાત્। રજ્જુસર્પાદૌ અધ્યસ્યમાનક્રૂરત્વાદિવિશિષ્ટસર્પાપેક્ષયા અધિકસત્તાકસ્ય સર્પાન્તરસ્ય સમ્ભવેન નાયમુપાધિઃ, અતો નિરુપાધિકત્વમ્। અત્ર ત્વધ્યસ્યમાનાન્તઃકરણાપેક્ષયા કર્તૃત્વાદિધર્મવિશિષ્ટમન્યદધિકસત્તાકં નાસ્ત્યેવેતિ અન્તઃકરણમત્રોપાધિરિતિ ન સોપાધિકત્વાનુપપત્તિઃ। ન ચ એવમપિ મનો ન સ્ફુરણમ્, કિન્તુ સ્ફુરતીતિ તયોર્ભેદધીદશાયાં પ્રત્યેકં `રક્તં કુસુમંઽ `સ્ફટિકો રક્તઃઽ ઇતિવત્ `મનઃ કર્તૃઽ `ચૈતન્યં કર્ત્રિઽતિ પ્રતીત્યાપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, તાદાત્મ્યારોપવિરોધિભેદગ્રહસ્યૈવ તત્પ્રયોજકત્વાત્, પ્રકૃતે ચ તદભાવાત્। યત્ત્વભેદગ્રહદશાયામપિ `અયં ભીષણઃ સર્પો ભીષણઃ, અહં ગૌરઃ શરીરં ગૌરમિઽતિવત્ `મનઃ કર્તૃઽ `ચૈતન્યં કર્ત્રિઽતિ પ્રતીતિઃ સ્યાદિતિ, તન્ન, તાદાત્મ્યગ્રહસ્યૈવ પ્રતિબન્ધકસ્ય સત્ત્વેન દૃષ્ટાન્તસ્યૈવાસમ્પ્રતિપત્તેઃ।

યદપિ સોપાધિકત્વે તન્ત્રત્વેનાધિષ્ઠાનસમસત્તાકત્વમુપાધેઃ તદ્ધર્મસ્ય વા, અધ્યસ્યમાનાપેક્ષયાધિકસત્તાકત્વં વા તયોરિતિ પક્ષદ્વયમુદ્ભાવ્ય પ્રકૃતે તદ્દ્વયં ન સમ્ભવતીતિ દૂષણાભિધાનમ્, તદનુક્તોપાલમ્ભનમ્, યદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિતયા યત્પ્રતીયતે તદપેક્ષયા અધિકસત્તાકતદ્ધર્માશ્રયાન્તરાભાવસ્યૈવ સોપાધિકત્વે તન્ત્રત્વાત્। ન ચૈવં ક્ષીરસમ્પ્રક્તનીરૈક્યાધ્યાસનિબન્ધનક્ષીરધર્મપ્રતીતિઃ સોપાધિકી સ્યાત્, તસ્યાઃ સોપાધિકત્વે ઇષ્ટાપત્તેઃ। નનુ- બુદ્ધિગતં કર્તૃત્વં કિમહમર્થે, અહમર્થગતં વાત્મનિ અધ્યસ્યતે। આદ્યે આરોપિતસ્યાપ્યનર્થસ્યાત્મન્યભાવે તસ્ય બન્ધમોક્ષાનધિકરણત્વાપત્તિઃ, દ્વિતીયે અનધ્યાસેનૈવ `અહં કર્તેઽતિ પ્રતીત્ત્યુપપત્તૌ કિમધ્યાસેનેતિ ચેન્ન, અહઙ્કારસ્તુ ચિદચિદ્‌ગ્રન્થિરૂપતયા દ્વ્યંશઃ। તત્રાચિદંશે બુદ્ધૌ કર્તૃત્વસત્ત્વેઽપિ તદ્વિશિષ્ટાયા બુદ્ધેશ્ચિત્યૈક્યાધ્યાસં વિના `અહં કર્તેઽતિ પ્રતીતેરયોગેનાધ્યાસસ્યાવશ્યકત્વાત્। એતેન- આરોપિતકર્તૃત્વસ્યાપ્યભાવે આત્મનો બન્ધમોક્ષાનધિકરણત્વં સ્યાદિતિ- નિરસ્તમ્।
ન ચ `કર્તા શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાદિઽત્યધિકરણે ત્વયાઽપિ સાઙ્ખ્યરીત્યા બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વે પ્રાપ્તે, જીવસ્યૈવેતિ સિદ્ધાન્તિતત્વેન વિરોધઃ। ન ચાવિવેકનિબન્ધનં જીવનિષ્ઠત્વમ્, અવિવેકસ્ય સાઙ્ખ્યમતેઽપિ સત્ત્વાદિતિ- વાચ્યમ્, બુદ્ધેરેવ કર્તૃત્વમ્, ભોક્તૃત્વં ચૈતન્યસ્યેતિ પૂર્વપક્ષં કૃત્વા કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોરૈકાધિકરણ્યનિયમેન ભોક્તૃત્વવત્ કર્તૃત્વમપ્યઙ્ગીકર્તવ્યમિત્યુક્તમ્, ન તુ બુદ્ધેઃ અકર્તૃત્વં આત્મનો વા સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વંમિતિ। `યથા ચ તક્ષોભયથાઽ ઇત્યુત્તરાધિકરણે પૂર્વાધિકરણોક્તસ્યાત્મકર્તૃત્વસ્ય સ્વાભાવિકત્વપૂર્વપક્ષે ઔપાધિકત્વસ્ય સ્થાપિતત્વાત્। અતો ન તદધિકરણવિરોધઃ।
યદપિ બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વે કરણત્વં કથમિતિ? તદપ્યયુક્તમ્, અન્યત્ર કર્ત્ર્યા એવ બુદ્ધેરુપલબ્ધિં પ્રતિ કરણત્વોપપત્તેઃ। ન ચ કર્તૃત્વાદ્યનર્થરૂપબન્ધસ્ય બુદ્ધિગતત્વેન મોક્ષસ્યાપિ તદન્વયાપત્તિઃ, અનર્થતન્નિવૃત્ત્યોરૈકાધિકરણ્યનિયમાદિતિ- વાચ્યમ્, કર્તૃત્વાદેશ્ચેતનગતતયૈવાનર્થતયા બુદ્ધેરનર્થાનાશ્રયત્વાત્। ન ચ ચૈતન્યગતસ્યાનર્થત્વે ચૈતન્યસ્યાપ્યનર્થકોટૌ નિવેશાપત્તિઃ, આત્મસબન્ધિત્વેનૈવાનર્થસ્ય હેયત્વેનાત્મનોઽપિ હેયત્વં સર્વમતેઽપિ સ્યાત્। આરોપિતત્વપુરસ્કારેણાનર્થત્વાભાવાત્ નાન્યોન્યાશ્રયઃ। ન ચ- શુદ્ધાત્મનઃ કદાપિ નાનર્થાશ્રયત્વેન પ્રતીતિઃ, ભ્રમકાલે અહં ભોક્તા પ્રમાકાલે બુદ્ધિર્ભોક્ત્રીતિ પ્રતીતેરિતિ- વાચ્યમ્, શુદ્ધસ્ય ભોક્તૃત્વાદ્યનર્થાનાશ્રયત્વેઽપિ ઉપહિતસ્ય શુદ્ધાત્સ્વાભાવિકભેદાભાવેન બન્ધમોક્ષસામાનાધિકરણ્યોપપત્તેઃ। એતેન- બુદ્ધિઃ શ્રવણાદિકર્ત્રીતિ તસ્યા એવ ફલં મોક્ષોઽપિ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, `શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરીઽતિ ન્યાયાદ્, અન્યથાઽતિપ્રસઙ્ગાદિતિ- નિરસ્તમ્,જાતેષ્ટિપિતૃયજ્ઞયોર્વ્યભિચારાત્। ન ચ પૂતપુત્રકત્વં સ્વર્ગભાગિપિતૃકત્વં વા કર્તૃગતમેવ ફલમ્, તસ્ય ફલત્વેનાશ્રવણાત્। ન ચ તાદૃક્પુત્રકત્વં ફલેન સમ્બન્ધઃ, ન તુ ફલમિતિ- વાચ્યમ્, એવં હિ સંયુક્તસમવાયાદિના પિત્રન્યસ્યાપિ તત્ફલં સ્યાત્, અશાસ્ત્રીયત્વાવિશેષાત્। ન ચ- પિત્રર્થપુત્રગતં પૂતત્વાદિકં તદનુષ્ઠાતુઃ પિતુરેવ ફલમ્, તેન તદુદ્દેશાત્, ન ચેહાત્મા અન્તઃકરણાર્થઃ યેનાત્મગતો મોક્ષઃ તસ્યોદ્દેશ્યઃ સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, આત્મા યદ્યપિ નાન્તઃકરણાર્થઃ, અહમર્થગતતયા તથાપિ ફલસ્યોદ્દેશ્યત્વાનુભવાદ્ અહમર્થસ્ય ચાત્માનાત્મરૂપત્વેનાત્મન્યપિ ફલે ઉદ્દેસ્યગતત્વાનપાયાત્। યદ્વા- આરોપિતાનારોપિતસાધારણં કર્તૃત્વમેવ ફલભાક્ત્વે પ્રયોજકમ્, તચ્ચાત્મન્યસ્ત્યેવ। ન ચ શરીરેઽપ્યારોપિતકર્તૃત્વેન ફલભાક્ત્વાપત્તિઃ, ફલપર્યન્તમસત્ત્વેન ફલભાક્ત્વાસમ્ભવાત્। ન હિ કર્તુઃ ફલભાક્ત્વનિયમં બ્રૂમઃ કિન્તુ ફલભાજઃ કર્તૃત્વનિયમમ્, અજનિતફલકર્મકર્તરિ વ્યભિચારાત્, અપ્રયોજકેત્વાચ્ચ।
નનુ- મનસઃ કર્તૃત્વં ન ઘટતે, કૃતિકર્મત્વસ્ય કરણત્વસ્ય ચ તદ્વિરોધિનઃ શ્રુત્યાદિસિદ્ધત્વાદ્, બુદ્ધ્યભાવેઽપિ કર્તૃત્વસ્ય શ્રૂયમાણત્વાચ્ચ। તથા હિ- `તન્મનોઽકુરુતેઽત્યાદૌ મનસઃ કૃતિકર્મત્વમ્, `શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ વિદ્વાંશો મનસેઽત્યાદિશ્રુતૌ `શરીરવાઙ્મનોભિર્યત્ કર્મ પ્રારભતે નરઽ ઇત્યાદિસ્મૃતૌ ચ કરણત્વમ્, `મન ઉદક્રામન્મીલિત ઇવાશ્નન્ પિબન્નાસ્તૈવેઽત્યાદિશ્રુતૌ મનૌત્ક્રમણેઽપ્યાત્મનઃ કર્તૃત્વમ્, તથા `પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ ક્રીડન્ રમમાણઽ ઇત્યાદૌ સ્વરૂપાવિર્ભાવરૂપપરમમુક્તાવપિ કર્તૃત્વં `કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા યો વેદેદં જિઘ્રાણીતિ સ આત્માઽ `આનન્દભુક્ત્યા પ્રાજ્ઞઽ ઇત્યાદિશ્રુતિતશ્ચ કર્તૃત્વમ્, તથા ચ બુદ્ધિર્ન કર્ત્રીતિ- ચેન્ન, `વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતેઽ ઇત્યાદિશ્રુત્યા મનસઃ કર્તૃત્વેન સ્વકૃતિકર્મત્વવિરોધેઽપિ તત્રેશ્વરકૃતિકર્મત્વસ્ય ઉપલબ્ધિં પ્રતિ કરણત્વસ્ય ચાવિરોધાદ્, ઈશ્વરે અવિદ્યાવૃત્તિરૂપજ્ઞાનેચ્છાવત્ તદ્રૂપકૃતિસમ્ભવાત્।

ન ચ- વિજ્ઞાનપદં બ્રહ્મપરમ્, `વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ ચેદ્વેદ, તસ્માચ્ચેન્ન પ્રમાદ્યતિ, શરીરે પાપ્મનો હિત્વા સર્વાન્ કામાન્ સમશ્નુતે।ઽ ઇત્યાદિવાક્યશેષાદિતિ- વાચ્યમ્, વાક્યશેષોક્તમુમુક્ષુજ્ઞેયશુદ્ધબ્રહ્મણો યજ્ઞકર્તૃત્વાસમ્ભવેન કર્તૃત્વેન પ્રતિપાદ્યમાને વિજ્ઞાને તતોઽર્થાન્તરત્વનિશ્ચયાદ્, `અન્નં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તઽ ઇત્યેતદ્વાક્યસમાનયોગક્ષેમત્વાચ્ચ। `તત્રૈવં સતિ કર્તારમાત્માનં કેવલં તુ યઃ। પશ્યત્યકૃતબુદ્ધિત્વાત્ ન સ પશ્યતીઽત્યાદિ સ્મૃતેઃ `પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનીઽત્યાદિસ્મૃતેશ્ચ। ન ચાત્મનિ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કર્તૃત્વનિષેધબોધકત્વમનયોઃ, સામાન્યતો નિષેધે બાધકાભાવાત્। અત એવ `ધ્યાયતીવ લેલાયતીવેઽત્યાદાવિવશબ્દઃ। ન ચેવશબ્દઃ પરતન્ત્રપ્રભૌ પ્રભુરિવેતિવત્ જીવકર્તૃત્વે પરતન્ત્રતામાત્રપરઃ તદ્વદત્ર બાધકાભાવાત્। ન ચ- બુદ્ધ્યભાવેઽપિ આત્મનઃ કર્તૃત્વશ્રવણાદ્ બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વાસમ્ભવ ઇતિ- વાચ્યમ્; બુદ્ધેઃ કર્તૃત્વે જનકત્વમાત્રે વા સર્વથા તસ્યા જીવનિષ્ઠત્વેનાભિમતાયાં કૃતાવપેક્ષણીયત્વેન તદભાવે કર્તૃત્વબોધકસ્ય તવાપિ મતે ઉપચરિતાર્થત્વાત્, નિર્ધર્મકત્વનિર્વિકારત્વનિષ્ક્રિયત્વાદિબોધકશ્રુતિવિરોધાચ્ચ। ન ચ- નિર્ધર્મકત્વરૂપધર્મભાવાભાવાભ્યાં વ્યાઘાતાત્ જ્ઞાનત્વસાક્ષિત્વાદિવત્ સત્યસ્યાસત્યસ્ય વા જ્ઞાતૃત્વાદેરપ્યાત્મન્યેવ સમ્ભવાચ્ચ નિર્ધર્મકત્વશ્રુતિર્ન શ્રૂયમાણાર્થપરેતિ- વાચ્યમ્, નિર્ધર્મકત્વસ્ય ધર્માભાવરૂપસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપાનતિરેકેણ ધર્મત્વાભાવેન વ્યાહત્યભાવાત્। યત્ત્વસત્યસ્ય સત્યસ્ય વા જ્ઞાતૃત્વસ્યાત્મન્યપિ સમ્ભવ ઇત્યુક્તં। તદિષ્ટમેવ। ન હ્યારોપિતમપિ કર્તૃત્વમાત્મનિ પ્રતિષેધામઃ। ન ચ- નિર્વિકારત્વં દ્રવ્યાન્તરરૂપતયા પરિણામાભાવપરમ્, ન તુ વિશેષાકારાભાવપરમ્,તચ્ચાત્મનઃ કર્તૃત્વાદિસત્ત્વેઽપ્યવિરુદ્ધમિતિ- વાચ્યમ્, દ્રવ્યાન્તરરૂપતયા પરિણામનિષેધકમપીદં વાક્યં નિર્ધર્મકશ્રુત્યનુસારેણ વિશેષાકારમાત્રસ્યૈવ નિષેધપરમ્, સામાન્યનિષેધેનૈવ વિશેષનિષેધપ્રાપ્તેઃ। નાપિ- નિષ્ક્રિયત્વે ક્રિયા પરિસ્પન્દો વા? ધાત્વર્થો વા? આદ્યે ઇષ્ટાપત્તિઃ, દ્વિતીયે આત્મન્યપિ અસ્ત્યાદિધાત્વર્થરૂપસત્તાદેઃ સત્ત્વેનાસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્, બ્રહ્મણ એવ સદ્રૂપત્વેન તત્ર સત્તાદેરપ્યભાવાત્, ક્રિયાપદસ્ય કૃતિપરત્વાચ્ચ। અત એવ મનસોઽભાવે સુષુપ્તૌ કર્તૃત્વાદ્યદર્શનમ્। ન ચ- તદાપિ શ્વાસાદિકર્તત્વં દૃશ્યત એવ, સુષુપ્તૌ `ભૂર્ભૂરિત્યેવ પ્રશ્વસિતીઽતિ શ્રુતેરિતિવાચ્યમ્, `ન તુદ્વિતીયમસ્તીઽત્યાદિ શ્રુત્યા તં પ્રતિ શ્વાસસ્યૈવાભાવેન તત્કર્તૃત્વસ્ય સુતરામસમ્ભવાત્। યદ્વા- ક્રિયાશક્તિપ્રાધાન્યેન પ્રાણાત્મકસ્યાન્તઃકરણસ્ય તદાપિ સત્ત્વેન તદુપાધિકકર્તૃત્વસ્ય તદાપિ સત્ત્વાત્। તથા ચ શ્રુતિરન્યપરા। દર્શનં ચ દ્રષ્ટ્રવિદ્યાકલ્પિતશ્વાસાદિવિષયમ્। ઇદં ચ દૃષ્ટિસૃષ્ટિવાદ એવ સમર્થિતમ્। `કામઃ સંકલ્પઃઽ ઇત્યારભ્ય `હ્રીર્ધીર્ભીરિત્યેતત્સર્વં મન એવેઽત્યન્તા શ્રુતિરપિ મનસઃ કર્તૃત્વપરા, ન તુ મનસો નિમિત્તત્વપરા। ન ચ- `મનસા વા અગ્રે સંકલ્પયતીઽત્યાદિશ્રુત્યા `આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઽ ઇત્યાદિ શ્રુત્યા ચ મનસઃ કરણત્વમિતિ વાચ્યમ્, મનોવ્યતિરિક્તસ્ય સંકલ્પાનાશ્રયત્વેન `મનસા વાઽ ઇતિ શ્રુતેરુપચરિતાર્થત્વાત્।
નાપિ(1) આત્મા મોક્ષસાધનવિષયકૃતિમાન્, તત્ફલાન્વયિત્વાત્, સમ્મતવત્, (2) અજ્ઞાનં જ્ઞાનસમાનાધિકરણમ્, જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વાત્ જ્ઞાનપ્રાગભાવવત્, (3) દુખાદિભોગઃ મોક્ષસમાનાધિકરણઃ બન્ધત્વાત્, સમ્મતવદિત્યાદ્યનુમાનૈરાત્મનઃ કર્તૃત્વ સિદ્ધિરિતિ- વાચ્યમ્, આદ્યાનુમાને આરોપિતાનારોપિતસાધારણકૃતિમત્ત્વં વા સાધ્યમ્? અનારોપિતકૃતિમત્ત્વં વા? આદ્યે ઇષ્ટાપત્તિઃ। દ્વિતીયે જાતેષ્ટિપિતૃયજ્ઞજન્યફલાન્વયિનિ વ્યભિચારઃ। દ્વિતીયાનુમાનેઽપિ આરોપિતાનારોપિતસાધારણજ્ઞાનાધિકરણવૃત્તિત્વં વા? અનારોપિતજ્ઞાનાધિકરણવૃત્તિત્વં વા? અત્રાપ્યાદ્યે ઇષ્ટાપત્તિઃ। દ્વિતીયે અનાદિભાવભિન્નત્વસ્યોપાધિત્વમ્। તૃતીયાનુમાને આરોપિતાનારોપિતસાધારણસમ્બન્ધેન મોક્ષસામાનાધિકરણ્યે ઇષ્ટાપત્તિઃ। અનારોપિતસમ્બન્ધેન સામાનાધિકરણ્યે સાધ્યાપ્રસિદ્ધિઃ। તસ્માત્ સિદ્ધં મનસઃ કર્તૃત્વમાત્મન્યારોપ્યત ઇતિ॥
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ કર્તૃત્વાધ્યાસોપપત્તિઃ॥
[।1-2-34]
[1-2-35]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
નનુ- `અહમર્થસ્યાનાત્મત્વે બ્રાહ્મણોઽહં કાણઽ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષં દેહેન્દ્રિયાદૌ આત્મૈક્યાધ્યાસે પ્રમાણં ન સ્યાદ્, ઐક્યબુદ્ધાવાત્મનોઽવિષયત્વાદિતિ- ચેન્ન, અહમિત્યસ્ય દ્વ્યંશત્વેન ચિદંશે કર્તૃત્વાદિવિશિષ્ટાન્તઃકરણૈક્યાધ્યાસવદ્ બ્રાહ્મણત્વકાણત્વાદિવિશિષ્ટદેહેન્દ્રિયાદ્યૈક્યાધ્યાસેનાત્મૈક્યવિષયત્વસમ્ભવાત્। તથા ચાત્મનિ દેહેન્દ્રિયાદ્યૈક્યાધ્યાસો યુજ્યત એવ। નચ- એવં દેહાત્મૈક્યસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે તદ્વિરોધ્યનુમાનાગમયોરપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ વહ્નિશૈત્યાનુમાનવત્, શ્રૂયમાણાર્થે `યજમાનઃ પ્રસ્તરઽ ઇત્યાગમવચ્ચ। તથાચ ન દેહાત્મનોર્ભેદસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિવાચ્યમ્, ચન્દ્રપરિમાણપ્રત્યક્ષવિરોધ્યનુમાનાગમાદિદૃષ્ટાન્તેન પ્રત્યક્ષવિરોધિનઃ પરીક્ષિતાગમાનુમાનાદેઃ પ્રામાણ્યસ્ય વ્યવસ્થાપિતત્વેન તથાપિ તયોર્ભેદસિદ્ધિસમ્ભવાત્। ન ચ- પરસ્પરભિન્નત્વેન નિશ્ચિતાનાં દેહેન્દ્રિયાદીનાં યુગપદેકાત્મૈક્યાધ્યાસાયોગઃ, ન હિ ભિન્નત્વેન નિશ્ચિતયો રજતરઙ્ગયોરેકદૈકશુક્તિકાયામૈક્યાધ્યાસ ઇતિ- વાચ્યમ્, `દેહાદિન્દ્રિયમન્યદ્, ઇન્દ્રિયાદ્ દેહોઽન્યઽ ઇતિ ભેદબુદ્‌ધ્યા `દેહોઽહમિન્દ્રિયમિત્યૈક્યાધ્યાસાસમ્ભવેઽપિ બ્રાહ્મણાદન્ય કાણઃ કાણાદન્યઃ બ્રાહ્મણ ઇતિ ભેદબુદ્ધ્યભાવેન બ્રાહ્મણોઽહં કાણ ઇત્યેકદા ઐક્યાધ્યાસસમ્ભવાત્, સમાનપ્રકારકભેદધિય એવ વિરોધિત્વાત્।
નનુ- ભેદમાત્રસ્યાપ્યધ્યસ્તત્વવાદિનસ્તવ દેહાત્મનોર્ભેદસ્યાપ્યધ્યસ્તત્વેન જીવબ્રહ્મણોરિવ તદભેદસ્તાત્ત્વિકઃ સ્યાત્। મિથ્યાત્વં હિ અધિષ્ઠાનજ્ઞાનાવાધ્યાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમ્। તદ્વાધ્યાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગત્વસ્ય સત્ત્વેઽપિ અસમ્ભવાત્। અભેદશ્ચ ભેદાત્યન્તાભાવ ઇતિ કથં ભેદમિથ્યાત્વે અભેદઃ સત્યો ન સ્યાત્? ન ચ- દેહસ્યાપ્યધ્યસ્તત્વેન તેન સહાત્મનો ન ભેદો નાપ્યભેદ ઇતિ- વાચ્યમ્, અધ્યસ્તાદપિ રૂપ્યાચ્છુક્તેઃ સ્વજ્ઞાનાબાધ્યભેદદર્શનાદિતિચેન્ન, ભેદસ્ય મિથ્યાત્વેઽપિ અભેદો ન તાત્ત્વિકઃ, ભાવાભાવયોરુભયોરપિ મિથ્યાત્વસ્ય પ્રાગેવોપપાદિતત્વાત્। ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ- યદત્રાભેદો વ્યવહારકાલીનેન પરીક્ષિતપ્રમાણભાવેનાનુમાનાદિના બાધ્યતે, ભેદસ્તુ દેહાત્મનોર્ન તેન, કિન્તુ ચરમવૃત્ત્યેતિ। ન ચ- એવં ગેહીતિવદ્ `દેહીઽતિ પ્રતીતિઽર્ન સ્યાત્, કિન્તુ દેહોઽહમિતિ- વાચ્યમ્, દેહત્વેન ભેદગ્રહાદ્ બ્રાહ્મણત્વાદિના ભેદાગ્રહાચ્ચ બ્રાહ્મણોઽહં દેહ્યહમિત્યુભયપ્રતીત્યુપપત્તેઃ। દેવદત્તાદ્ યજ્ઞદત્તોઽન્ય ઇતિ ભેદબુદ્ધાવપિ તત્ત્વેનોપસ્થિતાદ્ દેવદત્તાદ્યજ્ઞદત્તે `સોઽયઽમિત્યભેદભ્રમદર્શનાત્।
નનુ- બ્રાહ્મણોઽહં મનુષ્યોઽહમિતિ કથમધ્યાસરૂપમ્? મનુષ્યત્વબ્રાહ્મણત્વાદેઃ શરીરવિશિષ્ટાત્મવૃત્તિત્વેન પ્રમાત્વસ્યૈવ સમ્ભવાત્। તદુક્તમ્-
બ્રાહ્મણોઽહં મનુષ્યોઽહમિત્યાદિસ્તુ પ્રમૈવ નઃ।
દેહભેદયુતો યસ્માદ્ બ્રાહ્મણાદિપદોદિતઃ॥

ઇતિ- ચેન્ન, મનુષ્યત્વાદેર્દેહવિશિષ્ટાત્મવૃત્તિત્વે ચક્ષુરાદિગમ્યત્વં ન સ્યાદ્, દેહવિશિષ્ટાત્મનશ્ચક્ષુરગમ્યત્વાત્। ન ચ- એકદેશસ્ય ચક્ષુર્ગમ્યત્વાદ્ વિશિષ્ટગતજાતિઃ ચક્ષુષા ગૃહ્યત ઇતિ- વાચ્યમ્, વ્યાસજ્યવૃત્તેરુભયયોગ્યતાયામેવ યોગ્યત્વનિયમાત્। અન્યથા ઐન્દ્રિયકાનૈન્દ્રિયકવૃત્તિસંયોગદ્વિત્વાદેઃ પ્રત્યક્ષતા સ્યાત્। વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વસ્ય જાતાવદૃષ્ટચરત્વાત્ પૃથિવીત્વાદિના સઙ્કરાપત્તેઃ, તવ મતે આત્મનોઽણુત્વેન તદ્‌વૃત્તિત્વેઽતીન્દ્રિયત્વપ્રસઙ્ગાત્। ન ચૈવં `દેહો બ્રાહ્મણો મનુષ્યઽ ઇત્યાદિપ્રતીત્યાપત્તિઃ, અહંત્વસામાનાધિકરણ્યભ્રમજનકદોષસ્યૈવ તાદૃક્પ્રતીતિપ્રતિબન્ધકત્વાત્। ઉક્તબાધકૈર્દૈહવૃત્તિત્વે અનન્યગતિકત્વેન તથા કલ્પનાત્, `કૃશોઽહં સ્થૂલોઽહઽમિત્યાદૌ કાર્શ્યાદિવિશિષ્ટૈક્યાધ્યાસસ્યાવશ્યકત્વાચ્ચ। ન ચ- અયમૌપચારિકપ્રયોગઃ પુત્રે કૃશે અહં કૃશ ઇતિવત્, તદુક્તં-
કૃશોઽહં કૃષ્ણ ઇત્યાદૌ કાર્શ્યાદિર્દેહસંસ્થિતઃ।
પુત્રાદિસ્થિતકાર્શ્યાદિવદાત્મન્યુપચર્યતે॥
ઇતિ- વાચ્યમ્, એવં સતિ દેહાદિભિન્નાત્માસ્તિત્વપ્રતિપાદિકાયા `અસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યઽ ઇતિ શ્રુતેરનુવાદકતાપત્તેઃ, મમ દેહ ઇત્યનૌપચારિકઃ, અહં ગૌર ઇત્યાદ્યૌપચારિક ઇત્યત્ર વિનિગમકાભાવાચ્ચ।
નનુ- ઇદં વિનિગમકમ્, જાતમાત્રસ્ય પશ્વાદેઃ પ્રવૃત્ત્યાદિહેતોરિષ્ટસાધનતાદ્યનુમિતેર્હેતુર્યત્સ્તન્યપાનમ્, તદિષ્ટસાધનમ્, યથા પૂર્વદેહીયં સ્તન્યપાનમિત્યાદિવ્યાપ્તિસ્મૃતિસ્તાવન્ન દેહાન્તરાસ્મૃતૌ યુક્તા। ન ચ `મમ પ્રાક્ દેહાન્તરમભૂદિઽતિ સ્મરતસ્તસ્યૈક્યધીઃ સમ્ભવતી। કિંત્વનેકમણ્યનુસ્યૂતસૂત્રમિવાનેકદેહેષ્વનુસ્યૂતમાત્માનં પશ્યતઃ સ્વતો ભેદધીરત્રેતિ- ચેન્નઃ, પૂર્વદેહસ્મૃતિં વિનાપિ અનુમિતિહેતુવ્યાપ્તિસ્મૃતેઃ સમ્ભવાત્। ન હિ વ્યાપ્ત્યનુભવ ઇવ વ્યાપ્તિસ્મરણસમયેઽપિ દૃષ્ટાન્તજ્ઞાનાપેક્ષા, યેન તદર્થં તદ્‌દેહસ્મૃતિરપેક્ષ્યેત।
ન ચ- તથાપિ `યોઽહં બાલ્યે પિતરાવન્વભૂવં સોઽહં સ્થાવિરે પ્રણપ્તૄનનુભવામિ, યોઽહં સ્વપ્ને વ્યાઘ્રદેહઃ, સોઽહમિદાનીં મનુષ્યદેહ ઇતિ દેહભેદધીપૂર્વકં સ્વસ્યૈક્યમનુસન્દધાનઃ કથં તતો ભેદં ન જાનીયાદિતિ- વાચ્યમ્; વિરુદ્ધધર્મરૂપલિઙ્ગધીજન્યભેદધીસમ્ભવેઽપિ અપરોક્ષાભેદભ્રમે અવિરોધાત્। ન ચ- પ્રત્યક્ષે ધર્મિણિ ભેદકસાક્ષાત્કારો ભેદસાક્ષાત્કારવ્યાપ્તઃ, ઇહ ચ વ્યાવૃત્તત્વેન બુદ્ધિસ્થદેહાદિતો ભેદકસ્યાનુવૃત્તત્વસ્યાત્મનિ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાદ્ વ્યાવર્તકસાક્ષાત્કારસ્યૈવૈક્યાપરોક્ષભ્રમવિરોધિત્વાત્ નિરુપાધિકત્વેન વિશેષદર્શનાપ્રતિબધ્યત્વસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્ કથમૈક્યભ્રમ ઇતિ- વાચ્યમ્, ભેદકસાક્ષાત્કારસ્ય ભેદસાક્ષાત્કારેણ વ્યાપ્તેરૈક્યારોપેણ સહ વિરોધસ્ય ચાસિદ્ધેઃ। નીલા બલાકેત્યત્ર નીલાદ્ ભેદકસ્ય બલાકાત્વસ્ય ગ્રહેઽપિ નીલભેદસાક્ષાત્કારાભાવસ્ય તદભેદસાક્ષાત્કારસ્ય ચ દર્શનાત્। ન ચ તત્ર દોષપ્રાબલ્યાત્ તથા, પ્રકૃતેઽપિ દોષપ્રાબલ્યાન્નેતિ કેન તુભ્યમભ્યધાયિ?
એવં `બ્રાહ્મણો યજેતેઽત્યાદિશ્રુતિરપિ બ્રાહ્મણત્વાશ્રયશરીરસ્ય જડત્વેનાનિયોજ્યતયા તદૈક્યાધ્યાસાપન્નમાત્માનં નિયુઞ્જાના તત્ર પ્રમાણમ્। ન ચ બ્રાહ્મણત્વાયદેદ્દેન સમ્બન્ધાન્તરમાદાયૈવ નિયોજ્યત્વોપપત્તિઃ, તસ્યાનતિપ્રસક્તસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। તથા હિ- ન તાવત્સંયોગઃ, આત્મનો વિભુત્વેન સર્વદેહસાધારણ્યાત્। નાપિ સ્વસ્વામિભાવઃ સમ્બન્ધઃ, પશ્વાદિસાધારણત્વાત્। નાપિ સાક્ષાત્ સ્વસ્વામિભાવઃ સમ્બન્ધઃ, પશ્વાદિવ્યાવૃત્તસ્ય દેહાદિગતસ્વસ્વામિભાવે સાક્ષાત્ત્વસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। નાપીચ્છાનુવિધાયિત્વમ્, આમવાતજડીકૃતે તદભાવાત્। નાપિ તદિન્દ્રિયાશ્રયત્વમ્, તદ્ધિ તત્સમ્બદ્ધેન્દ્રિયાશ્રયત્વં વા? તજ્જ્ઞાનજનકેન્દ્રિયાશ્રયત્વં વા? નાદ્યઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્। ન દ્વિતીયઃ, જ્ઞાનપદેન સ્વરૂપચૈતન્યોક્તાવસમ્ભવઃ, અન્તઃકરણવૃત્ત્યુક્તૌ તેનાપિ સમ્બન્ધાર્થમધ્યાસસ્યાવશ્યકત્વાત્। તદ્વરં દેહસ્યૈવાધ્યાસિકઃ સમ્બન્ધ ઇત્યુચ્યતામ્। અત એવ- સાક્ષાત્ પ્રયત્નજન્યક્રિયાશ્રયત્વં વા, તદ્ભોગાયતનત્વં વા, તત્કર્માર્જિતત્વં વા સમ્બન્ધ ઇતિ- નિરસ્તમ્, તત્કર્માર્જિતત્વસ્ય પુત્રાદિસાધારણત્વાચ્ચ। ન ચ- તત્રાદૃષ્ટેન સ્વત્વમેવોત્પાદ્યતે, ન તુ પુત્રાદિરિતિ- વાચ્યમ્, ગ્રામાદિવત્ પુત્રસ્ય સિદ્ધત્વાભાવેન સ્વત્વોત્પાદનાર્થમપિ તદુત્પાદનસ્યાવશ્યકત્વાત્। અન્યથા સ્વદેહસુખાદિષ્વપ્યસ્યાદૃષ્ટેન સ્વત્વમેવોત્પાદ્યતે, ન તુ સ્વદેહાદિરિત્યપિ સ્યાત્। તથા ચ પૂર્વાનુત્પન્નમદૃષ્ટેન સ્વત્વસહિતમેવાત્પાદ્યતે। પૂર્વોત્પન્ને તુ સ્વત્વમાત્રમિતિ વિભાગઃ।
એતેન- શ્રુતિસ્થં બ્રાહ્મણપદં કિં લક્ષણયા દેહવિશેષૈક્યાધ્યાસવત્પરમ્? દેહવિશેષસમ્બન્ધપરં વા? સમ્બન્ધસ્તુ અન્યસ્યાભાવાદૈક્યાધ્યાસ એવ। યદ્વા દેહવિશેષપરમ્? આત્મા તદૈક્યાધ્યાસાત્પ્રવર્તત ઇતિ। નાદ્યઃ, વિધૌ લક્ષણાયા અયોગાત્, પુત્રમિત્રાદિષુ વિકલેષુ સકલેષુ વા અહમેવ વિકલઃ સકલો વેતિ અધ્યાસસ્વીકારેણ બ્રાહ્મણમિત્રસ્ય શૂદ્રસ્યાધિકારપ્રસઙ્ગાત્, શૂદ્રમિત્રસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાનધિકારપ્રસઙ્ગાચ્ચ। ન દ્વિતીયઃ, તદિન્દ્રિયાશ્રયત્વાદેઃ સમ્બન્ધાન્તરસ્યૈવ સમ્ભવાત્। ન તૃતીયઃ તસ્ય જડત્વેન નિયોજ્યત્વાસમ્ભવાદિતિ- નિરસ્તમ્, ચરમપક્ષે દૂષણમનુક્તોપાલમ્ભનમ્, પ્રથમદ્વિતીયપક્ષયોરેવ ક્ષોદસહત્વેનાઙ્ગીકારવિષયત્વાદ્, વિધૌ લક્ષણાયાઃ `ગોભિઃ શ્રીણીત મત્સરઽમિત્યાદૌ દર્શનાત્ સ્વીયત્વાદ્યપ્રતિસન્ધાનનિબન્ધનસ્ય પુત્રમિત્રાદિવ્યાવૃત્તસ્યૈવ સર્વાનુભવસાક્ષિકસ્યાધ્યાસસ્ય પ્રયોજકતયા નોક્તસ્થલે અતિપ્રસઙ્ગાપ્રસઙ્ગૌ। કાદાચિત્કસ્ય તાદૃશાધ્યાસસ્યૈવ બ્રાહ્મણપદપ્રયોગનિમિત્તત્વેન બ્રાહ્મણો ન હન્તવ્ય ઇત્યાદેઃ સુષુપ્તવિષયત્વાદિકમપિ સઙ્ગચ્છતે। તથા જીવન્મુક્તવિષયત્વમપિ। તસ્યાવરણશક્તિનિબન્ધનાધ્યાસાભાવેઽપિ વિક્ષેપશક્તિનિબન્ધનાધ્યાસસમ્ભવાત્। ન ચૈવં કદાચિદધ્યાસસ્ય પ્રયોજકત્વે મહાપાતકેન નષ્ટબ્રાહ્મણ્યસ્યાપ્યધિકારપ્રસઙ્ગઃ, તત્ર મહાપાતકસ્યૈવાનધિકારપ્રયોજકત્વમ્, ન તુ બ્રાહ્મણ્યાભાવસ્ય, `પતિતો બ્રાહ્મણઽઇતિ વ્યવહારેણ તદભાવસ્યૈવાભાવાત્। તથા ચોક્તં ભાષ્યે- `સર્વાણિ વિધિનિષેધશાસ્ત્રાણ્યધ્યાસમૂલાનીઽતિ।
પ્રમાતૃત્વાદ્યન્યથાનુપપત્તિરપ્યધ્યાસે માનમ્। કદાચિદધ્યાસસ્યૈવ પ્રયોજકત્વેન સુષુપ્તૌ તદભાવેઽપિ જ્ઞાતૃત્વસ્ય ઘટાદિપ્રનાકાલે તદભાવેઽપિ પ્રમાતૃત્વસ્ય દર્શનાત્ કથમૈક્યાધ્યાસઃ તત્ર પ્રયોજક ઇતિ નિરસ્તમ્। તદુક્તં ભાષ્યે- પ્રમાતૃત્વાદિકમધ્યાસમૂલમિતિ। અત એવ ચાર્વાકાદીનામનભિસંહિતપ્રબલાગમાનુમાનાદીનાં દેહ એવાત્મેતિ પ્રવાદઃ। અન્યથા પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યવાદિનસ્તસ્ય તાદૃશવ્યવહારાનુપપત્તેઃ। ન ચ- ચાર્વાકાદેરનુમાનાભાસાજ્જાતે દેહાત્મૈક્યભ્રમે પ્રત્યક્ષત્વાભિમાન ઇતિ- વાચ્યમ્, પ્રત્યક્ષેણ ભેદે ગૃહીતે અનુમાનાભાસાદિનાઽભેદસ્ય બોધયિતુમશક્યત્વાત્। તથા ચ પ્રત્યક્ષ એવાયમૈક્યભ્રમઃ। અત એવાઙ્ગુલ્યા દેહં પ્રદર્શ્ય વદત્યયમહમિતિ। અત એવ દેહાત્મૈક્યનિષેધકશ્રુતિરપ્યુપપદ્યતે, અન્યથા તસ્યાપ્રસક્તપ્રતિષેધકતાપત્તેઃ। ન ચ કુસમયપ્રાપ્તનિષેધિકા સા, પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધકુસમયસ્યાપ્યનવકાશાત્। તસ્માદાભીરસાધારણાદ્ `અહં ગૌરઽ ઇત્યાદિપ્રત્યયાદાત્મન્યન્તઃકરણૈક્યાધ્યાસાદ્ દેહતદ્ધર્માધ્યાસોઽપીતિ સિદ્ધમ્।
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ દેહાત્મૈક્યાધ્યાસોપપત્તિઃ॥
[।1-2-35]
[1-2-36]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ

નનુ એવમવિદ્યાયાં તન્નિબન્ધનાધ્યાસે ન સિદ્ધેઽપિ ન તસ્યામનિર્વચનીયત્વસિદ્ધિઃ, લક્ષણપ્રમાણયોરભાવાત્। તથા હિ- કિમિદમનિર્વાચ્યત્વમ્? (1) ન તાવન્નિરુક્તિવિરહઃ, (2) તન્નિમિત્તજ્ઞાનવિરહો વા, (3) તન્નિમિત્તાર્થવિરહો વા, (4) તન્નિમિત્તસામાન્યવિરહો વા। આદ્યે અનિર્વાચ્ય ઇત્યનેનૈવ નિરુક્ત્યા `ઇદં રૂપ્યઽમિતિ નિરુક્ત્યા ચ વ્યાઘાતાત્। દ્વિતીયે નિરુક્તિરૂપફલસત્ત્વેન તન્નિમિત્તવિરહસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। અત એવ ન તૃતીયઃ, અર્થસ્ય નિરુક્તાવનિમિત્તત્વાચ્ચ। ફલસત્ત્વાદેવ ન ચતુર્થઃ। નાપિ (5) સદ્વિલક્ષણત્વે સત્યસદ્વિલક્ષણત્વમ્, સદસદ્રૂપત્વેઽપ્યુપપત્તેઃ। અત એવ (6)ન સત્ત્વરાહિત્યે સત્યસત્ત્વવિરહઃ, તથા ચ લક્ષણાસમ્ભવ ઇતિ- ચેન્ન, (1) સદ્વિલક્ષણત્વે સતિ અસદ્વિલક્ષણત્વે સતિ સદસદ્વિલક્ષણત્વમ્, (2) સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં વિચારાસહત્વે સતિ સદસત્ત્વેન વિચારાસહત્વં વા, (3) પ્રતિપન્નોપાધૌ બાધ્યત્વં વા ઇત્યાદિલક્ષણે નિરવદ્યત્વસમ્ભવાત્। ન ચ આદ્યે સતોઽપિ સદન્તરવિલક્ષણત્વાત્ સિદ્ધસાધનમિતિ- વાચ્યમ્, સત્ત્વાવચ્છિન્નભેદસ્ય સન્નેતિ પ્રતીતિપ્રયોજકસ્ય સદ્વૈલક્ષણ્યપદાર્થત્વાત્। ન હિ સતિ સદન્તરભેદેઽપિ સન્નેતિ પ્રતીતિઃ, અતો ન સિદ્ધસાધનમ્। એવં ચ સત્ત્વરહિતત્વે સતિ અસત્ત્વરહિતત્વે સતિ સદસત્ત્વરહિતત્વમપિ સાધુ।
સ્યાદેતત્- સત્ત્વં તાવત્(1) સત્તાજાતિર્વા? અર્થક્રિયાકારિત્વં વા? (3) અબાધ્યત્વં વા? (4) પ્રામાણિકત્વં વા? (5) અશૂન્યત્વં વા? (6) બ્રહ્મત્વં વા? (7) પરાઙ્ગીકૃતં વા? નાદ્યદ્વિતીયૌ, શુદ્ધાત્મનિ સદ્વૈલક્ષણ્યસ્ય પ્રપઞ્ચે સદ્વૈલક્ષણ્યાભાવસ્ય ચાપાતાત્। ન તૃતીયઃ, ત્વન્મતે તુચ્છસ્યાપ્યબાધ્યત્વેન તત્ર સદ્વૈલક્ષણ્યસ્યાનિર્વાચ્યત્વસ્ય બાધ્યત્વેનાસદ્વૈલક્ષણ્યસ્ય ચાયોગાત્। ન ચતુર્થઃ, પ્રમા હ્યન્તઃકરણવૃત્તિઃ, તદ્વિષયત્વસ્ય પ્રપઞ્ચેઽપિ સત્ત્વેન સદ્વૈલક્ષણ્યસ્ય તત્રાસત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્। ન પઞ્ચમઃ, તસ્ય પ્રપઞ્ચેઽપિ વિદ્યમાનત્વેન તદ્વૈલક્ષણ્યાભાવપ્રસઙ્ગાત્। ન ષષ્ઠઃ, તદ્વૈલક્ષણ્યસ્ય જગતિ સત્ત્વેનેષ્ટાપત્તેઃ। ન સપ્તમઃ, પરાભ્યુપગતસ્ય સત્ત્વસ્યાસત્ત્વવિરહરૂપત્વેન ઉભયવૈલક્ષણ્યોક્ત્યયોગાત્। અત એવ- એતેષાં વિરહસ્યાસત્ત્વરૂપત્વં- નિરસ્તમ્। અથાસત્ત્વં નિરુપાખ્યત્વમ્? નિઃસ્વરૂપત્વં વા? નાદ્યઃ, અસદાદિપદેનૈવ ખ્યાયમાનત્વાત્, ન દ્વિતીયઃ સ્વરૂપેણ નિષેધપક્ષે શુક્તિરૂપ્યાદેરપિ નિઃસ્વરૂપત્વેનાસદ્વૈલક્ષણ્યાનુપપત્તેરિતિ- ચેન્ન, પરાભિમતસત્ત્વાસત્ત્વે એવ વિવક્ષિતે, ન તુ પારિભાષિકે અતો ન તાદૃક્સદસદ્વૈલક્ષણ્યોક્તાવિષ્ટાપત્તિઃ નાપિ- તયોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વેન એકનિષેધસ્યાપરવિધિપર્યવસન્નતયા એકત્રોભયવૈલક્ષણ્યં વ્યાહતમિતિ- વાચ્યમ્, નિષેધસમુચ્ચયસ્યાતાત્ત્વિકત્વાઙ્ગીકારાત્ ન વ્યાહતિઃ, ન હ્યતાત્ત્વિકરજતેન શુક્તેર્વિરોધઃ। ન ચ તર્હિ સદાદિવૈલક્ષણ્યોક્તિઃ કથમ્? તત્તત્પ્રતિયોગિદુર્નિરૂપતામાત્રપ્રકટનાય। ન હિ સ્વરૂપતો દુર્નિરૂપસ્ય કિઞ્ચિદપિ રૂપં વાસ્તવં સમ્ભવતિ।
નનુ- સત્ત્વાદિરાહિત્યસ્યાતાત્ત્વિકત્વેઽપિ સત્ત્વાદેર્દુર્નિરૂપત્વમાત્રેણાનિર્વાચ્યત્વે પઞ્ચમપ્રકારાવિદ્યાનિવૃત્તૌ `નાનિર્વાચ્યોઽપિ તત્ક્ષયઽ ઇતિ અનિર્વાચ્યત્વનિષેધાયોગઃ, સત્ત્વાદિવત્તદ્રાહિત્યસ્યાપ્યતાત્ત્વિકત્વે સત્ત્વાદૌ પ્રમાણનિરાસેન તદ્રાહિત્યે તદુક્ત્યયોગઃ। અવિરોધાય વિધિસમુચ્ચયસ્યૈવાતાત્ત્વિકત્વસ્વીકારશ્ચેતિ- ચેન્ન, પઞ્ચમપ્રકારાવિદ્યાનિવૃત્તિપક્ષે નૈતત્ત્રતયવિલક્ષણત્વમાત્રમનિર્વાચ્યત્વમ્, કિન્તુ મુક્તિકાલાનવસ્થાયિત્વસહિતમ્। તથા ચ મુક્તિકાલાવસ્થાયિન્યામવિદ્યાનિવૃત્તૌ અનિર્વાચ્યત્વનિષેધો યુજ્યતે। સત્ત્વાદિરાહિત્યે તુ અબાધિતાર્થવિષયકપ્રમાણોક્તિર્નાસ્ત્યેવ। જ્ઞાપકમાત્રોક્તિસ્તદંશેઽસાધારણી। અતો વાદિવિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થા। અતાત્ત્વિકવિધિસમુચ્ચયાપત્તિસ્ત્વિષ્ટૈવ। ન હ્યતાત્ત્વિકસત્ત્વાસત્ત્વે નિષેધસમુચ્ચયેઽપિ વિરુધ્યેતે। યત્તુ વિધિસમુચ્ચયસ્યાતાત્ત્વિકત્વપક્ષે ભ્રાન્તિબાધવ્યવસ્થા ન સ્યાદિત્યુક્તમ્, તન્ન, અતાત્ત્વિકત્વાદેવ ભ્રાન્તેર્બાધસ્ય સત્ત્વપ્રતિષેધસ્યાપ્રતિક્ષેપાત્ સત્ત્વસ્યાતાત્ત્વિકત્વાચ્ચ તદુપપત્તેઃ।
નનુ- નિષેધસમુચ્ચયસ્યાતાત્ત્વિકત્વં કિમુભયાતાત્ત્વિકત્વાદ્વા? એકૈકાતાત્ત્વિકત્વાદ્વા? નાદ્યઃ, ઉભયતાત્ત્વિકત્વવદુભયાતાત્ત્વિકત્વસ્યાપિ વિરુદ્ધત્વાત્, વિધિસમુચ્ચયસ્ય તાત્ત્વિકત્વાપાતાચ્ચ। એકૈકપ્રતિયોગિતાત્ત્વિકત્વાપત્તેરેવ ન દ્વિતીયોઽપિ, તાત્ત્વિકાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિન એવ અતાત્ત્વિકત્વાદિતિ- ચેન્ન, ઉભયાતાત્ત્વિકત્વાદેવ નિષેધસમુચ્ચયસ્યાતાત્ત્વિકત્વમ્। ન ચોભયતાત્ત્વિકત્વવદુભયાતાત્ત્વિકત્વમપ્યેકત્ર વિરુદ્ધમ્, વલ્મીકાદાવેકત્ર સ્થાણુત્વપુરુષત્વયોરતાત્ત્વિકત્વદર્શનાત્। ન ચ પરસ્પર વિરહરૂપયોરેકત્રોભયોરતાત્ત્વિકત્વં વિરુદ્ધમ્, એકત્ર તન્ત્વાદૌ ઘટતત્પ્રાગભાવયોરુભયોરપિ અતાત્ત્વિકત્વદર્શનાત્। ન ચ પ્રતિયોગિતદત્યન્તાભાવયોરેવાયં નિયમઃ, નિયામકાભાવાદસ્માકમસમ્પ્રતિપત્તેઃ। વસ્તુતસ્તુ- સત્ત્વાસત્ત્વયોર્ન પરસ્પરવિરહરૂપત્વમ્, કિન્તુ પરસ્પરવિરહવ્યાપ્યતામાત્રમ્। ન ચ- તાદૃશપારિભાષિકસદસદ્વૈલક્ષણ્યોક્તૌ નાસ્માકમનિષ્ટમ્ ઇતિ- વાચ્યમ્, સત્ત્વમબાધ્યત્વમ્, અસત્ત્વં સત્ત્વેન પ્રતીત્યનર્હત્વમ્, તદુભયવૈલક્ષણ્યં ચ તવ જગત્યસમ્પ્રતિપન્નમિતિ કથમિષ્ટાપત્ત્યવકાશઃ? ઇષ્ટાપત્તૌ ચ કથં ન મતક્ષતિઃ? અત એવ ધ્વંસાનુપલક્ષિતતદુપલક્ષિતસત્તાયોગિત્વરૂપનિત્યત્વાનિત્યત્વયોઃ સત્તાહીને સામાન્યાદાવભાવવદુત્તરાવધિરાહિત્યં નિત્યત્વં, ભાવાન્યનિવૃત્તિમત્ત્વં ચાનિત્યત્વમ્, તદુભયાભાવઃ પ્રાગભાવ ઇવ ક્વચિદ્રૂપ્યાદૌ મિથ્યાભૂતે સત્ત્વાસત્ત્વયોરભાવઃ। સ્યાદિત્યાહુઃ, ઉક્તસત્ત્વાસત્ત્વયોઃ પરસ્પરવિરહવ્યાપ્યત્વેઽપિ પરસ્પરવિરહાનાત્મકત્વાત્। ઉક્તનિત્યત્વાનિત્યત્વવત્।

નનુ- ઇદં નિત્યત્વાનિત્યત્વયોર્મિલિતયોર્વ્યતિરેકઃ સામાન્યે પ્રાગભાવે ચાસ્તીત્યુક્તમ્, તદયુક્તમ્, નિત્યત્વસ્ય સામાન્યાનુગતધ્વંસાપ્રતિયોગિત્વરૂપત્વાદ્, અનિત્યત્વસ્ય ચ પ્રાગ્ભાવાનુગતતત્પ્રતિયોગિત્વરૂપત્વાત્ પ્રાગભાવસ્યાપિ પ્રતિયોગ્યેવ ધ્વંસઃ, ભાવસ્યૈવાભાવો નિવૃત્તિઃ, અભાવસ્ય તુ ભાવ એવેતિ સ્વીકારાત્। ધ્વંસોપલક્ષિતાનુપલક્ષિતસત્તારાહિત્યરૂપનિત્યત્વાનિત્યત્વયોઃ સામાન્યાદૌ ભાવવદેકત્ર સત્ત્વાસત્ત્વે સ્યાતામિત્યપિ સ્યાદિતિ- ચેન્ન, ન હિ વયં દૃષ્ટાન્તમાત્રેણ સત્ત્વાસત્ત્વવ્યતિરેકયોરેકત્ર સ્થિતિં બ્રૂમઃ યેન ધ્વંસોપલક્ષિતાનુપલક્ષિતસત્તારાહિત્યરૂપપારિભાષિકનિત્યત્વાનિત્યત્વયોરેકત્ર સામાન્યાદૌ સદ્ભાવનિદર્શનેન સત્ત્વાસત્ત્વયારેકત્ર સત્ત્વમુચ્યતે, કિન્તુ પ્રમાણૈઃ સિદ્ધે નિષેધસમુચ્ચયે સામાન્યાદિવ્યાવૃત્તનિત્યત્વાનિત્યત્વયોર્નિષેધસમુચ્ચયં દૃષ્ટાન્તયામઃ। એવં ચ સામાન્યાદ્યનુગતત્વદુક્તનિત્યત્વા- નિત્યત્વયોર્નિષેધસમુચ્ચયસ્યાદૃષ્ટાન્તત્વેઽપિ ન ક્ષતિઃ। અત એવોક્તમધ્યસ્તે નિત્યત્વાનિત્યત્વયોરિવ સત્ત્વાસત્ત્વયોરપ્યભાવૌ ન વિરુદ્ધૌ, ધર્મિણ એવ કલ્પિતત્વેન વિરુદ્ધયોરપિ ધર્મયોરભાવાદ્, ઇતિ। ન ચૈવં કલ્પિતસ્યાનિત્યત્વાભ્યુપગમવિરોધઃ, તાત્ત્વિકાનિત્યત્વાભાવેઽપિ  ધર્મિસમસત્તાકાનિત્યત્વસત્ત્વેનાભ્યુપગમે વિરોધાભાવાત્। ન ચ- કલ્પિતત્વહેતોર્વિરુદ્ધધર્માભાવરૂપસાધ્યસ્ય ચ ભાવાભાવાભ્યાં વ્યાઘાત ઇતિ- વાચ્યમ્, અતાત્ત્વિકહેતુસદ્ભાવેન તાત્ત્વિકધર્માભાવસ્ય સાધનેન વ્યાઘાતાભાવાત્। અત એવ સ્વરૂપતો દુર્નિરૂપસ્ય ન કિઞ્ચિદપિ રૂપં વાસ્તવં સમ્ભવતીતિ પ્રાચામુક્તિરપિ સઙ્ગચ્છતે, વ્યાવહારિકેણૈવ દુર્નિરૂપત્વેન હેતુના વ્યાવહારિકવાસ્તવરૂપાભાવસ્ય સાધનાત્। અત એવ- દુર્નિરૂપત્વરૂપહેતોર્વાસ્તવરૂપાભાવસાધ્યસ્ય ચાતાત્ત્વિકત્વેઽસિદ્ધિબાધૌ તાત્ત્વિકત્વે વ્યાઘાત ઇતિ- નિરસ્તમ્, ધર્મિસમસત્તાકહેતુસાધ્યાદિસત્ત્વેનાસિદ્ધ્યાદ્યભાવાત્, તાત્ત્વિકહેત્વાદ્યભાવાચ્ચ ન વ્યાઘાતઃ। સ્વરૂપતો દુર્નિરૂપત્વં ચ કલ્પિતત્વમેવ।
એતેન- કિમિદં સ્વરૂપતો દુર્નિરૂપત્વં કેનાપિ પ્રકારેણ વા? કેનાપિ દુર્નિરૂપત્વમિત્યેતદન્યપ્રકારેણ વા? સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં વા? કેનાપિ દુર્નિરૂપત્વમિત્યેતદન્યપ્રકારેણ વા? સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં વા? નાદ્યઃ, કેનાપિ પ્રકારેણ દુર્નિરૂપત્વમિત્યનેન પ્રકારેણ દુર્નિરૂપત્વાદુર્નિરૂપત્વાભ્યાં વ્યાઘાતાત્। અત એવ ન દ્વિતીયઃ, કેનાપિ પ્રકારેણ દુર્નિરૂપત્વાદુર્નિરૂપત્વાભ્યાં વ્યાઘાતાત્। અત એવ ન દ્વિતીયઃ, કેનાપિ પ્રકારેણ દુર્નિરૂપત્વમિત્યેતદન્યપ્રકારેણ દુર્નિરૂપત્વસ્ય કેનાપિ પ્રકારેણ દુર્નિરૂપત્વાન્યત્વાત્, મિથ્યાત્વાદિના કલ્પિતસ્ય સુનિરૂપત્વાચ્ચ। ન તૃતીયઃ, તસ્ય સદસદ્વૈલક્ષણ્યાવાસ્તવત્વાહેતુત્વાદિતિ- નિરસ્તમ્, તૃતીયપક્ષસ્ય ક્ષોદસહત્વાચ્ચ। તથા હિ- સત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં દુર્નિરૂપત્વં હિ બાધિતતદ્‌દ્વયકત્વમ્। તચ્ચ ધર્મવિશિષ્ટધર્મ્યતાત્ત્વિકત્વે હેતુઃ। તથા ચ સદસદ્વૈલક્ષણ્યમપિ ધર્મસ્તદતાત્ત્વિકત્વે કથં ન હેતુઃ સ્યાત્? ન ચ- એવં કલ્પિતસ્ય દૃશ્યાદૃશ્યબાધ્યાબાધ્યદુર્નિરૂપસુનિરૂપત્વાદિબહિર્ભાવોઽપિ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, તાત્ત્વિકદૃશ્યત્વાદ્યશેષધર્મબહિર્ભાવસ્ય કલ્પિતે ઇષ્ટત્વાત્, અતાત્ત્વિકસ્ય દૃશ્યત્વાદેર્વ્યાવહારિકપ્રમાણૈર્યથાયથમઙ્ગીકૃતસ્યૈવમપ્યવિરોધાત્। અદૃશ્યત્વાદિકં તુ વ્યાવહારિકં નાસ્ત્યેવ। પ્રાતિભાસિકં ચૈતદપ્યઙ્ગીકુર્મ એવ। એવં ચ તાર્કિકમતે સંયોગતદભાવયોરિવ ભટ્ટમતે ભેદાભેદયોરિવ સત્ત્વાસત્ત્વાભાવયોરપ્યવિરોધ એવ।  ચ- એવં સત્ત્વાસત્ત્વયોરપિ તદ્વદેવાવિરોધઃ સ્યાદિતિવાચ્યમ્, અતાત્ત્વિકયોરવિરોધે ઇષ્ટાપત્તેઃ, નિષેધસમુચ્ચયસ્યાપિ તાત્વિકસ્યાનઙ્ગીકારેણ તત્સામ્યેન વિધિસમુચ્ચયસ્ય તાત્ત્વિકસ્યાપાદયિતુમશક્યત્વાત્। ન ચ તાત્ત્વિકસંયોગતદભાવનિદર્શનબલાત્તદાપાદનાયમ્, દૃષ્ટાન્તેઽપિ તાત્ત્વિકત્વાસમ્પ્રતિપત્તેઃ।
નનુ અનિર્વાચ્યત્વં સત્ત્વાસત્ત્વાદિના વિચારાસહત્વમ્। તચ્ચ ન તાવત્ સત્ત્વાદ્યનધિકરણત્વમ્, અસતો બ્રહ્મણશ્ચ નિધર્મકત્વેન તત્રાતિવ્યાપ્તેઃ। ન ચ- કલ્પિતસત્ત્વાધિકરણત્વં બ્રહ્મણ્યપીતિ- વાચ્યમ્, તસ્ય જગત્યપિ વિદ્યમાનત્વેન તત્રાવ્યાપ્તેઃ। નાપિ સત્ત્વાદ્યત્યન્તાભાવાધિકરણત્વમ્, નિર્ધર્મકબ્રહ્મણઃ સત્ત્વવત્તદત્યન્તાભાવસ્યાપ્યભાવેન તુચ્છેઽપ્યસત્ત્વવત્તદત્યન્તાભાવસ્યાપ્યભાવેન કથંચિદતિવ્યાપ્તિનિરાસેઽપિ તુચ્છબ્રહ્મણોર્નિર્ધર્મકત્વેન ધર્મવત્ત્વાદેરેવાનિર્વાચ્યત્વલક્ષણત્વાપાતાત્, નિર્વિશેષશ્રુત્યાપિ વ્યાઘાતેન ધર્મમાત્રનિષેધાયોગેન બ્રહ્મણિ સત્ત્વરાહિત્યે તદત્યન્તાભાવસ્ય દુર્વારત્વાત્। નાપિ સદ્રૂપત્વાદ્યભાવઃ, બ્રહ્મણઃ સત્ત્વાભાવે સદ્રૂપત્વાભાવેન તત્રાતિવ્યાપ્તેઃ। નાપિ સત્ત્વાદિના પ્રમાણાગોચરત્વમ્, અખણ્ડાર્થનિષ્ઠવેદાન્તૈકવેદ્યબ્રહ્મણોઽપિ સત્ત્વાદિપ્રકારકપ્રમાણાગોચરત્વાદિતિ- ચેન્ન, સત્ત્વાદિના વિચારાસહત્વં સત્ત્વાદ્યત્યન્તાભાવાધિકરણત્વમ્। ન ચાતિવ્યાપ્તિઃ, બ્રહ્મણિ સત્ત્વવત્તદત્યન્તાભાવસ્યાપ્યભાવાદ્, અન્યથા નિર્વિશેષત્વાદિશ્રુતિવિરોધાપત્તેઃ। ન ચ નિર્વિશેષત્વરૂપવિશેષસત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં વ્યાઘાતેન શ્રુતિરન્યપરા, વિશેષસ્ય કલ્પિતત્વેન તદભાવાસત્ત્વેન તત્સત્ત્વાભાવેન વ્યાઘાતાભાવાત્ સ્વાપ્નગજતદભાવવત્। અત એવ- સત્ત્વરાહિત્યેઽપિ તદત્યન્તાભાવ આવશ્યક- ઇત્યપાસ્તમ્।
નનુ- એવં વિશેષવત્ત્વમ્, ધર્મવત્ત્વં વા અનિર્વાચ્યત્વમસ્ત્વિતિ- ચેન્ન, આસ્તાં તાવદયં સુહૃદુપદેશઃ। ઉક્તલક્ષણસ્ય નિષ્પન્નત્વાત્। યદ્વા- સત્ત્વાદિના વિચારાસહત્વં સદ્રૂપત્વાદ્યભાવઃ। સત્ત્વરૂપધર્માભાવેઽપિ યથા બ્રહ્મણઃ સદ્રૂપત્વં તથોપપાદિતમધસ્તાદ્, અતો ન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। ન ચ- એવં સદાત્મકે બ્રહ્મણિ શ્રૌતસત્પદાદૌ લાક્ષણિકત્વં ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, સત્ત્વધર્મવિશિષ્ટવાચકસ્ય તસ્ય નિર્ધર્મકે લક્ષણાયા આવશ્યકત્વાત્। ન હિ નિર્ધર્મકસ્વરૂપવાચકત્વં કસ્યચિદપિ પદસ્યાસ્તિ। નનુ- સત્ત્વાદિરાહિત્યમતાત્ત્વિકમપિ ન તાવત્ પ્રાતિભાસિકમ્, રૂપ્યપ્રપઞ્ચયોર્બ્રહ્મવત્ પારમાર્થિકત્વાપત્તેઃ, નાપિ ધર્મિસમસત્તાકમ્, બાધબોધ્યસ્ય ભ્રાન્તિસિદ્ધેન સામ્યાયોગાત્। નાપિ વ્યાવહારિકમ્, જગતિ વ્યાવહારિકત્વે રૂપ્યે પ્રાતિભાસિકત્વે ચોક્તદોષાત્, રૂપ્યે વ્યાવહારિકત્વે ચ જગતિ પારમાર્થિકત્વાપાતેનાદ્વૈતહાનિરિતિ- ચેન્ન, ધર્મિસમસત્તાકસ્યૈવ સત્ત્વાદિવિરહસ્યેષ્ટત્વાત્। ન ચ બાધબોધ્યસ્ય ભ્રાન્તિસિદ્ધેન સામ્યાયોગઃ, બાધસ્યાધિષ્ઠાનમાત્રગોચરત્વેન રૂપ્યવત્તત્સત્ત્વવિરહસ્યાપિ સાક્ષિસિદ્ધતયા બાધબોધ્યત્વાભાવાત્। ન ચૈવં સત્ત્વપ્રતીતિવિરોધઃ, અતાત્ત્વિકસ્ય તસ્યાપ્યઙ્ગીકારાત્। ન ચ- એવં તાત્ત્વિકસત્ત્વવિરહસ્યૈવ લક્ષણત્વપર્યવસાનમ્, તાત્ત્વિકત્વં ચાબાધ્યત્વમ્, તથા ચ બાધ્યત્વમેવ લક્ષણમસ્ત્વિતિ- વાચ્યમ્, બાધ્યત્વસ્યાન્યવિશેષણત્વેનોપાત્તસ્ય લક્ષ્યેધર્મિણ્યનન્વયેન તન્માત્રમુપાદાયેતરવૈયર્થ્યસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। ન ચ- શ્રુત્યા યુક્ત્યા ચ ભેદં નિરાકુર્વતા કથં સદસદ્ભિન્નત્વરૂપં તદ્વ્યાપ્તં વાઽનિર્વાચ્યત્વં સમર્થ્યત ઇતિ- વાચ્યમ્, મા વિષીદ, અતાત્ત્વિકસ્યૈવ તસ્ય સમર્થનાત્, બાધ્યત્વં તુ મિથ્યાત્વનિરૂપણસમય એવ નિરૂપિતમ્। તસ્માન્ન શુક્તિરૂપ્યપ્રપઞ્ચસાધારણાનિર્વાચ્યત્વલક્ષણાનુપપત્તિઃ॥
॥ ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અનિર્વાચ્યત્વલક્ષણમ્॥
[।1-2-36]
[1-2-37]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ

પ્રમાણં ચ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાર્થાપત્તયઃ (1) પ્રત્યક્ષં તાવન્મિથ્યૈવ રજતમભાદિત્યાદિ। ન ચ મિથ્યાશબ્દોઽસત્પર્યાયઃ, વક્ષ્યમાણયુક્ત્યા નૃશૃઙ્ગાદિસાધારણાસત્ત્વસ્ય ખ્યાયમાનરૂપ્યાદૌ વક્તુમશક્યત્વાત્। ન ચૈતાવન્તં કાલમસદેવ રજતમભાદિત્યનુભવવિરોધઃ, અનિર્વાચ્યત્વૈકદેશસત્ત્વવ્યતિરેકવિષયત્વેનૈવોપપત્તેઃ। ન ચૈવં `સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મેઽત્યત્રાપિ સત્યમિત્યસ્યાસત્ત્વવ્યતિરેકવિષયતયૈવોપપત્તિઃ, બ્રહ્મણિ સદ્રૂપતાયાઃ પ્રાગુપપાદિતત્વેન તસ્યાસત્ત્વવ્યતિરેકવિષયત્વકલ્પનાયા અનુચિતત્વાત્। તથા ચ બ્રહ્મણિ સત્પ્રત્યયસ્ય રૂપ્યે અસત્પ્રત્યયસ્ય ચ સત્ત્વાસત્ત્વયોર્બાધકાસત્ત્વતત્સત્ત્વાભ્યાં વિશેષેણ ન પ્રસઙ્ગસામ્યમ્।
(2) અનુમાનં ચ- `વિમતં સત્ત્વરહિતત્વે સતિ અસત્ત્વરહિતત્વે સતિ સત્ત્વાસત્ત્વરહિતમ્, બાધ્યત્વાદ્ દોષપ્રયુક્તભાનત્વાદ્વા, યન્નૈવં તન્નૈવમ્, યથા બ્રહ્મ। ન ચાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વમ્, `સત્ત્વાસત્ત્વે, સમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિની, ધર્મત્વાદ્રૂપરસવત્, સત્ત્વમસત્ત્વાનધિકરણાનિષ્ઠમ્, અસત્ત્વં વા, સત્ત્વાનધિકરણાનિષ્ઠમ્, ધર્મત્વાદ્રૂપવદ્ઽ ઇતિ સામાન્યતસ્તત્સિદ્ધેઃ। ન ચ સાધ્યૈકદેશસિદ્ધ્યા અંશતઃ સિદ્ધસાધનમ્, ગુણાદિકં ગુણ્યાદિના ભિન્નાભિન્નમ્, સમાનાધિકૃતત્વાદિત્યત્રેવ સિષાધયિષાબલેન સિદ્ધસાધનવિરહસ્યોપપાદિતત્વાત્। ન ચ સત્ત્વાસત્ત્વયોઃ પરસ્પરવિરહરૂપતયા સાધ્યં વ્યાહતમિતિ વાચ્યમ્, અતાત્ત્વિકત્વેન પરસ્પરવિરહાનાત્મકત્વેન ચ સમાહિતત્વાત્। ભેદસ્ય તાત્ત્વિકસ્યૈવ નિરસિષ્યમાણત્વેન ન તેન વિરોધઃ। ન ચ બ્રહ્મવત્ સત્ત્વરાહિત્યેઽપિ સદ્રૂપત્વેનાનિર્વાચ્યત્વાભાવોપપત્ત્યા અર્થાન્તરમ્, સત્ત્વરહિતસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય સદ્રૂપત્વે માનાભાવેન બાધાત્। બ્રહ્મણિ ચ શૂન્યતાપત્તિરેવ સદ્રૂપત્વે પ્રમાણમ્। ન ચ વિમતં સદસદાત્મકમ્, બાધ્યત્વાદ્ વ્યતિરેકેણ બ્રહ્મવદિત્યાભાસસામ્યં, વિમતમસત્ સત્ત્વાનધિકરણત્વાત્, નૃશૃઙ્ગવદિતિ સત્પ્રતિપક્ષશ્ચેતિ વાચ્યમ્,ખ્યાતિબાધાન્યથાનુપપત્તિલક્ષણવિપક્ષબાધકતર્કસ્ય વક્ષ્યમાણત્વેનાભાસસામ્યસત્પ્રતિપક્ષયોરભાવાત્। ન ચાસદેવ રજતમભાદિતિ પ્રત્યક્ષબાધઃ, અસદિત્યસ્ય સત્ત્વાભાવવિષયકત્વસ્યોક્તત્વાદ્, અન્યથા ખ્યાત્યનુપપત્તેઃ। અત એવ મિથ્યાશબ્દોઽપ્યસત્પર્યાય ઇતિ નિરસ્તમ્। ન ચૈવં બ્રહ્મણ્યપિ સત્ત્વાભાવેનાસદિતિ બુદ્ધિઃ સ્યાત્, નિર્ધર્મકે સત્ત્વરૂપધર્માભાવવિષયકપ્રતીતેરિષ્ટત્વાત્, તુચ્છત્વવિષયકપ્રતીતેરાપાદકાભાવાત્। ન ચૈવમસત્ત્વાભાવેન જગતિ સદિતિ પ્રતીત્યાપત્તિઃ, ઇષ્ટાપત્તેઃ। ન ચ નૃશૃઙ્ગાસત્ત્વબુદ્ધિતો નાસ્યા વૈલક્ષણ્યમનુભૂયત ઇતિ વાચ્યમ્, એતાવતા તસ્યા અપિ સત્ત્વરાહિત્યવિષયકત્વમસ્તુ ન તુ તદનુરોધેન એતસ્યાસ્તુચ્છત્વવિષયકત્વમ્, તુચ્છત્વે અત્ર બાધકસત્ત્વાત્, સમાનાકારપ્રતીત્યોરપિ વિચિત્રવિષયકત્વસ્ય પ્રાગેવ દર્શિતત્વાચ્ચ।
યત્તુ- સત્ત્વાસત્ત્વવિકલ્પેષુ આદ્યદ્વિતીયયોર્જગતિ સત્ત્વરાહિત્યાંશે રૂપ્યાદાવસત્ત્વરાહિત્યાંશે, તૃતીયચતુર્થયોઃ ઉભયત્રાપ્યસત્ત્વરાહિત્યાંશે, પઞ્ચમે તૂભયત્ર સત્ત્વરાહિત્યાંશે, સપ્તમેઽપ્યુક્તન્યાયેન ઉભયત્રાપ્યસત્ત્વરાહિત્યાંશે, એવમેવાબાધ્યત્વશૂન્યત્વે, પ્રાણાણિકત્વશૂન્યત્વે ચ પક્ષે બાધઃ, ષષ્ઠે ત્વબાધ્યત્વરૂપસત્ત્વેનાપ્યુપપત્ત્યા અર્થાન્તરમ્ ઇતિ તન્ન, પૂર્વોક્તાસત્ત્વમાદાયાંશતો બાધસિદ્ધસાધનાદેઃ પરિહૃતત્વાત્। એવં સામાન્યતો અનિર્વાચ્યત્વસાધકમપ્યેતદર્થપરતયા નેયમ્। વ્યાઘાતાદિપરિહારોઽપ્યેવમેવ।
નનુ સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યર્થાનુમાને સત્ત્વાસત્ત્વે, `સમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિની ન ભવતઃ, પરસ્પરાત્યન્તાભાવત્વાત્, ઘટત્વાઘટત્વવત્। અસત્ત્વં, સત્ત્વાનધિકરણાનિષ્ઠં ન, તત્પ્રતિષેધરૂપત્વાત્, યથા અનિત્યત્વં, નિત્યત્વાનધિકરણાનિષ્ઠં ન, એવં સત્ત્વમપિ પક્ષીકૃત્ય પ્રયોક્તવ્યમ્- ઇતિ સત્પ્રતિપક્ષતા, પરસ્પરવિરહાનાત્મકત્વં ચોપાધિરિતિ ચેન્ન, સત્ત્વાસત્ત્વયોઃ પરસ્પરવિરહાનાત્મકત્વસ્યોક્તત્વેન હેતોરસિદ્ધત્વાદ્, ઉપાધેઃ સાધનવ્યાપકત્વાચ્ચ, ખ્યાતિબાધાન્યથાનુપપત્ત્યા વિપક્ષબાધકતર્કેણ ઉપાધિસત્પ્રતિપક્ષયોરનવકાશાત્।
યત્તુ- નિત્યાનિત્યત્વદૃષ્ટાન્તે સાધનવૈકલ્યમુક્તં, તદયુક્તમ્, પરેમ ધ્વંસાપ્રતિયોગિત્વતત્પ્રયોગિત્વયોઃ પરસ્પરવિરહરૂપયોઃ નિત્યત્વાનિત્યત્વયોઃ સવિધ એવોક્તેઃ। યત્તુ ઘટત્વાઘટત્વે, સમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિની, ધર્મત્વાદ્ રૂપરસવત્, કલ્પિતત્વમકલ્પિતત્વાનધિકરણાનિષ્ઠમ્, ધર્મત્વાદ્રૂપવદિતિ ચાભાસસામ્યમ્। સદ્વિલક્ષણત્વાસદ્વિલક્ષણત્વકલ્પિતત્વાકલ્પિતત્વાનધિકરણાનિષ્ઠમ્, ધર્મત્વાદૂપવદિતિ ચાભાસસામ્યમ્।
સદ્વિલક્ષણત્વાસદ્વિલક્ષણત્વકલ્પિતત્વાકલ્પિતત્વદૃશ્યત્વાદૃશ્યત્વદુર્નિરૂપત્વાદુર્નિરૂપત્વાદૌ પ્રથમસ્ય દ્વિતીયતૃતીયયોર્યથાક્રમમસદ્વૈલક્ષણ્યે સદ્વૈલક્ષણ્યે ચ ત્રિષ્વપિ જ્ઞેયત્વવ્યવહાર્યત્વાદૌ વ્યભિચારશ્ચ ઇતિ, તન્ન, ક્ષિતિઃ, સકર્તૃકા, કાર્યત્વાત્, ઘટવદિત્યનુમાને અઙ્કુરઃ સકર્તૃકઃ કાર્યત્વાદિત્યાભાસસામ્યં અઙ્કુરાદૌ વ્યભિચારો વા યથા ન દોષઃ, તથા ધર્મત્વેન હેતુના સમાનાધિકરણાભાવપ્રતિયોગિત્વં સાધયતો મમ ઘટત્વાઘટત્વાદૌ સાધ્યસત્ત્વેન વ્યભિચારાભાવાદ્ હેતોશ્ચાનાભાસત્વાત્। ન હ્યવિરુદ્ધધર્મત્વાદિકં તાદૃક્સાધ્યસત્ત્વે પ્રયોજકમ્, કિન્તુ ધર્મત્વમાત્રમ્। ન હિ દૃશ્યત્વાદિધર્માણાં કુત્રાપ્યભાવાસમ્ભવઃ। તદુક્તં- `ન હિ સ્વરૂપતો દુર્નિરૂપસ્ય કિઞ્ચિદપિ રૂપં વાસ્તવં સમ્ભવતીઽતિ। અત એવાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વેઽપિ ન વ્યભિચારઃ। ન ચાત્મનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વેનાર્થાન્તરમ્, આત્મનો નિર્ધર્મકત્વેનાત્યન્તાભાવસ્યાપ્યભાવાદ્, અનાત્મનિષ્ઠત્વેન વિશેષણાદ્વા। ન ચૈવં કલ્પિતત્વમકલ્પિતત્વાનધિકરણાનાત્મનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિ, અનાત્મનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાદ્, અકલ્પિતત્વવદિત્યાભાસસામ્યમ્, અસ્યાઃ પ્રસક્તેરિષ્ટત્વાત્। મિથ્યાત્વે યથા મિથ્યાત્વસાધકદૃશ્યત્વાદેર્ન વ્યભિચારઃ, તથાસ્યાપિ વાદિવિશેષં પ્રતિ એકદેશસાધનેન સાધ્યાપ્રસિદ્ધિશઙ્કાપિ। તથા હિ- સત્ખ્યાતિવાદિનં પ્રતિ અસદ્વિલક્ષણં વિમતં સદ્વિલક્ષણમ્, બાધ્યત્વાત્, શુક્તિરજતસંસર્ગવત્। અસત્ખ્યાતિવાદિનં પ્રતિ સદ્વિલક્ષણં વિમતમ્, અસદ્વિલક્ષણમ્, અપરોક્ષધીવિષયત્વાદ્, ઘટવત્। પક્ષધર્મતાબલાદનિર્વચનીયત્વસિદ્ધિઃ। યથા ચ સિદ્ધસાધનવ્યાઘાતાદિકં, તથોક્તમધસ્તાત્। એવં પ્રપઞ્ચનિષ્ઠવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વં, સત્ત્વાસત્ત્વોભયવૃત્તિ, પ્રપઞ્ચનિષ્ઠવ્યતિરેકપ્રતિયોગિમાત્રવૃત્તિત્વાદ્, વ્યવહાર્યત્વવત્। સદસદુભયવૃત્તિત્વં, પ્રપઞ્ચનિષ્ઠવ્યતિરેક- પ્રતિયોગિત્વવૃત્તિ, સત્ત્વાસત્ત્વોભયવદ્વૃત્ત્યશેષવૃત્તિત્વાત્, ભેદપ્રતિયોગિત્વવત્। અપ્રયોજકત્વ- મનુકૂલતર્કોક્ત્યા નિરસિષ્યતે। તસ્માદનુમાનમત્ર માનમ્॥
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ અનિર્વાચ્યત્વસાધકાનુમાનમ્॥
[।1-2-37]
[1-2-38]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ

%ખ્યાતિબાધાન્યથાનુપપત્તિસમર્થનમ્% :- અર્થાપત્તિરપિ ખ્યાતિબાધાન્યથાનુપપત્ત્યાદિરૂપા તત્ર પ્રમાણમ્। તથા હિ- વિમતં રૂપ્યાદિ સચ્ચેન્ન બાધ્યેત, અસચ્ચેન્ન પ્રતીયેત, બાધ્યતે પ્રતીયતેઽપિ, તસ્માત્ સદસદ્વિલક્ષણત્વાદનિવચનીયમ્। નનુ- સત્તાજાત્યર્થક્રિયાકારિત્વાદિકમનઙ્ગીકારપરાહતં ત્વન્મતે વ્યભિચારિ ચ। ન ચ વ્યવહારદાશાબાધ્યત્વમાપાદ્યમ્, તથા સતિ `નેહ નાનેઽતિ શ્રૌતનિષેધેન વ્યવહારદશાયામબાધ્યસ્ય જગતોઽનિર્વચનીયત્વાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાદ્, યૌક્તિકબાધસ્ય વ્યવહારદશાયામપિ દશનાચ્ચ। અબાધ્યત્વરૂપં સત્ત્વમાપાદ્યાવિશિષ્ટમ્, પ્રમાણિકત્વં તુ બ્રહ્મનિષ્ઠાનિર્વિશેષત્વાદૌ તત્ત્વાવેદકશ્રુતિવેદ્યે બ્રહ્મભિન્નતયા બાધ્યે વ્યભિચારીતિ સત્ત્વાનિરુક્તિઃ- ઇતિ। મૈવમ્, સત્ત્વં હ્યત્ર પ્રામાણિકત્વમ્, પ્રામાણત્વં ચ તત્ત્વાવેદકત્વમ્, તચ્ચ લક્ષણયા શુદ્ધબ્રહ્મબોધકવેદાન્તવાક્યે ન તુ નિર્વિશેષત્વાદિધર્મપ્રતિપાદકે અતો ન તત્ર વ્યભિચારઃ। ન ચ સ્વતઃ પ્રકાશમાને બ્રહ્મણિ ચિન્માત્રે વૈયર્થ્યેન પ્રમાણાપ્રવૃત્ત્યા પ્રામાણિકત્વાબાધ્યત્વયોર્વ્યાપ્તિગ્રહો ન સ્યાત્, પ્રત્યુત બ્રહ્મભિન્ન એવ પ્રામાણિકત્વસત્ત્વેન તસ્ય બાધ્યત્વેનૈવ સહ વ્યાપ્તિઃ સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, બ્રહ્મણઃ સ્વપ્રકાશત્વેઽપિ વ્યવહારપ્રતિબન્ધકાજ્ઞાનનિવૃત્ત્યર્થં પ્રમાણપ્રવૃત્તેઃ સફલત્વાત્। અત એવ ન બાધ્યત્વેન સહ પ્રામાણિકત્વસ્ય વ્યાપ્તિઃ, બ્રહ્મણિ વ્યભિચારાદ્વિરોધાચ્ચ। ન હિ તત્ત્વમાવેદયતા વેદ્યમતત્ત્વં નામ।
નનુ- રૂપ્યાદિબાધકસ્ય તત્ત્વાવેદકત્વે અદ્વૈતહાનિઃ અતત્ત્વાવેદકત્વે તન્નિબન્ધનં રૂપ્યાદેરપ્રામાણિકત્વં ન સ્યાદિતિ ચેન્ન બાધકસ્યાતત્ત્વાવેદકત્વેઽપિ રૂપ્યાદ્યાપ્રમાણિકત્વે પ્રયોજકતૈવ બાધ્યાન્યૂનસત્તાકત્વસ્યૈવ બાધકત્વે તન્ત્રત્વાત્। અત એવ અતત્ત્વાવેદકવ્યાવહારિકપ્રમાણબાધિતસ્યાપિ રૂપ્યાદેરદ્વૈતવત્ સ્વતઃ પ્રામાણ્યપ્રયુક્તપારમાર્થિકત્વમસ્તુ। ન ચાસ્ય તત્ત્વાવેદકાદ્વૈતશ્રુતિબાધઃ, તસ્યાઃ ભેદશ્રુતિવત્ પ્રત્યક્ષપ્રાપ્તવ્યાવહારિકરૂપ્યનિષેધાનુવાદિતયોપપત્તેરિતિ નિરસ્તમ્, અધિકરણાનાત્મકત્વપક્ષે દ્વૈતનિષેધસ્યાપિ વ્યવહારિકત્વોપપાદનાચ્ચ।
કેચિત્તુ- સદિત્યસત એવ વિલક્ષણમિહ વિવક્ષિતમ્। ન ચ- અસત એવેત્યવધારણસ્ય સદસદ્વિલક્ષણં ન ચેદિત્યર્થપર્યવસાનેન પ્રતિયોગ્યપ્રસિદ્ધ્યા આપાદકાપ્રસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્, પ્રતિયોગિપ્રસિદ્ધેરનુમાનેન પ્રાગેવ સાધિતત્વાત્। ન ચ સદસદ્વિલક્ષણં ન ચેદિત્યત્ર સત્ કિમિતિ પૂર્વવિકલ્પપ્રસરઃ, પ્રામાણિકત્વરૂપસત્ત્વે દોષાનવકાશાત્। ન ચ બાધેનવાનિર્વાચ્યત્વસિદ્ધ્યા ખ્યાત્યુક્ત્યયોગઃ, તસ્યા અર્થાપત્ત્યન્તરત્વાત્, આકરે એકત્વોક્તિસ્તુ પ્રયોજનવાક્યાદિતિ કણ્ઠતસ્તાત્પર્યતશ્ચેતિ- આહુઃ
યદ્વા- અબાધ્યત્વમેવ સત્ત્વમ્, ન ચ- તર્હ્યાપાદ્યાવૈશિષ્ટ્યમ્, અબાધ્યત્વં હિ ત્રૈકાલિકનિષેધાપ્રતિયોગિત્વમ્। તેન ચ વિપરીતપ્રમાવિષયત્વાભાવ આપાદ્યત ઇતિ નાપાદ્યાવૈશિષ્ટ્યમ્। વ્યવહારસ્યાપાદ્યત્વેન વા નાપાદ્યાવૈશિષ્ટ્યમ્। ન ચ બાધ્યત્વેનૈવાસદ્વ્યાવૃત્તેરપિ સિદ્ધ્યા અનિર્વચનીયત્વસિદ્ધિપર્યવસાનેન શેષવૈયર્થ્યમ્, ન પ્રતીયેતેત્યત્ર વિપર્યયે દૃશ્યત્વેનૈવ સદ્વૈલક્ષણ્યસિદ્ધ્યા ન બાધ્યેતેત્યુક્તિરપ્યયુક્તેતિ વાચ્યમ્, બાધ્યત્વદૃશ્યત્વયોરેકૈકસ્ય સદસદ્વ્યાવૃત્ત્યુભયસાધકત્વં યદ્યપિ સમ્ભવતિ તથાપ્યેકૈકસ્ય એકૈકદેશવ્યાપ્યત્વગ્રહદશાયામુભયોઃ સાફલ્યાદ્, ઉભયવ્યાપ્યમપ્યેકૈકમેકદેશસાધકત્વેનોપન્યસ્યતઃ પ્રતિ એકૈકસાધકત્વસ્ય દોષાવહત્વાભાવાત્। અર્થાપત્તિદ્વયં વૈતત્, એકત્વોક્તિસ્તુ અસતો બાધ્યત્વં સતોઽપ્યાત્મનો દૃશ્યત્વમઙ્ગીકુર્વતઃ પરસ્ય મતે એકૈકેન ઉભયસાધનાસમ્ભવનિબન્ધના।
નનુ- ન બાધ્યેતેત્યત્ર બાધઃ કિં બાધકજ્ઞાનેન નિવૃત્તિઃ? ત્રૈકાલિકનિષેધો વા? નાદ્ય ઇષ્ટાપત્તિઃ। દ્વિતીયે અસદ્વિલક્ષણત્વપક્ષેણ બાધ્યતે ચેતિ વિપર્યયાપર્યવસાનમિતિ- ચેન્ન, ઉભયથાપ્યદોષાત્। ન ચાદ્ય ઇષ્ટાપત્તિઃ, જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વે શ્રુત્યાદિસમ્મતેરુક્તત્વાત્। દ્વિતીયેઽપિ નાસદ્વિલક્ષણત્વેન વિપર્યયાપર્યવસાનમ્, પ્રતિપન્નોપાધિસ્થનિષેધપ્રતિયોગિત્વસ્યાસત્યસમ્ભવેનાસદ્વૈલક્ષણ્યસ્યૈવ વિપર્યયપર્યવસાનપ્રયોજકત્વાત્।
અસચ્ચેદિત્યત્રાપિ યદ્યપ્યસત્ત્વં ન સત્તાજાતિરાહિત્યમ્, સત્તાહીને સામાન્યાદૌ વ્યભિચારાત્। યત્ત્વાત્મનિ વ્યભિચારાદિત્યુક્તં પરૈઃ। તન્ન, તન્મતે આત્મનિ સત્તાયાઃ સત્ત્વેનાપાદકસ્યૈવાભાવાદ્, અસ્મન્મતે ચ તત્ર દૃશ્યત્વસ્યૈવાભાવેનાપાદ્યસ્યૈવાભાવાત્। નાપિ બાધ્યત્વમ્, શુક્તિરૂપ્યાદૌ વ્યભિચારાપત્તેઃ, તથાપિ નિરૂપાખ્યત્વં નિઃસ્વરૂપત્વં વા અસત્ત્વમ્। ન ચ- નિરુપાખ્યત્વં ખ્યાત્યભાવઃ તથા ચાપાદ્યાવૈશિષ્ટ્યમિતિ વાચ્યમ્, નિરુપાખ્યત્વસ્ય પદવૃત્ત્યવિષયત્વરૂપત્વાત્। નનુ- નિઃસ્વરૂપત્વં સ્વરૂપેણ નિષેધપ્રતિયોગિત્વમ્, તચ્ચ પ્રપઞ્ચસાધારણમિતિ તત્ર વ્યભિચારઃ, ન વ પારમાર્થિકત્વાકારેણ નિષેધો ન સ્વરૂપતઃ પ્રપઞ્ચસ્યેતિ વાચ્યમ્, નિર્ધમકબ્રહ્મણ્યપિ તેન રૂપેણ નિષેધાત્તસ્યાપિ મિથ્યાત્વાપત્તેરિતિ ચેન્ન। મિથ્યાત્વલક્ષણે પ્રતિપન્નોપાધાવિતિ વિશેષણબલાત્તત્ર નાતિવ્યાપ્તિરિત્યુક્તત્વાત્। યસ્મિન્નપિ પક્ષે પ્રપઞ્ચસ્ય સ્વરૂપેણ નિષેધઃ, તદા અપ્રતિપન્નોપાધિકત્વે સતિ સ્વરૂપેણ નિષેધપ્રતિયોગિત્વં નિઃસ્વરૂપત્વમ્। ન ચૈતત્ પ્રપઞ્ચેઽસ્તિ, યેન તસ્માદસન્ન ભવતીતિ વિપર્યયપયવસાનં ન સ્યાત્।
નનુ ન પ્રતિયેતેત્યત્ર પ્રતીતિસામાન્યવિરહસ્તાવદાપાદ્યતે, તદયુક્તમ્, અસન્નૃશૃઙ્ગમિત્યાદિવાક્યાદસતોઽપિ પ્રતિતેઃ, અન્યથા અસદ્વૈલક્ષણ્યજ્ઞાનાયોગઃ, અસત્પ્રતીતિનિરાસાયોગશ્ચ, અસત્પદસ્ય અનર્થકત્વે પ્રયુક્તપદાનાં સમ્ભૂય કાર્યકારિત્વાયોગે બોધકત્વાનુપપત્તિઃ, અસતોઽસત્ત્વેનાપ્રતીતૌ અસદ્વ્યવહારાનુપપત્તિઃ, તદુક્તમ્-
અસદ્વિલક્ષણજ્ઞપ્તૌ જ્ઞાતવ્યમસદેવ હિ।
તસ્માદસત્પ્રતીતિશ્ચ કથં તેન નિવાર્યતે॥
ઇતિ- ચેન્ન, પ્રતીત્યભાવેઽપિ અસતો અસન્નૃશૃઙ્ગમિતિ વિકલ્પમાત્રેણૈવ સર્વોપપત્તેઃ। તદુક્તમ્- `શબ્દજ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પઽ ઇતિ। ન ચ- વિકલ્પ ઇચ્છાદિવત્ જ્ઞાનાન્યવૃત્તિર્વા? જ્ઞાનવિશેષો વા? આદ્યે અનુભવવિરોધપ્રતીત્યયોગૌ, દ્વિતીયે અસતઃ પ્રતીતિરાગતૈવ। વસ્તુશૂન્ય ઇત્યત્રાપિ કિમપિ નોલ્લિખતીતિ વા? અસદવોલ્લિખતીતિ વા? આદ્યે અનુભવવિરોધઃ, દ્વિતીયે ઇષ્ટાપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, વિકલ્પસ્ય જ્ઞાનાન્યવૃત્તિત્વે બાધકાભાવાત્, શશવિષાણમનુભવામીત્યપ્રત્યયાચ્ચ। વસ્તુશૂન્યતા ચ સોપાખ્યધર્માનુલ્લેખિત્વમ્, અતો ન કોઽપિ દોષઃ। વિકલ્પસ્ય જ્ઞાનત્વે તુ તદન્યજ્ઞાનવિષયત્વાભાવ આપાદ્યઃ। શુક્તિરૂપ્યાદેરસત્ત્વે ચ પ્રતીતિવિષયત્વં વિકલ્પાન્યપ્રતીતિ વિષયત્વં વાનુપપન્નમિત્યનિર્વાચ્યત્વસિદ્ધિઃ। યદ્વા- સત્ત્વેન પ્રતીત્યભાવ એવાપાદ્યઃ।

નનુ- પ્રમારૂપતાદૃક્પ્રત્યયાભાવાપાદનમિષ્ટમેવ। ન હ્યસતઃ સત્ત્વેન પ્રતીતિઃ કેન ચિત્ પ્રમોચ્યતે। ન ચ તાદૃગ્ભ્રાન્તિવિરહઃ તાદૃક્પ્રતીતિસામાન્યવિરહો વાઽઽપાદ્યઃ યેન પુંસા શશે શૃઙ્ગાભાવો નાવગતઃ, તસ્ય ગોશૃઙ્ગમસ્તીતિ વાક્યાદિવ શશશૃઙ્ગમસ્તીતિ વાક્યાદપિ ભ્રાન્તિદર્શનાત્, ન હિ ઘઢધષાદિશબ્દવદત્ર પદાર્થાનુપસ્થાપકત્વમ્, ન વા કુણ્ડમજાજિનમિત્યાદિવદન્વયાબોધકત્વમ્, અયોગ્યતાજ્ઞાનાભાવસ્ય યોગ્યતાભ્રમસ્ય વા આકાઙ્ક્ષાદિસામગ્રીસધ્રીચીનસ્ય સત્ત્વાદ્, અન્યથા પ્રતીત્યાદ્યભાવાપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન, `ઇદં રજતઽમિતિ પ્રાત્યક્ષિકભ્રમવદ્ અસ્યાપ્યનિર્વાચ્યવિષયત્વાત્। ન ચ અસ્યાપ્યનિર્વાચ્યત્વે રૂપ્યાત્ ભેદો ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, કો હિ અનિર્વાચ્યાદનિર્વાચ્યં ભેત્તુમધ્યવસિતઃ? યમેવમાક્ષિપસિ, કિન્તુ નિઃસ્વરૂપાત્। યથા ચ સત્ત્વેન ન નિઃસ્વરૂપવિષયત્વં યથોક્તં પ્રાક્। ન ચૈવં શશશૃઙ્ગાદેરનિર્વાચ્યત્વે નિઃસ્વરૂપત્વોચ્છેદઃ શશશૃઙ્ગમસ્તીત્યત્ર શશે શૃઙ્ગારોપેણ શશીયત્વારોપેણ વા અનિર્વાચ્યવિષયત્વેઽપિ `અસન્નૃશૃઙ્ગઽમિત્યાદિવાક્યશ્રવણસમનન્તરં વિકલ્પ્યમાનાખણ્ડશશશૃઙ્ગાદેરનિર્વાચ્યાનાત્મકસ્ય નિઃસ્વરૂપત્વાત્। ન ચાત્ર નિઃસ્વરૂપત્વાદિવિકલ્પઃ ઉક્તોત્તરત્વાત્। ન ચ- `અત્યન્તાસત્યપિ જ્ઞાનમર્થે શબ્દઃ કરોતિ હિ।ઽ ઇતિ ત્વન્મતે તસ્યાધ્યસ્તસ્યાસ્તિત્વસ્યાનિર્વાચ્યત્વેઽપિ `શશશૃઙ્ગમસદિતિ વાક્યાદિવ `શશશૃઙ્ગમસ્તીઽતિ વાક્યેઽપિ શશશૃઙ્ગશબ્દેનાસત એવ પ્રતીતિરિતિ વાચ્યમ્ અસ્તિત્વસ્યાનિર્વાચ્યત્વેન શશશૃઙ્ગપદાભ્યાં તદધિષ્ઠાનમવશ્યં વક્તવ્યમ્। અત્યન્તાસચ્ચાનધિષ્ઠાનમિતિ ન શશશૃઙ્ગપદાભ્યાં તદુપસ્થિતિઃ, દૃષ્ટાન્તીકૃતવાક્યે તુ નાનિર્વાચ્યં કિઞ્ચિદપિ પ્રતીયત ઇતિ નાધિષ્ઠાનજ્ઞાનાપેક્ષેતિ વૈષમ્યાત્। અત્યન્તાસત્યપિ જ્ઞાનમિત્યાદિ તુ અસ્ત્યાદિવદસમભિવ્યાહૃતશશશૃઙ્ગમસદિતિ વાચ્યપરમ્। ન ચ- `તદ્ધૈક આહુઃ અસદેવેદમગ્ર આસીઽદિતિ શ્રુત્યા અસતઃ સત્ત્વેન પ્રતીતિરિતિ વાચ્યમ્, યથા નાનયા અસતઃ સત્ત્વપ્રતિપાદનં તથોક્તં મિથ્યાત્વલક્ષણે।
તાર્કિકાસ્તુ- શશશૃઙ્ગાદિપદાનામપાર્થકતૈવેતિ વદન્તિ। ચાનન્વયનિશ્ચયવિરહદશાયાં પ્રવૃત્તિપર્યન્તાનુભવવિરોધઃ, અનન્વયનિશ્ચયદશાયામેવાબોધકતોક્તેસ્તદ્વિરહદશાયામપિ નાખણ્ડશશશૃઙ્ગાદિબોધકત્વમ્, કિન્તુ સન્માત્રગોચરવ્યધિકરણપ્રકારકજ્ઞાનં વા, સદુપરાગેણાસદ્ગોચરજ્ઞાનં વા। કેવલાસદ્ભાને સામગ્રીવિરહાત્। તદુક્તં બૌદ્ધાધિકારે- `સઙ્ગતિગ્રહણાભાવાત્ શશશૃઙ્ગાદિપદાનામબોધકતેઽતિ। ન ચ યૌગિકશબ્દાનામવયવસઙ્ગત્યતિરેકેણ પૃથક્સઙ્ગત્યનપેક્ષત્વમ્, અવયવશક્તિપ્રાધાન્યેન બોધને અખણ્ડાસદ્બોધનસ્યાશક્તત્વાદ્, અવયવાનાં સ્વશક્ત્યપુરસ્કારેણાપ્રત્યાયકત્વાત્। ન હિ પાચકાદિઃ પાકાદિમબોધયન્ બોધયતિ। નચ તર્હિ શશશૃઙ્ગમસચ્છશશૃઙ્ગં નાસ્તીત્યાદિવાક્યાનામબોધકત્વમ્, તેષાં શશે શૃઙ્ગાભાવબોધકત્વાત્। એષા તુ બોધકતા ન શશશૃઙ્ગપદમાત્રે, કિં તુ નાસ્તીતિપદસમભિવ્યાહૃતે। અતો ન નાસ્તીતિ પૌનરુક્ત્યરૂપશઙ્કાભાસાદ્યવકાશ ઇતિ। યદ્વા- અપરોક્ષપ્રતીત્યભાવ આપાદ્યઃ। ન ચ યદસત્તન્ન પ્રતીયત ઇતિ વ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષમાવશ્યકમ્, અતશ્ચાસતોઽપિ પ્રત્યક્ષત્વમ્, અન્યથા અસતોઽપિ અસત્ત્વબુદ્ધિર્ન સ્યાત્, તથા ચ શશશૃઙ્ગાદેઃ, પ્રત્યક્ષત્વમેવેતિ- વાચ્યમ્, સાક્ષાદિત્યનિષેધ્યતયેતિ ચાપરોક્ષપ્રતીતિવિષયવિશેષણાત્। ઉક્તસ્થલે ચ જ્ઞાનવિષયતયા નિષેધ્યતયા ચ વિષયત્વમિતિ નાસ્તિ વિશિષ્ટાભાવસ્યાપાદ્યસ્યાસમ્ભવઃ। યદ્વા- સત્ત્વેનાપરોક્ષપ્રતીતિવિષયત્વાભાવ આપાદ્યઃ। ન ચ ઇદં રૂપ્યમિત્યાદિ ભ્રાન્ત્યા અત્યન્તાસદેવ સત્ત્વેન પ્રતીયત ઇતિ વાચ્યમ્, અત્યન્તાસતસ્તાદૃશપ્રતીતિવિષયત્વે સામગ્ર્યભાવાત્। ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષો હિ પ્રત્યક્ષે સામાન્યસામગ્રી, ન ચાસતિ સોઽસ્તિ। ન ચ પ્રાતિભાસિકત્વપક્ષે રૂપ્યાદેઃ પ્રતીતિપૂર્વકાલેઽસત્ત્વેન કથં સન્નિકર્ષરૂપપ્રત્યક્ષસામગ્રીસમ્ભવ ઇતિ વાચ્યમ્, અસ્મિન્મતે જ્ઞાતૈકસતિ રૂપ્યાદૌ સાક્ષ્યપરોક્ષે અજ્ઞાનનાશકાન્તઃકરણવૃત્તિપ્રયોજકસન્નિકર્ષાનુપયોગાત્। ન હિ તવાપીશ્વરસાધારણપ્રત્યક્ષમાત્રે સન્નિકર્ષો હેતુઃ। ન ચ પ્રમાયાં નિર્દુષ્ટેન્દ્રિયસન્નિકર્ષો હેતુઃ, ન તુ ભ્રમે, સ હિ દોષસહિતેન્દ્રિયાદેવ ભવિષ્યતીતિ વાચ્યમ્, સન્નિકર્ષો હિ ઇન્દ્રિયવત્સામાન્યસામગ્રી, તદનપેક્ષસ્યેન્દ્રિયસ્યાજનકત્વમિત્યુક્તત્વાત્। ન ચ તર્હિ શાબ્દબોધસામાન્યસામગ્ર્યા યોગ્યતાજ્ઞાનાદેરભાવાત્ કથં પરોક્ષવિકલ્પઃ સ્યાત્? અયોગ્યતાજ્ઞાનવિરહો હિ સામાન્યસામગ્રી, ન તુ યોગ્યતાજ્ઞાનમ્, અસંસર્ગાગ્રહરૂપાયોગ્યતાજ્ઞાનવિરહસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાને આવશ્યકત્વાત્। સ ચાસદ્વોધકે વાક્યેઽસ્ત્યેવ। ન હિ શશશૃઙ્ગે અસત્ત્વં નાસ્તીતિ જાનાનઃ શશશૃઙ્ગમસદિત્યવગચ્છતિ। એતન્નિબન્ધન એવાપરોક્ષપ્રતીતૌ પ્રદ્વેષઃ।
એતેન સન્માત્રાવિષયકાપરોક્ષજ્ઞાનમસદ્વિષયકમ્, સત્ત્વાનધિકરણવિષયકપ્રતીતિત્વાદસદ્વિષયકપરોક્ષપ્રતીતિવત્। ન ચ અત્ર પ્રાતિભાસિકસાધારણસદ્વિવક્ષાયામાશ્રયાસિદ્ધિઃ। પરમાર્થસદ્વિવક્ષાયાં માત્રપદવૈયર્થ્યમિતિ વાચ્યમ્, ભ્રમમાત્રસ્યૈવાધિષ્ઠાનીભૂતપરમાર્થસદ્વિષયતયા માત્રપદં વિના આશ્રયાસિદ્ધેર્દુષ્પરિહરત્વાદિતિ નિરસ્તમ્, સામગ્રીવિરહેણ બાધાત્, શાબ્દત્વસ્યોપાધિત્વાદ્, ધર્માદિકમપરોક્ષપ્રતીતિવિષયઃ પ્રતીતિવિષયત્વાદિત્યાદ્યાભાસસામ્યાચ્ચ। કિઞ્ચાસતો રૂપ્યસ્યાપરોક્ષપ્રતીતિવિષયત્વે શશશૃઙ્ગાદેરપ્યપરોક્ષપ્રતીતિવિષયત્વં સ્યાદ્, વિશેષાભાવાત્, સવિશેષત્વે અસત્ત્વવ્યાકોપાત્।
નનુ- સદસતોઃ સત્તા નિઃસ્વરૂપત્વાદિનૈવ નૃશૃઙ્ગશશશૃઙ્ગાદીનામપિ પરસ્પરં નૃશૃઙ્ગશશશૃઙ્ગાદિશબ્દૈરેવ પરોક્ષપ્રતીતિવ્યવહારવિષયત્વાદેર્વિશેષસ્યાસત્ત્વાવિરોધિનો બુદ્ધિસિદ્ધસ્ય સમ્ભવઃ। ન ચ સર્વસામર્થ્યહીનસ્યાસતઃ સતા જ્ઞાનેન કથં સમ્બન્ધઃ? વિષયત્વસ્ય તત્ર વક્તુમશક્યત્વાદ્, ભાતિ પ્રતીયત ઇત્યાદિકર્તૃકર્મત્વાદિવિરોધાચ્ચેતિ વાચ્યમ્, અતીતાદેઃ સ્મૃત્યનુમિત્યાદિવિષયત્વાદિવદુપપત્તેઃ। ન ચ તત્ર પ્રતીત્યાદેરેવ વિષયત્વમ્, તાવતૈવ તત્ર વિષયતાવ્યવહાર ઇતિ- વાચ્યમ્, સમં મમાપીતિ ચેત્, મૈવમ્, શશશબ્દસ્ય નરિ ભ્રમદશાયાં નૃશૃઙ્ગશબ્દેનેવ શશશૃઙ્ગશબ્દેનાપિ નૃશૃઙ્ગસ્ય પ્રતીયમાનત્વેન નૃશૃઙ્ગાદિશબ્દૈરેવ પ્રતીયમાનત્વાદેરપિ પરસ્પરવિશેષસ્ય વક્તુમશક્યત્વાત્। ન ચ દુષ્ટેન્દ્રિયાદે રૂપ્યસંસ્કારસાચિવ્યવચ્છશશૃઙ્ગસંસ્કારસાચિવ્યાભાવાત્ તસ્યાપરોક્ષભ્રમાવિષયત્વમ્, અન્યથા તવાપ્યનિર્વાચ્યાન્તરમેવ તત્ર કથં નોત્પદ્યેતેતિ વાચ્યમ્, સંસ્કારસ્ય ન તાવત્પ્રતીતૌ સાક્ષાદુપયોગઃ, સ્મૃતિત્વાપત્તેઃ, કિત્વર્થોત્પત્તિદ્વારા। તથા ચ સંસ્કારનિયામકતાપિ અનિર્વાચ્યતાપક્ષ એવ ન ત્વસદ્વિષયતાપક્ષે। વસ્તુતસ્તુ સંસ્કારસ્તાવત્ તાત્ત્વિકરજતાદિગોચર એવ પ્રાથમિકરજતાદિભ્રમે પ્રયોજકઃ સર્વમતે, સ ચાસદ્રૂપ્યશશશૃઙ્ગાદિસર્વસાધારણ એવ, તદવિષયત્વાવિશેષાત્। તથા ચ કથં સ નિયામકો ભવતુ?
%પ્રવૃત્તિવિષયત્વાન્યથાનુપપત્તિઃ।% એવં પ્રવૃત્તિવિષયત્વાન્યથાનુપપત્તિરપિ પ્રમાણમ્। ઇદમંશસ્યાસદ્રૂપ્યાત્મના પ્રતીતૌ સામગ્રીવિરહસ્યોપપાદનાત્। નનુ- અનિદં રૂપે પ્રાતિભાસિકે યદિદંત્વં વ્યાવહારિકસત્ત્વં ચ તદ્‌દ્વયં ન તાવત્ સદ્ અદ્વૈતવ્યાકોપાત્, નાપ્યનિર્વાચ્યમ્, તથા સતિ તસ્યાસદ્વૈલક્ષણ્યાર્થ પ્રાતિભાસિકત્વાય સત્ત્વેન પ્રતીત્યા ભાવ્યમ્। એવં ચ તદપિ સત્ત્વમનિર્વાચ્યં ચેત્, તસ્યાપિ સત્ત્વેન પ્રતીત્યા ભાવ્યમિત્યનવસ્થા, તથા ચ તયોરસત્ત્વં વાચ્યમ્। તદુક્તમ્- અન્યથાત્વમસત્તસ્માદ્ ભ્રાન્તાવેવ પ્રતીયતે।
સત્ત્વસ્યાસત એવં હિ સ્વીકાર્યૈવ પ્રતીતતા॥

તસ્યાનિર્વચનીયત્વે સ્યાદેવ હ્યનવસ્થિતિઃ। ઇતિ।
ટીકાયામપિ ઇદંત્વસત્ત્વયોઃ સત્ત્વાયોગાદનિર્વાચ્યત્વે ઇદંત્વેન રૂપ્યાવગાહિ તદપ્રતીતૌ પ્રવૃત્ત્યયોગાત્ સત્ત્વેન ભાને ચ તસ્મિન્નપિ સત્ત્વાદિવિકલ્પપ્રસરેણાનવસ્થાનાદિદંત્વવ્યાવહારિકસત્ત્વયોરસત્ત્વમિત્યુક્તમિતિ ચેન્ન, તયોરસત્ત્વે અપરોક્ષપ્રતીતિવિષયત્વે સામગ્ર્યભાવાદેર્બાધકસ્યોક્તત્વાદ્ અનિર્વાચ્યત્વમેવ। ન ચ તથા સત્ત્વેન પ્રતીત્યા ભાવ્યમ્, ઇષ્ટાપત્તેઃ। ન ચૈવમનવસ્થા, સત્ત્વસ્ય સદિતિ પ્રતીતાવતિરિક્તસત્ત્વસ્યાનપેક્ષણાત્, અન્યથા ત્વત્પક્ષેઽપ્યસતિ રૂપ્યે યત્સત્વં પ્રતીયતે તસ્ય સત્ત્વાયોગાત્ અસત્ત્વે ચ તથૈવ પ્રતીતૌ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ, સત્ત્વેન પ્રતીતાવનવસ્થા ચ સ્યાત્।
ન ચ- સત્ત્વે સત્ત્વાસત્ત્વયોરૌદાસીન્યેઽપિ અસતઃ સત્ત્વેન પ્રતીત્યા પ્રવૃત્ત્યુપપત્તેઃ અસતિ પ્રતીતસ્ય સત્ત્વસ્ય સત્ત્વેનાપ્રતીતાવપિ અસત્ત્વસિદ્ધેશ્ચ નાસ્માકં કાપ્યનુપપત્તિઃ, તવ તુ રૂપ્યાદિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વેનાપ્રતીતૌ પ્રવૃત્ત્યુપપત્તાવપિ પ્રાતિભાસિકત્વાનુપપત્તિરિતિ- વાચ્યમ્, એવં હિ તત્સત્વં સ્વરૂપતો ન સત્, તુચ્છત્વાદ્, વિજ્ઞાનતોઽપિ ન સત્, સત્ત્વેનાપ્રતીતેઃ। તથા ચ અસતિ કથં તન્નિબન્ધનો વ્યવહારઃ। ન ચ પ્રતિભાસકાલે સત્ત્વે સ્વરૂપતો નિષેધપ્રતિયોગિત્વં ન સ્યાત્, પારમાર્થિકત્વેન નિષેધપ્રતિયોગિત્વે અનવસ્થૈવેત્યસત્ત્વમેવ રૂપ્યાદીનામિતિ વાચ્યમ્, પ્રતીતિકાલે સત્ત્વેઽપિ સ્વરૂપતો નિષેધસ્ય પારમાર્થિકત્વેન નિષેધેઽપ્યનવસ્થાપરિહારસ્ય ચોક્તત્વાત્। નાપિ પ્રત્યેકાત્મકત્વે અનુપપત્ત્યા ઉભયાત્મકતૈવાસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, દત્તોત્તરત્વાદ્, ભ્રમત્વાનુપપત્તેશ્ચ। ન ચાનિર્વાચ્યવિષયત્વેન યથા તવ મતે ભ્રમત્વં, તથા સદસદાત્મકત્વે યત્ સત્ત્વં તદ્વિષયત્વેન ભ્રમત્વમસ્તુ, એવં તર્હિ `સચ્ચાસચ્ચ રજતઽમિત્યાકારતાયા દુર્નિવારત્વાપત્તેઃ। ન ચ અસદેવ રૂપ્યમિતિ બાધસ્ય સદ્વૈલક્ષણ્યવિષયત્વવત્ સદ્રજતમિતિ ભ્રમસ્યાપ્યસદ્વૈલક્ષણ્યમેવ વિષયોઽસ્તુ, તથા ચ પ્રાતીતિકમપિ સત્ત્વં માસ્ત્વિતિ- વાચ્યમ્, તથા સતિ બાધેન ભ્રમવિષયસત્ત્વાનપહારે બાધકત્વવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાદ્, અગૃહીતાસત્ત્વસ્યાપિ ઇદં રજતં સદિતિ પ્રતિતેશ્ચ। ન હિ પુનરગૃહીતસત્ત્વસ્યાસદ્રૂપ્યમભાદિતિ પ્રત્યયઃ બાધસ્ય પ્રસક્તિપૂર્વકત્વાત્।
નનુ- અસદ્વિલક્ષણં ચેન્ન બાધ્યેત, સદ્વિલક્ષણં ચેન્ન પ્રતીયેત, અતોઽનુપપત્ત્યા અનિર્વાચ્યત્વાભાવ એવ કિં ન સિધ્યેત્, ન ચ- બાધાપ્રતીત્યોર્લાઘવાત્ સત્ત્વાસત્ત્વે પ્રયોજકે, ન ત્વસદ્વલક્ષણ્યસદ્વૈલક્ષણ્યે, ગૌરવાદિતિ વાચ્યમ્, બાધપ્રતીત્યોરેવ પ્રથમોપસ્થિતયોઃ પ્રયોજકજિજ્ઞાસાયામસત્ત્વસત્ત્વયોઃ પ્રયોજકત્વં કલ્પ્યતે, લાઘવાત્, પ્રથમોપસ્થિતત્વાચ્ચ, ન તુ સદ્વિલક્ષણત્વાદેઃ ગૌરવાત્, ચરમોપસ્થિતત્વાચ્ચ। તદનન્તરં ચ ભાનપ્રયોજકાભાવાદેવાભાનોપપત્તૌ ન પ્રયોજકાન્તરકલ્પના। નૃશૃઙ્ગાદેરસત્ત્વેઽપિ ન બાધઃ, પ્રસક્ત્યભાવાદિતિ- ચેત્, મૈવમ્, સત્ત્વં ન તાવત્ પ્રતીતિપ્રયોજકમ્, રૂપ્યસ્ય ઉભયમતેઽપ્યપ્રતીત્યાપત્તેઃ, નાપ્યસત્ત્વં બાધપ્રયોજકમ્, ઉભયમતસિદ્ધાસતિ બાધાદર્શનાત્, રૂપ્યે ચાસત્ત્વસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધેઃ, પ્રત્યુતાસત્ત્વેઽનુપપત્તેર્વક્ષ્યમાણત્વાત્ ગૌરવં પ્રામાણિકમ્। તસ્માત્ સિદ્ધં ખ્યાતિબાધાન્યથાનુપપત્ત્યા અનિર્વાચ્યત્વમિતિ।
ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ ખ્યાતિબાધાન્યથાનુપપત્તિઃ।
[।1-2-38]
[1-2-39]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
કેચિત્તુ બાધ્યત્વં સત્યસતિ ચાનુપપન્નમિતિ અનિર્વાચ્યત્વમિતિ આહુઃ। ન ચ અતીતે તત્કાલાસતિ ધ્વંસપ્રતિયોગિત્વવત્ સર્વદા અસત્યપ્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં સ્યાત્, તથા ચ બાધ્યત્વં નાત્યન્તાસત્ત્વવિરોધીતિ વાચ્યમ્; કાલાન્તરસત્તાયાઃ કાલાન્તરસત્તાં પ્રત્યનુપયોગેઽપિ વિદ્યમાનતાદશાયામેવ ઘટાદૌ ધ્વંસપ્રતિયોગાત્વમ્; `અનિત્યો ઘટો સ્તીઽતિ પ્રતીતેઃ ન તુ ધ્વંસાદિકાલે ઘટે ધ્વંસપ્રતિયોગિત્વમ્; તદાનીં ઘટાદીનામેવાભાવાત્। ન ચ તર્હિ ઘટો ન ધ્વંસપ્રતિયોગીતિ પ્રત્યયઃ સ્યાત્; ન, રૂપવાનિત્યસ્યાપિ પ્રસઙ્ગાત્। અથ યાવત્સત્ત્વં રૂપસત્ત્વાન્નૈવમ્, સમં પ્રકૃતેઽપિ। વસ્તુતસ્તુ, ધ્વંસકાલેઽપિ ઘટો ધ્વસ્તઃ ઇતિ ધ્વંસપ્રતિયોગિતા ઘટે પ્રતીયત એવ। તથા ચાનિર્વાચ્યત્વેઽપિ પ્રતિયોગિત્વાદિકમનુપપન્નમેવેતિ- ચેત્, સત્યમ્, સત્ત્વમેવ યત્કિઞ્ચિત્કાલાબાધ્યત્વરૂપં તત્ર પ્રયોજકમ્, ન તુ ત્રિકાલાબાધ્યત્વરૂપમ્; ગૌરવાત્। ન ચ તર્હિ કથં સતિ બાધ્યત્વમનુપપન્નમ્; ન સન્માત્રે, કિન્તુ પરમાર્થસતીત્યવેહિ। તથા ચાનિર્વાચ્યતાપક્ષે નાનુપપત્તિઃ। ન ચ તર્હિ કથમસદ્વૈલક્ષણ્યપ્રતિયોગિત્વમસતિ કથં વા નાસદાસીદિતિ શ્રૌતનિષેધઃ। અસત્ત્વં તાવન્નિસ્વઃરૂપત્વમ્। તદ્વૈલક્ષણ્યં સત્સ્વરૂપત્વં તચ્ચ નિષ્પ્રતિયોગિકમેવ। શ્રુત્યર્થોઽપિ તદેવ। તથા ચ નાસ્તિ પ્રતિયોગિત્વપ્રતિપત્તિઃ। ન ચ શશશૃઙ્ગં નાસ્તીતિ પ્રત્યક્ષત એવાસતિ નિષેધપ્રતિયોગિત્વમનુભૂયત ઇતિ- વાચ્યમ્, યોગ્યાનુપલબ્ધિસ્તાવદભાવગ્રાહિકા। યોગ્યતા ચ શશશૃઙ્ગાદીનાં દોષઘટિતા વાચ્યા। તસ્યાં નાનુપલમ્ભઃ। અનુપલમ્ભે ચ ન સેતિ યોગ્યાનુપલબ્ધેરસમ્ભવાત્। તદુક્તં-
દુષ્ટોપલમ્ભસામગ્રી શશશૃંગાદિયોગ્યતા।
તસ્યાં નાનુપલમ્ભોઽસ્તિ નાસ્તિ સાનુપલમ્ભન॥ ઇતિ।
ન ચ- પ્રતિયોગિસત્ત્વવિરોધ્યનુપલબ્ધિરેવ તદ્‌ગ્રાહિકા, સા ચ પ્રકૃતેઽસ્ત્યેવેતિ વાચ્યમ્, સ્તમ્ભાત્મનિ યોગ્યત્વપ્રતિસદ્ધ્યા પિશાચ ઉપલમ્ભાપાદનં સમ્ભવતિ। શશશૃઙ્ગાસ્તિત્વં ન યોગ્યતયા વ્યાપ્તમ્। યદ્વલાત્તેન ઉપલમ્ભ આપાદ્યેત। તથા ચ નાત્રપ્રતિયોગિસત્ત્વવિરોધિની અનુપલબ્ધિઃ। અત એવ પિશાચાદીનાં ભેદઃ પ્રત્યક્ષઃ નાત્યન્તાભાવઃ। ન ચ શૃઙ્ગાદિકં યોગ્યતયા વ્યાપ્તમેવેતિ વાચ્યમ્, તાવતા હિ શૃઙ્ગાભાવ એવ યોગ્યાનુપલબ્ધિસમ્ભવઃ, ન ત્વલીકાભાવે। એવઞ્ચ શશશૃઙ્ગ નાસ્તીત્યુલ્લિખન્ત્યા અપિ બુદ્ધેઃ શશે શૃઙ્ગાભાવ એવ વિષયઃ। ગવિ શશશૃંગં નાસ્તીસ્યસ્યા અપિ ગવાધિકરણકશૃઙ્ગેશશીયત્વાભાવો વિષયઃ, અનન્યગતિકત્વાત્। અત એવ ગોરનન્વયોઽપિ નાસ્તિ, શશશૃઙ્ગાદેરુપસ્થિત્યભાવાત્ ન તદભાવગ્રહ ઇતિ તાર્કિકરીત્યા ઉક્તત્વાચ્ચ। અત એવ સપ્તમ પદાર્થત્વનિષેધસ્યાસમ્ભવાત્ પદાર્થાઃ। ષડેવેત્યત્ર કુસૃષ્ટિવ્યાખ્યાનમ્।
ન ચ `ઘટો નાસ્તીતિ બુદ્ધેર્ઘટસંસર્ગાભાવ એવ વિષયઃ, ન તુ ઘટાભાવઃ, પૂર્વં તત્ર ઘટસ્ય સત્ત્વેન તદત્યન્તાભાવસ્યાભાવાત્, પ્રાક્પ્રધ્વંસાભાવયોઃ પ્રતિયોગિકાલે અસમ્ભાવિતત્વાદ્ ભેદસ્ય ઘટાપસરણાનપસરણયાસ્તુલ્યત્વાત્, સંસર્ગોઽપિ ન તાત્ત્વિકઃ, પ્રતિયોગિનિ પૂર્વપદ્ ધ્વંસાદ્યનુપપત્તેઃ, કિન્તુ અસન્ સંસર્ગ ઇતિ વાચ્યમ્, ઉક્તમત્રોદયનાચાર્યૈઃ- યન્નિબન્ધના હિ યત્પ્રતીતિઃ તદભાવનિબન્ધનૈવ તદભાવપ્રતીતિઃ। ઇહ ચ ઘટાસ્તિત્વપ્રતીતિઃ સંયોગનિબન્ધના, તદભાવપ્રતીતિઃ સંયોગાભાવનિબન્ધનૈવ। સ ચ સંયોગસ્તાત્ત્વિક એવ। ન ચ ધ્વંસાદિવિકલ્પઃ, ઘટાનયનાત્ પ્રાક્ સંયોગપ્રાગભાવસ્ય ઘટે અપસારિતે સંયોગધ્વંસસ્ય સત્ત્વાત્। ન હિ ઘટે અન્યત્ર નીતે તદ્દેશે ઘટસંયોગોઽસ્તિ, યેન પ્રાગભાવાદિર્વ્યાહન્યેત। તથા ચ સંસર્ગપ્રતિયોગિકાભાવસ્વીકારેઽપિ નાસત્પ્રતિયોગિકાભાવાસિદ્ધિઃ।

વસ્તુતસ્તુ- ઘટપ્રતિયોગિકત્વેનૈવાભાવસ્યાનુભવાન્નાયં સંયોગપ્રતિયોગિકો ભવિતુમર્હતિ। એવં ચ સતિ (1) કાલવિશેષસંસર્ગ્યત્યન્તાભાવો વા (2) ઉત્પાદવિનાશશીલઃ તુરીયઃ સંસર્ગાભાવો વા (3) ભૂતલાદિસંયુક્તસ્ય ઘટસ્ય વિશેષણાભાવપ્રયુક્તવિશિષ્ટાભાવો વા અઙ્ગીકરણીયઃ। ન ચ- અત્રાદ્ય ધ્વંસાદરુચ્છદઃ કપાલેઽપિ ઘટાન્યકાલસંસર્ગિણૈવાત્યન્તાભાવેન તદ્વ્યવહારોપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, `દણ્ડી ગૌરશ્ચલતીતિ વિલક્ષણવ્યવહારત્રયે દ્રવ્યગુણકર્માણિ વિલક્ષણાનિ હેતુર્યથા, તત્રાત્રાપિ નાસ્તિ નષ્ટો ભવિષ્યતીતિ વિલક્ષણવ્યવહારત્રયસ્યૈકેનાત્યન્તાભાવેનોપપાદયિતુમશક્યત્વાદ્વિલક્ષણાભાવત્રયસિદ્ધિઃ। સમયવિશેષસંસર્ગશ્ચ તત્સમયાવચ્છિન્નં સ્વરૂપમેવ સંયોગધ્વંસાદિર્વા। ન ચ સંયોગાદિધ્વંસાદિનૈવાવશ્યકેન તર્હિ પ્રતીત્યુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્, ઘટપ્રતિયોગિકત્વેનાનુભવાનુપપત્તેરુક્તત્વાત્। ન ચ કપાલેઽપિ ઘટધ્વંસાદિઃ સમ્બન્ધસ્થાનીયોઽસ્તુ, એક એવાત્યન્તાભાવો વ્યવહારયત્વિતિ વાચ્યમ્, વિલક્ષણવ્યવહારત્રયાનુપપત્ત્યા દત્તોત્તરત્વાત્। અત એવ દ્વિતીયતૃતીયપક્ષાવપિ ક્ષોદસહૌ, ઘટપ્રતિયોગિકત્વાનુભવસ્યાન્યથા ઉપપાદયિતુમશક્યત્વાત્। એતેન દણ્ડસત્ત્વેઽપિ પુરુષાસત્ત્વાદ્દણ્ડ્યભાવદર્શનાદસ્તુ તત્ર વિશિષ્ટાભાવઃ, ન ચાત્ર સંયોગસત્ત્વે સંયોગ્યભાવો દૃષ્ટઃ, તથા ચ ન વિશિષ્ટસ્યાભાવઃ, કિન્તુ વિશેષણસ્યૈવેતિ નિરસ્તમ્, સંયોગિપ્રતિયોગિકત્વેનાનુભવાત્। સંવિદેવ હિ ભગવતી વસ્તૂપગમે શરણમિતિ। તસ્માન્નિષેધપ્રતિયોગિત્વાન્યથાનુપપત્ત્યાપિ અનિર્વાચ્યત્વસિદ્ધિઃ। ઇત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ નિષેધપ્રતિયોગિત્વાનુપપત્ત્યાઽનિર્વચનીયત્વસમર્થનમ્।
[।1-2-39]
[1-2-40]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
`નાસદાસીન્નો સદાસીઽ દિત્યાદિશ્રુતયોઽપ્યનિર્વાચ્યત્વે પ્રમાણમ્। ન ચ અત્ર સદસચ્છબ્દૌ પઞ્ચભૂતપરૌ, `ન સત્તન્નાસદુચ્યતઽ ઇત્યાદૌ ભૂતે પ્રયોગાદ્, `યદન્યદ્વાયોરન્તરિક્ષાચ્ચૈતત્ સદ્વાયુરન્તરિક્ષં ચેત્યસઽદિતિ શ્રુતેશ્ચેતિ વાચ્યમ્, પ્રસિદ્ધપરત્વે સમ્ભવતિ અપ્રસિદ્ધપરતાયા અયુક્તત્વાત્। ન હિ ભૂતે સદસચ્છબ્દૌ પ્રસિદ્ધૌ, કિન્તુ પારમાર્થિકાપારમાર્થિકયોરેવ। ન ચ `નાસદાસીઽદિત્યત્રાપ્રસિદ્ધપ્રતિષેધાપત્તિઃ, નો સદાસીઽદિત્યનેન સદ્ભિન્નત્વે ઉક્તે અસત્ત્વસ્યાપિ પ્રસક્તેઃ।ન ચ તદાનીમિત્યસ્ય વૈયર્થ્યમ્ `નાસીદ્રજો નો વ્યોમેઽતિ રજોનિષેધાદાવેવ તદન્વયાત્। ન હિ રજઃપ્રભૃતીનાં સર્વદા અનસ્તિત્વમ્। ન ચ `નો સદાસીઽ દિત્યનેનૈવ રજઃપ્રભૃતિનિષેધે સિદ્ધે પૃથઙ્‌નિષેધાનુપપત્તિઃ, `નો સદાસીઽ દિત્યત્ર સચ્છબ્દસ્ય પરમાર્થસત્પરત્વેન વ્યાવહારિકસતો રજઃપ્રભૃતેર્નિષેધસ્ય તતઃ પ્રાપ્ત્યભાવાત્। આનીદવાતં સ્વધયા તદેકમિતિ વાક્યશેષાદ્ બ્રહ્મણોઽપિ અનિર્વાચ્યત્વપ્રસઙ્ગઃ `તમ આસીઽ દિતિ વાક્યાદ્ અવિદ્યાયા ઇવેતિ ચેત્, શ્રુત્યન્તરાવિરોધાય સદેકં બ્રહ્મ સદાસીન્ન સદસદ્વિલક્ષણમિત્યર્થપર્યવસાનાત્।
ઇતિ અદ્વૈતસિદ્ધૌ નાસદાસીદિત્યાદિશ્રુત્યર્થાપત્તિઃ।
[।1-2-40]
[1-2-41]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
%અસત્ખ્યાતિભઙ્ગઃ% તસ્માદનિર્વાચ્યખ્યાતિરેવ પ્રમાણસમ્ભવાત્, ન ત્વસદન્યથાખ્યાતિઃ, પ્રમાણવિરહાત્। ન ચાસદ્ભાને અસદેવ રજતભાદિતિ પ્રત્યક્ષં માનમ્, અનન્તરોક્તબાધકેન સદ્વૈલક્ષણ્યવિષયકત્વાત્। ન ચેદં પ્રત્યક્ષમપિ, ત્વયાપિ હિ અસદાત્મના સતઃ પ્રત્યક્ષત્વમઙ્ગીક્રિયતે। ન ચાત્ર પૂર્વકાલીનભાનવિષયે રજતે અસત્ત્વમિતિ જ્ઞાનમ્ અસદાત્મના સદ્વિષયીકરોતિ।
ન ચ `વિમતમસત્, સત્ત્વાનધિકરણત્વાત્, શશશૃઙ્ગવત્। વિમતા અપ્રમા અસદ્વિષયિણી, સત્ત્વાનધિકરણવિષયકત્વાત્, સન્માત્રવિષયકત્વે સતિ સવિષયકત્વાત્, નૃશૃઙ્ગમસદિત્યાદિવાક્યજન્યપરોક્ષવદિતિઽ- અનુમાનં તત્ર માનમ્। પૂર્વોક્તયુક્ત્યા તત્ર બાધાત્। પ્રથમાનુમાને શબ્દૈકસમધિગમ્યત્વસ્ય દ્વિતીયતૃતીયયોઃ પરોક્ષત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ। કિઞ્ચાસત્ખ્યાત્યઙ્ગીકારેણ બૌદ્ધમતપ્રવેશાપત્તિઃ। ન ચ સદુપરાગો વિશેષઃ, તથાપ્યસત્ખ્યાત્યાપત્તેઃ તદવસ્થત્વાત્। ન ચ- તાર્કિકૈરપિ અસતઃ સંસર્ગસ્ય ભાનાઙ્ગીકારેણ તેષામપ્યેવમાપાદ્યેતેતિ વાચ્યમ્, તથાઙ્ગીકારે તેષામપિ તથૈવ। વસ્તુતસ્તુ- તેષામપિ સત્સંસર્ગભાન એવ નિર્ભરતા। શુક્તી રૂપ્યં તત્તાદાત્મ્યં ચેત્યતોઽન્યસ્ય રજતભ્રમે અવિષયત્વાત્, તેષાં ચ સત્યત્વાત્। ન ચ તર્હિ ભ્રમત્વાનુપપત્તિઃ, વ્યધિકરણપ્રકારકત્વેન તત્ત્વાત્। ન ચ રજતપ્રતિયોગિકસંસર્ગસ્ય શુક્ત્યનિષ્ઠત્વાદસત્સંસર્ગભાનં વિના વ્યધિકરણપ્રકારકત્વમેવ ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્, તત્કિમાયુપ્મન્નસત્સંસર્ગઃ શુક્તિનિષ્ઠઃ, યેન તદ્વિષયત્વં વ્યધિકરણપ્રકારકત્વાય અઙ્ગીકુરુષે? તસ્માદ્ ભાસમાનવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિત્વં ન પ્રકારત્વમ્, કિન્તુ જ્ઞાનવિષયયોઃ, સ્વરૂપસમ્બન્ધવિશેષઃ। સ ચ સ્વરૂપસમ્બન્ધઃ સન્ વા સંસર્ગો ભાસતામસન્વા, ઉભયથાપિ સમાન એવ। ન ચ શશશૃઙ્ગમસદિત્યાદિવાક્યૈરસત્યપિ પરોક્ષપ્રતીતેસ્ત્વયાઙ્ગીકારેણ તવાપ્યસત્ખ્યાત્યાપત્તિઃ, તત્ર હિ ન પ્રતીતિઃ, કિન્તુ વિકલ્પમાત્રમિત્યુક્તત્વાત્। તસ્માન્નાસત્ખ્યાતિઃ। ઇત્યસત્ખ્યાતિભઙ્ગઃ।
%અન્યથાખ્યાતિભઙ્ગઃ-% નાપ્યન્યત્ર સ્થિતસ્ય રૂપ્યસ્ય ભાનાદન્યથાખ્યાતિઃ, અત્યન્તાસતૈવાન્યત્ર સતોઽપ્યપરોક્ષપ્રતીતિપ્રયોજકસન્નિકર્ષાનુપપત્તેસ્તુલ્યત્વાત્। ન ચ સંસ્કારસ્મૃતિદોષાણાં પ્રત્યાસત્તિત્વમ્, રજતપ્રત્યક્ષમાત્રે રજતસંયોગત્વેન કારણત્વાવધારણાત્, સન્નિકર્ષાન્તરસત્ત્વેઽપિ તદભાવે રજતપ્રત્યક્ષોત્પત્તેર્વક્તુમશક્યત્વાત્। ન ચ લૌકિકપ્રમારૂપપ્રત્યક્ષએવતસ્ય કારણત્વમ્, અસ્ય વિભાગસ્ય સ્વશિષ્યાનેવ પ્રત્યુચિતત્વાત્, ગૌરવકરત્વાત્, નિર્વિકલ્પકસાધારણ્યાભાવાચ્ચ। રજતેન્દ્રિયસન્નિકર્ષજસ્ય રજતે રજતત્વપ્રકારકજ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વાનુપપત્તેઃ। `ઇમે રઙ્ગરજતેઽ ઇતિ ભ્રમે વિદ્યમાનોઽપિ રજતસન્નિકર્ષો જનકો ન ભવતિ, અનુમિતાવિવ ક્વચિદ્વિદ્યમાનોઽપિ વિષયઃ। અથાનુમિતેર્વિષયજન્યત્વે પ્રત્યક્ષત્વાપત્તિઃ, અતીતે અનાગતે ચ વિષયે અનુમિતિર્ન સ્યાદિતિ બાધકમ્, રજતપ્રત્યક્ષસ્ય રજતસન્નિકર્ષજન્યત્વે પ્રમાત્વાપત્તિઃ, અસન્નિકર્ષે ચ તત્પ્રત્યક્ષં ન સ્યાદિતિ બાધકં પ્રકૃતેઽપિ તુલ્યમ્। યદિ તુ દોષમહિમ્ના રજતસન્નિકર્ષસ્ય રઙ્ગજ્ઞાનાંશે જનકત્વમ્, રઙ્ગસન્નિકર્ષસ્ય ચ રજતજ્ઞાનાંશે, તદા રજતજ્ઞાનાંશે તત્સન્નિકર્ષાજન્યત્વાત્ પ્રમાત્વાભાવવત્ પ્રત્યક્ષત્વાભાવોઽપિ સ્યાત્। તસ્માત્ `ઇમેઽ ઇત્યેવેન્દ્રિયજન્યમ્, `રઙ્ગરજતેઽ ઇતિ તુ સ્મૃતિરૂપમવિદ્યાવૃત્ત્યાત્મકમનિર્વચનીયત્વાદિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ। ઇત્યન્યથાખ્યાતિભઙ્ગઃ।
[।1-2-41]
[1-2-42]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
તચ્ચાનિર્વચનીયમજ્ઞાનોપાદાનકમ્, તત્ત્વજ્ઞાનેન નાશ્યં ચ। નનુ- એવં `રૂપ્યમુત્પન્નં નષ્ટં ચેઽતિ ધીપ્રસઙ્ગઃ, ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતીતિશ્ચ ન સ્યાદિતિ ચેન્ન, ઉત્પાદવિનાશપ્રતીતિરિયં ભ્રાન્તિસમયે આપાદ્યતે? બાધસમયે વા? નાદ્યઃ, પૂર્વોત્પન્નાવિનષ્ટશુક્ત્યભિન્નતયા ગ્રહસ્યૈવ તત્ર પ્રતિબન્ધકત્વાદ્, વિરોધિજ્ઞાનાનુદયેન રૂપ્યસ્યાવિનાશાચ્ચ। ન દ્વિતીય, અત્યન્તાભાવગ્રહસ્યૈવ પ્રતિયોગિગ્રહ ઇવ તદુત્પાદવિનાશગ્રહેઽપિ પ્રતિબન્ધકત્વાત્। ન હિ કુત્રાપિ કદાપિ અત્યન્તાભાવાધિકરણત્વેન પ્રતીતે ઉત્પાદવિનાશપ્રતીતિરસ્તિ। ન ચ ત્રયાણાં સત્ત્વે કથમત્યન્તાભાવબુદ્ધ્યા વિનાશબુદ્ધિપ્રતિબન્ધઃ? વિનાશબુદ્ધ્યૈવાત્યન્તાભાવબુદ્ધિઃ કિમિતિ ન પ્રતિબધ્યતે? નિયામકાભાવાદિતિ વાચ્યમ્, ફલબલેનાત્યન્તાભાવધીસામગ્ર્યા એવ બલવત્ત્વેન તસ્યૈવ વિનિગમકત્વાત્। ન ચ તર્હિ ઉત્પાદાદ્યધિકરણે અત્યન્તાભાવઃ કથમ્? પ્રતીતિમુપલભસ્વ, યથા અપરોક્ષપ્રતીત્યાદ્યન્યથાનુપપત્ત્યા સિદ્ધોત્પાદાદિકસ્ય ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વં વિષયીક્રિયતે।

યદ્વા- ન સ્વરૂપેણ ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વમ્, કિન્તુ પારમાર્થિકત્વાકારેણ। ન ચ પારમાર્થિકસત્ત્વસ્યાપિ પ્રતિભાસસમયે પ્રતીતત્વેન ન ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વં સમ્ભવતિ રજતપ્રતિયોગિત્વેનાનુભવવિરોધશ્ચેતિ વાચ્યમ્, પ્રતીતિકાલપ્રતીતં પારમાર્થિકત્વમપિ પ્રાતીતિકમેવેતિ ન તત્ નિષિધ્યતે, કિંત્વન્યત્ર વૃત્ત્યેવેતિ તેનાકારેણ રજતસ્યૈવ નિષેધ ઇતિ ન તત્પ્રતિયોગિત્વેઽનુભવવિરોધોઽપિ। નનુ યદ્યપિ પ્રસક્તિર્જ્ઞાનમ્, સા ચ સ્મૃતિરૂપા પારમાર્થિકત્વસ્યાસ્ત્યેવ તથાપિ નિષેધ્યતાપ્રયોજકપારમાર્થિકત્વાકારેણ પ્રાતિભાસિકસ્ય પ્રસક્તિર્નાસ્તીતિ ચેન્ન। વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિકો હ્યયમભાવઃ, તત્પ્રતીતૌ ચ ન વિશિષ્ટપ્રસક્તિરુદ્દેશ્યા, પ્રત્યેકપ્રસક્ત્યૈવ તત્પ્રતીત્યુપપત્તેઃ। નિર્વિકલ્પકાદભાવપ્રતીતિરિષ્ટાપત્ત્યૈવ પરિહરણીયા।
યદ્વા- લૌકિકપરમાર્થરજતસ્યૈવ તત્ર ત્રૈકાલિકનિષેધઃ। ન ચ તર્હિ `નેહ નાનેઽતિ નિષેધાયાપિ તાત્ત્વિકપ્રપઞ્ચાન્તરોરરીકારાપત્તિઃ, નેહ નાનેતિ નિષેધસ્થલે કિઞ્ચનેતિ પદસન્દંશાત્ પ્રતીયમાનસર્વનિષેધસ્યાવશ્યકતયા નિષેધ્યત્વેન પ્રપઞ્ચાન્તરકલ્પનાયા ગૌરવકરત્વાત્, પ્રકૃતે તુ સર્વત્વેન પ્રતિયોગ્યનુલ્લેખાદ્ આપણસ્થરૂપ્યનિષેધસ્ય ઇદમ્યાવશ્યકત્વેનાપ્રતીતનિષેધકલ્પનૈવ યુક્તા। ન ચાન્યથાખ્યાતિભિયા તસ્યાપ્રસક્તૌ કથં તન્નિષેધઃ? અપરોક્ષત્વાભાવેઽપિ સ્મૃતિરૂપતત્પ્રસક્તેઃ સમ્ભવાત્। એતેન અધીસ્થં પારમાર્થિકત્વમવચ્છેદકમ્, અનવચ્છેદકસ્યાભાસસ્ય ધીસ્તુ નિષેધધીહેતુરિતિ પરાસ્તમ્। ન ચ આરોપપૂર્વિકૈવ નિષેધધીઃ,તસ્યાનારોપાત્ કથં તદભાવપ્રત્યય ઇતિ વાચ્યમ્, આરોપસ્ય હેતુતાયાં માનાભાવેન પ્રતિયોગિસ્મરણાધિકરણાનુભવાદિનૈવ તદુપપત્તેઃ। અત એવ ન બુદ્ધિપૂર્વકતદારોપોઽપિ। અન્યથાખ્યાતેઃ સામગ્ર્યભાવેનાસત્ખ્યાતિવત્ પ્રાગેવ નિરાસાદારોપસ્ય વિશેષાદર્શનજન્યત્વેન બુદ્ધિપૂર્વકત્વાનુપપત્તેશ્ચ।
કિઞ્ચાભાસપ્રસક્તિરેવ તત્પ્રસક્તિઃ। નનુ આભાસ ઇત્યપ્રસક્તે રજતત્વાકારેણાભાસાનાભાસયોઃ પ્રસક્તિઃ વાચ્યા, સા ચાનુપપન્ના, ઉભયોરેકસામાન્યાભાવાત્, ફલબલેન વ્યાપ્તિગ્રહે સામાન્યસ્ય પ્રત્યાસત્તિત્વેઽપિ અન્યત્રાતિપ્રસઙ્ગેન તદભાવાચ્ચેતિ ચેન્ન, શુક્તિરૂપ્યસ્યાપણરૂપ્યેણ પ્રાતીતિકસ્ય સામાન્યસ્યાભાવે તદર્થિપ્રવૃત્ત્યનુપપત્ત્યા તદુભયસામાન્યસ્યૈકસ્યાવશ્યકત્વાત્। તેન સામાન્યેન પ્રત્યાસત્ત્યા આપણરૂપ્યે જ્ઞાનં ન બ્રૂમઃ, કિન્તુ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકપ્રકારકં જ્ઞાનં પ્રતિયોગ્યવિષયકમપિ અભાવપ્રતીત્યુપયુક્તં સંવૃત્તમિતિ। અતો ન સામાન્યપ્રત્યાસત્તિનિબન્ધનાતિપ્રસઙ્ગાવકાશઃ। યત્તુ વ્યાપ્તિગ્રહે સામાન્યપ્રત્યાસત્તિમઙ્ગીકૃત્યાતિપ્રસઙ્ગેનાન્યત્ર તદનઙ્ગીકરણં, તદાશીવિષમુખે અઙ્ગુલિં નિવેશ્ય વૃશ્ચિકાદ્ભયનાટનમ્। પ્રમેયત્વેન વ્યાપ્તિં પરિચ્છિન્દન્ સર્વજ્ઞઃ સ્યાદિતિ વ્યાપ્તિગ્રહ એવાતિપ્રસઙ્ગસ્ય પ્રાચીનૈરુક્તત્વાત્। ઇદં ચ યથાશ્રુતપ્રાચીનગ્રન્થાનુસારેણોક્તમ્। અન્યોન્યાભાવમાદાય તુ લૌકિકપરમાર્થરજતસ્ય નિષેધ્યત્વં પ્રાગ્વ્યાખ્યાતં ન વિસ્મર્ત્તવ્યમ્।
ન ચ સોપાદાનત્વે સકર્તૃકત્વાપત્તિઃ, ઇષ્ટાપત્તેઃ। નનુ એવમપિ રૂપ્યસ્ય કથમજ્ઞાનમુપાદાનમ્? તદનુવિદ્ધતયા અપ્રતીતેઃ, ઇદમંશાનુવિદ્ધતયા પ્રતિતેરઙ્ગુલિનિર્દેશાચ્ચેલાઞ્ચલબન્ધનાદિતશ્ચેદમંશ એવ સત્યવિકારાવિરોધેન મિથ્યાવિકારાત્મના વિવર્તત ઇત્યઙ્ગીક્રિયતામિતિ- ચેન્ન, શુક્ત્યજ્ઞાનસ્ય તાવદન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કારણત્વમાવશ્યકમિતિ ઉપાદાનમપિ તદેવાસ્તુ। તત્કલ્પનાયા એવાભ્યર્હિતત્વાદ્, ઉપાદાનાન્તરાસિદ્ધેઃ। કિઞ્ચ શુક્તિજ્ઞાનમજ્ઞાનં નાશયદ્રૂપ્યમપિ નાશયતિ। તચ્ચ તદુપાદાનત્વં વિના ન ઘટતે, નિમિત્તનાશસ્ય કાર્યનાશં પ્રત્યપ્રયોજકત્વાદ્, ઉપાદેયે ઉપાદાનાનુવેધનિયમાભાવાત્, `રૂપં ઘટઃઽ `કપાલો ઘટઽ ઇત્યપ્રતિતેઃ કથંચિદનુવેધસ્ય જડત્વાદિનાત્રાપિ સમ્ભવાત્। અનવચ્છેદકતયા ઇદમંશે ઇદમંશાનુવિદ્ધતયા પ્રતીતિરેવ તદનુવિદ્ધતયા પ્રતીતિઃ। કાર્યકારણયોરભેદાદંગુલિનિર્દેશાદિકમપ્યુપપદ્યતે। ન ચ- પરોક્ષજ્ઞાનસ્યાપ્યજ્ઞાનનાશકતયા શ્વૈત્યાનુમિત્યા અજ્ઞાને નાશિતે પીતભ્રમાનુદયઃ સ્યાત્, ઉપાદાનાભાવાદિતિ વાચ્યમ્, વિષયગતાજ્ઞાનસ્ય પરોક્ષવૃત્ત્યાઽનાશાત્। ન ચ અપરોક્ષવૃત્તેરજ્ઞાનનાશકતાયામપિ `ઘટોઽયઽમિતિ સાક્ષાત્કૃતે પટોઽયમિતિ વાક્યાભાસાદ્ ભ્રમાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ। ન હ્યત્ર વહ્નિના સિઞ્ચતીત્યત્રેવાન્વયવિરોધ્યુપસ્થિતિરસ્તિ, યેનેષ્ટાપત્તિરવકાશમાસાદયેદિતિ વાચ્યમ્, યદા હિ ઘટત્વં પટત્વવિરુદ્ધતયાઽવગતં, તદા હિ તદ્દર્શનં વિરોધિદર્શનમેવેતિ કથં નેષ્ટાપત્ત્યવકાશઃ? યદા ઘટત્વસ્ય પટત્વવિરુદ્ધતયા ન જ્ઞાનમ્, તદા ઘટત્વજ્ઞાનેન તદજ્ઞાનનાશેઽપિ પટત્વવિરુદ્ધતયા અજ્ઞાતવિશેષાજ્ઞાનસ્ય સત્ત્વાત્તદુપાદાનક એવ ભ્રમ ઇતિ ન કાપ્યનુપપત્તિઃ।
ન ચ સાક્ષિવેદ્યાજ્ઞાનસુખાદૌ જ્ઞાનાભાવત્વદુઃખાભાવત્વારોપૌ ન સ્યાતામ્, અજ્ઞાનરૂપોપાદાનાભાવાદિતિ- વાચ્યમ્, દુઃખાભાવભિન્નત્વેન જ્ઞાનાભાવભિન્નત્વેન દુઃખત્વવિરુદ્ધધર્મવત્તયાઽજ્ઞાનત્વવિરુદ્ધધર્મવત્તયા વા અધિષ્ઠાનજ્ઞાનં ભ્રમનિવર્ત્તકમ્। તચ્ચ વિરોધભેદાદિ ન સાક્ષિગમ્યમ્, કિંત્વનુપલબ્ધિગમ્યમ્। તથા ચ તદજ્ઞાનમેવ ભ્રમોપાદાનમ્। ન ચ પરોક્ષાધ્યાસો ન પરોક્ષજ્ઞાનેન નિવર્તેત, તસ્યાજ્ઞાનાનિવર્તકત્વાદિતિ વાચ્યમ્, પરોક્ષાધ્યાસે હિ પ્રમાતૃગતાજ્ઞાનમેવોપાદાનમ્। તચ્ચ પરોક્ષજ્ઞાનેનાપિ નિવર્તત ઇત્યુક્તત્વાત્। ન ચ રૂપ્યં દૃષ્ટ્વાઽધિષ્ઠાનતત્ત્વજ્ઞાનં વિના નિવૃત્તસ્ય પુંસોઽજ્ઞાનનિવૃત્ત્યભાવેન રૂપ્યતજ્જ્ઞાનયોરવિદ્યાપરિણામયોરનિવૃત્ત્યા રૂપ્યધીસામગ્રી સદ્‌ભાવેન તદ્ધીર્દુર્વારૈવેતિ વાચ્યમ્, રૂપ્યં તદ્ધીશ્ચ ઉત્પન્ને તાવદુદીચ્યજ્ઞાનેન ઉપાદાને વિલીયતે। ઉપાદાનસ્ય નિવૃત્તિઃ પરં ન ભવતિ, અધિષ્ઠાનતત્ત્વજ્ઞાનાભાવાત્। રૂપ્ય બુદ્ધ્યન્તરોત્પત્તિસ્તુ ઇદમાકારાન્તઃકરણવૃત્તિસદ્ભાવેનાનુત્પન્નાધિષ્ઠાનતત્ત્વસાક્ષાત્કારસ્ય ભવત્યેવ। તદભાવે તદ્વિલમ્બાદેવ વિલમ્બ ઇતિ ન કાપ્યનુપપત્તિઃ। તથા ચ સર્વપ્રત્યયાનાં સ્વગોચરશૂરત્વાત્ પ્રતીતિકાલે રજતસ્ય વિદ્યમાનતા સિદ્ધા। ન ચૈવં તાત્ત્વિકત્વમપિ સિધ્યેત્, તસ્યાપિ પ્રાતીતિકત્વાદિતિ વાચ્યમ્, અપરોક્ષપ્રતીત્યા તાવત્ ત્રિકાલાબાધ્યત્વરૂપં તાત્ત્વિકત્વં વિષયીકર્તું ન શક્યત ઇત્યુક્તત્વાત્। પરોક્ષપ્રતીત્યા વિષયીકૃતમપિ તાત્ત્વિકત્વં પ્રાતીતિકમેવ, કાલાન્તરબાધેન પુનરતાત્ત્વિકત્વસ્ય સમ્ભવાત્। ઇત્યાવિદ્યકરજતોત્પત્ત્યુપપત્તિઃ।
[।1-2-42]
[1-2-43]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ
તસ્માદધિષ્ઠાનાંશે અન્તઃકરણવૃત્તિઃ અધ્યસ્તાંશે ચાવિદ્યાવૃત્તિઃ। તસ્યાં ચ તાદાત્મ્યસ્ય ભાનાત્ નાખ્યાતિમતપ્રવેશઃ।

નનુ- એવમિદમશંશ્યાપ્યધ્યસ્તત્વેન ઇદમિતિ દ્વ્યાત્મકમ્, ઇદં રૂપ્યમિતિ ચ ત્ર્યાત્મકમ્, સ્વપ્ને ઇદં રૂપ્યમિતિ જ્ઞાનં ચતુરાત્મકં ચ સ્યાદિતિ ચેન્ન, ઇદંત્વસ્યાધ્યસ્તત્વેઽપિ નેદમિતિ દ્વ્યાત્મકમ્, ઇદંત્વાદ્યધિષ્ઠાનસ્ય સ્વપ્રકાશકત્વાત્। ન હિ વયં સર્વત્રાધ્યાસે દ્વ્યાત્મ્યકતાં બ્રૂમઃ, અપિ ત્વન્તઃકરણવૃત્તિસવ્યપેક્ષાધિષ્ઠાનપ્રકાશે। અત એવ નેદં રૂપ્યમિતિ ત્ર્યાત્મકમ્, સ્વપ્ને તુ ચતુરાત્મકત્વશઙ્કા સર્વથાઽનુપપન્ના, ઇદં રૂપ્યયોરપ્યધ્યસનીયત્વાદ્, અવિદ્યાવચ્છિન્નચૈતન્યરૂપાધિષ્ઠાનસ્ય સ્વપ્રકાશત્વાત્। ન ચ રૂપ્યજ્ઞાનસ્યાચાક્ષુષત્વે `રૂપ્યં પશ્યામીઽતિ ચાક્ષુષત્વાનુભવવિરોધઃ, ચાક્ષુષેદંવૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યસ્થાવિદ્યાપરિણામત્વેન ચાક્ષુષત્વોપચારાદ્, અનુભવત્વમાત્રાનુભવ એવ `આત્મનં પશ્યામીઽ ત્યુલ્લેખદર્શનાચ્ચ। નનુ રૂપ્યજ્ઞાનસ્યાવિદ્યાવૃત્તિત્વેન પ્રાતિભાસિકતયા પ્રતિભાસાવશ્યંભાવેનાધ્યસ્તવિષયજ્ઞાનસ્ય ચાધ્યસ્તત્વનિયમેનાવિદ્યાવૃત્તેરપિ અવિદ્યાવૃત્તિપ્રતિબિમ્બતચૈતન્યવેદ્યત્વમ્, એવં તસ્યાપિ તસ્યાપીત્યતવસ્થિતિરિતિ- ચેત્ સત્યમેતત્। ન પુનરનવસ્થા, અવિદ્યાવૃત્તિપ્રતિભાસકે ચૈતન્યે અવિદ્યા વૃત્તેઃ સ્વત એવ ઉપાધિત્વેન વૃત્ત્યન્તરાનપેક્ષત્વાત્।
નનુ- અજ્ઞાનસ્ય રૂપ્યાકારજ્ઞાનાત્મના પરિણામે રૂપ્યમિતિ પ્રતીતેર્જ્ઞાનગતાકારેણૈવોપપત્તાવતીતવિષયકજ્ઞાનન્યાયેન વોપપત્તૌ રૂપ્યરૂપાવિદ્યાપરિણામકલ્પના ન યુક્તેતિ ચેન્ન, જ્ઞાનાકારેણૈવ સવિષયકત્વે સાકારવાદપ્રસઙ્ગાત્। અતીતવિષયવદુપપાદનેઽપિ અપરોક્ષત્વાનુપપત્તેરુક્તત્વાત્। ન ચ દોષાણાં સ્વાશ્રય એવાતિશયહેતુત્વેન ચક્ષુર્ગતદોષ જન્યો ભ્રમઃ કથમચાક્ષુષઃ સ્યાત્? અન્યથા ત્વચા ગૃહીતે શઙ્ખે ચક્ષુષા ગૃહીતે રૂપ્યસાદૃશ્યે ચ નિમીલિતચક્ષુષોઽપિ પીતભ્રમરૂપ્યભ્રયોરાપત્તેરિતિ વાચ્યમ્, દોષાણાં સ્વાશ્રય એવાતિશયજ નકત્વમિત્યસ્યૈવાસિદ્ધેઃ નિયામકાભાવાત્। ન ચોક્તાતિપ્રસઙ્ગો નિયામકઃ, સ્વસમ્બન્ધિનિ કાર્યજનકત્વાઙ્ગીકારેણાનતિપ્રસઙ્ગાત્। સમ્બન્ધશ્ચ સ્વાશ્રયજન્યજ્ઞાનવિષયત્વરૂપઃ। સ ચ ન તદ્વતિ સંસ્કારવિષયગ્રહીન્દ્રિયજન્યાધિષ્ઠાનજ્ઞાનસ્યાપરોક્ષભ્રમહેતુત્વાત્ ત્વચા ગૃહીતે તદભાવાત્ સાદૃશ્યં ગૃહીત્વા ચક્ષુર્નિમીલનસ્થલે ઇદંવૃત્તિસદ્ભાવે પ્રમાણાભાવેન નાતિપ્રસઙ્ગાપાદનં શક્યમ્। તત્સત્ત્વે ઇષ્ટાપત્તિરેવ। નનુ એવં વૃત્તિભેદજ્ઞાનૈક્યાનુભવવિરોધઃ। ન ચ અધ્યસ્તેનાભેદેન વિષયયોરેકતાપન્નત્વાત્ જ્ઞાનયોરૈક્યમુપચર્યત ઇતિ વાચ્યમ્, એવમેકત્વપ્રતિપાદકપ્રયોગસમર્થનેઽપિ અનુભવવિરોધસ્યાપરિહારાદિતિ ચેન્ન, વિષયયોરભેદાધ્યાસે જ્ઞાનયોરપ્યભેદાધ્યાસ ઇત્યસ્ય ઉપચારશબ્દાર્થત્વેનાનુભવવિરોધાભાવાત્। ન ચ તર્હિ ધારાવાહિકજ્ઞાનેષ્વૈક્યાધ્યાસાપત્તિઃ વિષયૈક્યજ્ઞાનસ્યારોપનિદાનસ્ય સત્ત્વાદિતિ વાચ્યમ્, આરોપસ્ય કારણાનાપાદ્યત્વાત્। ન ચ વિષયૈક્યસ્ય જ્ઞાનૈક્યાધ્યાસનિમિત્તત્વં ન દૃષ્ટમિતિ વાચ્યમ્, પૂર્વોક્તયુક્ત્યા જ્ઞાનભેદે સિદ્ધે અપૂર્વકલ્પનાયામપિ દોષાભાવાત્। યદ્વા યથેદમંશાવચ્છિન્નચૈતન્યગતાવિદ્યાપરિણામત્વાત્ રૂપ્યમિદંત્વેન ભાતિ, તથેદમાકારાન્તઃકરણવૃત્ત્યવચ્છિન્નચૈતન્યગતાવિદ્યાપરિણામત્વેન રૂપ્યજ્ઞાનમિદંજ્ઞાનત્વેન ભાતિ। ન ચ તર્હિ બાધકાદ્વિષયયોરિવ જ્ઞાનયોરપિ ભેદધીપ્રસઙ્ગઃ, વિષયભેદગ્રહજ્ઞાનભેદગ્રહયોર્ભિન્નસામગ્રીકત્વેનાપાદનસ્યાશક્યત્વાત્। કેચિત્તુ ભ્રમકાલે વિષયૈક્યગ્રહનિયમવત્ ન જ્ઞાનૈક્યગ્રહનિયમઃ, તં વિનાપિ પ્રવૃત્ત્યાદ્યુપપત્તેઃ, તથા ચ બાધકાલે ન તદનૈક્યગ્રહનિયમોઽપીતિ આહુઃ। ન ચ ઇદં વૃત્તેર્જ્ઞાતૈકસત્ત્વેન તદવચ્છિન્નચૈતન્યગતાજ્ઞાનમેવ નાસ્તીતિ વાચ્યમ્, વૃત્તેઃ સાક્ષિવેદ્યત્વેન યદ્યપિ તદ્ગોચરજ્ઞાનં નાસ્તિ, તથાપિ તદવચ્છિન્નચૈતન્યે શુક્ત્યવચ્છિન્નગોચરાજ્ઞાનસત્ત્વાત્। તથા ચ ઇદં વૃત્તિરાશ્રયાવચ્છેદિકા ન તુ વિષયાવચ્છેદિકેતિ વસ્તુસ્થિતિઃ। અત એવ શુક્તિતત્ત્વં જાનતઃ ઇદંવૃત્તિતત્વં ચાજાનતો રૂપ્યનિવૃત્તાવપિ તદજ્ઞાનાનુવૃત્તિપ્રસઙ્ગ ઇતિ નિરસ્તમ્, શુક્તિતત્ત્વાજ્ઞાનસ્યૈવ ઉભયપરિણામત્વાત્, ઇદમંશસ્તદાકારવૃત્તિશ્ચ એતદ્‌દ્વયમાશ્રયમાત્રાવચ્છેદકમિત્યુક્તત્વાત્। ન ચૈવમપિ અબાધિતજ્ઞાનૈક્યાનુભવવિરોધઃ, અધ્યસ્તેન સહેન્દ્રિયાસમ્પ્રયોગસ્યૈવ બાધકત્વાત્। ન ચ સન્નિકર્ષઃ પ્રમાસામગ્રી, કરણાનાં પ્રાપ્યકારિત્વનિયમેન સન્નિકર્ષસ્યાપિ સામાન્યસામગ્રીત્વાત્। ન હિ દૃષ્ટા છિદા દારુવિયુક્તકુઠારેણેત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ।
યત્તુ શુક્તિરેવ વિવર્તાધિષ્ઠાનમસ્તુ, ન ચૈતન્તમિતિ, તન્ન અધિષ્ઠાનસ્ય ભ્રમજનકાજ્ઞાનવિષયત્વેન તદકલ્પિતતયા સત્યત્વનિયમાત્, શુક્તેશ્ચ મિથ્યાત્વાત્। યદ્વા અવિદ્યાવૃત્તેર્ન જ્ઞાનત્વમ્, અતઃ જ્ઞાનૈક્યધીઃ, જ્ઞાનત્વસ્યાજ્ઞાનનિવર્તકમાત્રવૃત્તિત્વાત્। ન ચ- એવં ધારાવાહનસ્થલે દ્વિતીયાદિજ્ઞાને જ્ઞાનત્વં ન સ્યાદિતિ- વાચ્યમ્, તસ્યાપિ તત્તત્કાલવિશષ્ટગ્રાહકત્વેનાગૃહીતગ્રાહકતયા જ્ઞાનનિવર્તકત્વાત્। વસ્તુતસ્તુ- યાવન્તિ જ્ઞાનાનિ તાવન્ત્યજ્ઞાનાનીતિ વ્યવહિતજ્ઞાનેનૈવાવ્યવહિતજ્ઞાનેનાપિ અજ્ઞાનનિવર્તનાદિતિ ન કાપ્યનુપપત્તિઃ। પરોક્ષસ્થલેઽપિ પ્રમાતૃગતાજ્ઞાનનિવૃત્તિરસ્ત્યેવેતિ તત્ર જાનામીતિ પ્રત્યયઃ। તેન સહાભેદગ્રહાત્ પરોક્ષભ્રમેઽપિ જાનામીતિ પ્રત્યયઃ। ન ચ વિવરણે અન્તઃકરણપરિણામે જ્ઞાનત્વોપચારાત્ ઇદં વૃત્તેરપિ જ્ઞાનત્વોક્તૌ વિવરણવિરોધઃ, તસ્ય પ્રકાશત્વનિબન્ધનજ્ઞાનપદપ્રયોગવિષયત્વમિત્યેતત્પરત્વાત્, ન ત્વજ્ઞાનનિવર્તકત્વનિબન્ધનજ્ઞાનપદપ્રયોગોઽપ્યૌપચારિક ઇતિ તસ્યાર્થઃ। તથા ચાવિદ્યાવૃત્તૌ યત્ર જ્ઞાનપદપ્રયોગઃ તત્રોપચારિક એવ। ન ચ અવિદ્યા વૃત્તેરજ્ઞાનત્વે જ્ઞાનસ્યૌત્સર્ગિકં પ્રામાણ્યમિતિ વિરુધ્યેત, નિરપવાદનિયમસ્યૈવ સમ્ભવાદિતિ વાચ્યમ્, ઇચ્છાજનકવૃત્તિમાત્રસ્ય જ્ઞાનત્વમભિપ્રેત્ય ઉત્સર્ગત્વોક્તેઃ। યદ્વા- વૃત્તિભેદેઽપિ ઇદંરૂપ્યયોરિદમંશાવચ્છિન્નચૈતન્યપ્રકાશ્યત્વેન ફલૈક્યાત્ જ્ઞાનૈક્યધીઃ। ન ચ પરોક્ષભ્રમે અપરોક્ષૈકરસચૈતન્યરૂપફલૈક્યાભાવાત્ કથં તન્નિબન્ધનજ્ઞાનૈક્યાનુભવ ઇતિ વાચ્યમ્, તત્ર ફલૈક્યમપ્યુપચર્ય જ્ઞાનૈક્યોપચાર ઇત્યેવ વિશેષાત્। નનુ ત્વન્મતે યથાક્રમમિદંરૂપ્યાકારાન્તઃકરણવૃત્ત્યવિદ્યાવૃત્તિપ્રતિબિમ્બિતાભ્યાં વા તદભિવ્યક્તાભ્યાં વા, ઇદમંશાવચ્છિન્નતદનવચ્છિન્નાભ્યામિદમંશરૂપ્યાધિષ્ઠાનચૈતન્યાભ્યાં વા, વેદ્યત્વેનાવચ્છિન્નફલસ્ય ભેદાત્ કથં ફલૈક્યમ્? અનવચ્છિન્નપ્રલીભૂતચિન્માત્રાભેદસ્ય સર્વત્ર સમાનત્વાત્। નહીદમંશેઽપિ તદવચ્છિન્નમેવ ચૈતન્યમુપાદાનમ્, આત્માશ્રયાત્। ન વા રૂપ્યે ઇદમંશાનવચ્છિન્નમુપાદાનમ્, `ઇદં રૂપ્યઽમિતિ પ્રતીત્યનુપપત્તેરિતિ ચેન્ન, અવિદ્યાવૃત્તિસ્તાવન્નાજ્ઞાનનાશિકા, કિંત્વન્તઃકરણવૃત્તિરિદમાકારા। તથા ચ તદભિવ્યક્તચૈતન્યમેવ રૂપ્યમભિવ્યનક્તીતિ ફલૈક્યસમ્ભવાત્। ન હ્યવચ્છેદકભેદેન ફલભેદઃ કિન્તુ વ્યઞ્જકભેદેન। તથા ચ પરમાર્થસચ્ચૈતન્યમધિષ્ઠાનમધ્યસ્તજ્ઞાનસ્ય। તચ્ચ દ્વિવિધં વ્યાવહારિકસત્ પ્રાતિભાસિકસચ્ચેતિ। તદુક્તં- `પ્રાગ્ વ્યાવહારિકસત્ત્વવિષયત્વાત્ પ્રત્યક્ષં નાગમબાધકમિતિઽ। પરમાર્થસત્ત્વમાદાય ત્રિવિધં સત્ત્વમ્। ઇતિ ભ્રમસ્ય વૃત્તિદ્વયત્વોપપત્તિઃ।
[।1-2-43]
[1-2-44]
અદ્વૈતસિદ્ધિઃ

નનુ- એવં સત્ત્વત્રૈવિધ્યવિભાગો નોપપદ્યતે, પ્રાતિભાસિકાદપ્યપકૃષ્ટસ્ય સ્વાપ્નરૂપ્યસ્ય વ્યાવહારિકાદપ્યુત્કૃષ્ટાયા અવિદ્યાનિવૃત્તેઃ સદ્ભાવાદિતિ ચેન્ન, સ્વાપ્ને પ્રાતિભાસિકનિકૃષ્ટત્વે પ્રમાણાભાવાત્। તથા હિ પ્રાતિભાસિકત્વં હિ પ્રતિભાસમાત્રસત્ત્વમ્, તચ્ચ સ્વપ્નજાગરયોઃ સમાનમ્। નનુ જાગરે અધિષ્ઠાનતાવચ્છેદકેદમંશસ્યાધિકસત્તાકત્વમ્, સ્વપ્નકાલે તસ્યાપિ પ્રાતિભાસિકત્વમિત્યેવ નિકૃષ્ટત્વમિતિ ચેન્ન, સ્વપ્ને હિ ઇદમો નાધિષ્ઠાનાવચ્છેદકત્વમ્, તુલ્યવદારોપ્યત્વાત્। તત્રાધિષ્ઠાનમવિદ્યાવચ્છિન્નમેવ ચૈતન્યમિતિ વક્ષ્યતે। અવિદ્યાનિવૃત્તેઃ પઞ્ચમપ્રકારતાપક્ષે સંસારકાલીનસત્ત્વસ્યૈવાયં વિભાગ ઇતિ ન ન્યૂનતા। યદ્વા- અવિદ્યાનિવૃત્તેઃ સત્ત્વાભાવેન સત્ત્વવિભાગે ન તદસંગ્રહનિબન્ધનો દોષઃ। વસ્તુતસ્તુ- અવિદ્યાનિવૃત્તિઃ બ્રહ્મસ્વરૂપા અનિર્વચનીયા વેતિ ન વિભાગન્યૂનતા। ન ચ વિભાગસ્ય તાત્ત્વિકત્ત્વે અપસિદ્ધાન્તઃ, અતાત્ત્વિકત્વે ત્રિવિધત્વં ગતમેવેતિ વાચ્યમ્, બ્રહ્માતિરિક્તમતાત્ત્વિકમિતિ વદતો વિભાગાતાત્ત્વિકત્વસ્યેષ્ટત્વાત્। ન ચ તર્હિ તાત્ત્વિકત્રૈવિધ્યહાનિઃ, કો હિ ત્રૈવિધ્યસ્ય તાત્ત્વિકત્વં બ્રવીતિ? કિન્તુ વ્યાવહારિકત્વમેવ। ન ચ તાત્ત્વિકસ્ય બ્રહ્મણોઽતાત્ત્વિકાચ્છુક્તિરૂપ્યાદ્ બાધાધિગમ્યસ્ય વિભાગસ્ય કથમતાત્ત્વિકત્વમિતિ વાચ્યમ્, બાધબોધ્યત્વં ન તાત્ત્વિકત્વે પ્રયોજકમ્, કિંત્વબાધ્યત્વમ્। તચ્ચ ન બ્રહ્માતિરિક્તવૃત્તિ, નેહ નાનેત્યાદિના બાધાત્। ન ચ ત્રિવિધસત્ત્વાઙ્ગીકારે બ્રહ્મૈવ સદિતિ સ્વમતવિરોધઃ, તસ્ય પરમાર્થસદ્ બ્રહ્મૈવેત્યેતત્પરત્વાત્। એતેન વિશ્વમિથ્યાત્વબ્રહ્મનિર્વિશેષત્વાદાવપ્યેવં વિકલ્પ્ય દૂષણમિત્યપાસ્તમ્।
નનુ- અત્ર પરમાર્થસદેવ સદિતરદ્ દ્વયં સદ્વિલક્ષણમેવ સત્ત્વેન ભાતિ, બાધવિલમ્બાવિલમ્બાભ્યાં તદ્ભેદ ઇત્યભિપ્રેતમ્? ઉત વા સત્ત્વસ્યૈવાવાન્તરભેદ ઇતિ? નાદ્યઃ, ત્વન્મતે રૂપ્યાભાવે રૂપ્યધીરિવ સત્ત્વાભાવે સત્ત્વબુદ્ધેરયોગાત્। કદાચિદપિ સત્ત્વાભાવે  તુચ્છવદુત્પત્ત્યાદ્યયોગાત્, વ્યાવહારિકે પ્રાતિભાસિકાદર્થગતવિશેષાભાવેન તત્રાર્થક્રિયાદેઃ શ્રુતીનાં તદ્વિષયત્વેન પ્રામાણ્યસ્ય ચાયુક્ત્યાપાતાત્। પ્રત્યુત નભો નૈલ્યભ્રમહેતોરિવ અર્થભ્રાન્તિહેતુત્વેનાપ્રામાણ્યનિશ્ચય એવ સ્યાત્। નાન્ત્યઃ, આરોપિતાનારોપિતસાધારણસામાન્યધર્માભાવાદ્, વ્યાવહારિકસ્યાનારોપિતવિશેષત્વે ઇષ્ટાપત્તેશ્ચેતિ ચેન્ન, દ્વિતીયપક્ષસ્યૈવ ક્ષીદક્ષમત્વાત્। તથા હિ અબાધ્યત્વરૂપમારોપિતાનારોપિતયોઃ સામાન્યમ્। અન્યથા બાધ્યેઽપિ સ્વકાલાબાધ્યત્વમાત્રેણારોપિતેઽપિ તસ્ય સમ્ભવાત્, આરોપિતાનારોપિતયોરેકસામાન્યાભાવે પ્રવૃત્ત્યાદ્યનુપપત્તેરુક્તત્વાત્। અત એવોક્તમ્-
આકાશાદૌ સત્યતા તાવદેકા પ્રત્યઙ્માત્રે સત્યતા કાચિદન્યા।
તત્સમ્પર્કાત્ સત્યતા તત્ર ચાન્યા વ્યુત્પન્નોઽયં સત્યશબ્દસ્તુ તત્ર ॥ ઇતિ।
યથા પ્રાતિભાસિકરજતે જ્ઞાતૈકસદેકં રજતત્વમ્, લૌકિકપરમાર્થરજતે ચાજ્ઞાતસદપરં રજતત્વમ્, તદુભયાનુગતં ચારોપિતાનારોપિતસાધારણં રજતત્વં રજતશબ્દાલમ્બનમ્, એવમાકાશાદાવારોપિતૈકા સત્યતા, ચિદાત્મનિ ચાનારોપિતાઽપરા, તદુભયસાધારણી ચાન્યા વ્યાવહારિકી સત્યતા સત્યશબ્દાલમ્બનમિતિ ભાવઃ। સદ્વિશેષત્વેઽપિ વ્યાવહારિકસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય નાનારોપિતવિશેષત્વમ્, યેનેષ્ટાપત્તિરવકાશમાસાદયેત્, સત્ત્વસ્યાનારોપિતત્વાત્મકત્વાભાવાત્। સત્ત્વાઙ્ગીકારાદેવ નોત્પત્ત્યાદિવિરોધોઽપિ। ન ચ- સ્વરૂપેણ બાધ્યત્વં પ્રપઞ્ચેઽપિ નાસ્તિ, તુચ્છત્વપ્રસઙ્ગાત્, પારમાર્થિકત્વાકારેણ બાધ્યત્વં નિર્ધર્મકતયા બ્રહ્મણ્યપ્યસ્તીતિ કથં કદાચિદ્વાધ્યત્વમાદાય વ્યાવહારિકત્વાદિસ્થિતિરિતિ વાચ્યમ્, મિથ્યાત્વરૂપસાધ્યનિરુક્તાવેવાસ્ય દત્તોત્તરત્વાત્।
યત્તુ- સપ્રકારકસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય પ્રપઞ્ચબાધકત્વં વક્તવ્યમ્, નિષ્પ્રકારકત્વે બાધકત્વાયોગાત્, તથા ચ સપ્રકારસ્તાત્ત્વિક એવ સ્યાત્- ઇતિ, તન્ન, સ્વરૂપોપલક્ષણોપલક્ષિત સ્વરૂપવિષયકવ્યાવૃત્તાકારજ્ઞાનસ્યૈવ નિષ્પ્રકારકત્વેપિ બાધકત્વમિત્યસ્યાપિ પ્રાગેવોક્તત્વાત્। સ્વરૂપોપલક્ષણનિબન્ધનવ્યાવૃત્તાકારત્વેઽપિ યથા નાખણ્ડાર્થત્વક્ષતિઃ તદપ્યુક્તમધસ્તાત્।
નનુ- વ્યાવહારિકપ્રાતિભાસિકયોર્બાધ્યત્વાવિશેષે કિંન્નિબન્ધનો ભેદઃ? ન તાવન્માયિકત્વાવિદ્યકત્વાભ્યાં ભેદઃ, માયાવિદ્યયોરભેદાત્। અર્થગતવિશેષાભાવે તદયોગાચ્ચ। નાપ્યર્થક્રિયાકારિત્વાકારિત્વાભ્યાં વિશેષઃ, સ્વાપ્નઘટાદૌ સ્વાપ્નજલાહરણાદ્યર્થક્રિયાદર્શનાત્। ન ચાર્થક્રિયાયાં વ્યાવહારિકત્વં વિશેષણમ્, અન્યોન્યાશ્રયાત્, સ્વાપ્નાઙ્ગનાલિઙ્ગનાદૌ પ્રાતિભાસિકે વ્યાવહારિકસુખજનકે અતિવ્યાપ્તેશ્ચ। નાપિ બ્રહ્મજ્ઞાનબાધ્યત્વતદ્‌ભિન્નજ્ઞાનબાધ્યત્વાભ્યાં વિશેષઃ, ત્વન્મતે રૂપ્યાદેરપિ શુક્ત્યવચ્છિન્નબ્રહ્મધીબાધ્યત્વાદ્, બ્રહ્મણ્યધ્યસ્તસ્ય ક્ષણિકત્વાદેરપિ પ્રાતિભાસિકસ્ય બ્રહ્મધીબાધ્યત્વેનાતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ। નાપિ બ્રહ્મપ્રમાબાધ્યત્વતદન્યપ્રમાબાધ્યત્વાભ્યાં વિશેષઃ, ત્વન્મતે બ્રહ્મજ્ઞાનસ્યૈવ પ્રમાત્વાત્। નાપિ પ્રમાબાધ્યત્વભ્રાન્તિબાધ્યત્વાધ્યાં વિશેષઃ, ભ્રાન્તિબાધ્યત્વસ્ય બ્રહ્મણ્યપિ સત્ત્વાત્। નાપિ પારમાર્થિકવિષયધીબાધ્યત્વવ્યાવહારિકવિષયધીબાધ્યત્વાભ્યાં વિશેષઃ, અન્યોન્યાશ્રયાત્। નાપ્યન્યોન્યેતરત્વાભ્યામ્, ભેદકાભાવે ઇતરત્વસ્યૈવાયોગાદ્, અન્યોન્યાશ્રયાચ્ચેતિ- ચેન્ન, સપ્રકારકનિષ્પ્રકારકજ્ઞાનબાધ્યત્વાભ્યાં શુદ્ધબ્રહ્મધીબાધ્યત્વતદન્યધીબાધ્યત્વાભ્યાં વા મહાવાક્યજન્યધીબાધ્‌યત્વતદન્યધીબાધ્યત્વાભ્યાં વા સ્વબાધકધીબાધ્યત્વતદન્યધીબાધ્યત્વાભ્યાં વા ભેદસમ્ભવાત્। શુદ્ધશબ્દેન નિર્ધર્મકાધિષ્ઠાનમાત્રમેવાત્ર વિવક્ષિતમ્। ન ચ- નિર્ધર્મકં યદ્ વસ્તુગત્યા તજ્જ્ઞાનં ભ્રમકાલેઽપિ, નિર્ધર્મકત્વવિશિષ્ટસ્ય તદુપલક્ષિતસ્ય વા જ્ઞાનં ચેદ્વિવક્ષિતં, તદા અખણ્ડાર્થતાહાનિઃ, પ્રકારીભૂતનિર્ધર્મકત્વદ્વિતીયાભાવાદેસ્તાત્ત્વિકત્વાપત્તિશ્ચેતિ- વાચ્યમ્, નિર્ધમકં યદ્ વસ્તુગત્યા તન્માત્રગોચરજ્ઞાનસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્, તસ્ય ચ ભ્રમકાલેઽભાવાત્। નિધર્મકત્વાદિસ્તદ્બુદ્ધાવુપાયત્વમાત્રમ્, ન તુ તદ્બુદ્ધૌ વિષયત્વમ્। અતો નાખણ્ડાર્થતાહાનિપ્રકારતાત્ત્વિકત્વાપત્તી। નિષ્પ્રકારકત્વેઽપિ સંશયાદિનિવર્તકત્વમુપપાદિતમેવ। તસ્માદજ્ઞાનોપાદાનકં જગત્ મિથ્યેતિ સિદ્ધમ્।
ઉપાધિબાધપ્રતિપક્ષશૂન્યં વિપક્ષબાધાગમસવ્યપેક્ષમ્।
દૃશ્યત્વમવ્યાહતમમ્બરાદિમિથ્યાત્વસિદ્ધૌ સુદૃઢં હિ માનમ્॥
તદેવં દૃશ્યસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય મિથ્યાત્વાત્તદતિરિક્તબ્રહ્મરૂપાખણ્ડાર્થનિષ્ઠવેદાન્તવાક્યં પરતત્ત્વાવેદકમ્। સખણ્ડાર્થવિષયકં સર્વમતત્વાવેદકમેવેતિ। યદ્યપીદં બ્રહ્મજ્ઞાનાવ્યવહિતભ્રમવિષયે પ્રાતિભાસિકે વ્યાવહારિકલક્ષણમતિવ્યાપ્તમ્। પ્રાતિભાસિકલક્ષણં ચાવ્યાપ્તમ્, તથાપિ કરણસંસર્ગિદોષપ્રયુક્તત્વં તદસંસર્ગિદોષપ્રયુક્તત્વં ચ તયોર્લક્ષણં નિરવદ્યમ્। ઇતિ સત્ત્વત્રૈવિધ્યોપપત્તિઃ।
અવિદ્યાતત્કાર્યાત્મકનિબિડબન્ધવ્યપગમે।
યમદ્વૈતં સત્યં પ્રતતપરમાનન્દમમૃતમ્॥
ભજન્તે ભૂમાનં ભવભયભિદં ભવ્યમતયો।
નમસ્તસ્મૈ નિત્યં નિખિલનિગમેશાય હરયે

અનાદિસુખરૂપતા નિખિલદૃશ્યનિર્મુક્તતા।
નિરન્તરમનન્તતા સ્ફુરણરૂપતા ચ સ્વતઃ॥
ત્રિકાલપરમાર્થતા ત્રિવિધભેદશૂન્યાત્મતા।
મમ શ્રુતિશતાર્પિતા તદહમસ્મિ પૂર્ણો હરિઃ

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીવિશ્વેશ્વરસરસ્વતીશ્રીચરણશિષ્યશ્રીમધુસૂદન સરસ્વતીવિરચિતાયામદ્વૈતસિદ્ધૌ સપરિકરપ્રપઞ્ચમિથ્યાત્વનિરૂપણં નામ પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ