Abhisamayālaṃkāravṛttiḥ sphuṭārthā · Chapter 8

nirantaradīrghakāladvayapratibhāsaprahāṇābhyāsasātmībhāvād unmūlitadvayapratibhāsavāsano yadā bodhisattvo grāhyagrāhakayogena svapnaṃ grāhyaṃ svapnadaśiṃnaṃ grāhakaṃ nekṣate, tadā sarve 'pvevaṃdharmāṇo dharmā iti dharmāṇāmadvayaṃ tattvam ekenaiva kṣaṇenādhigacchatītyekakṣaṇābhisambodha iti /
iti abhisamayālaṅkāre nāma prajñāpāramitopadeśaśāstre saptamādhikāravṛttiḥ /
Dharmakāyādhikāraḥ aṣṭamaḥ
1 - svabhāvakāyaḥ
vibhāvitaikakṣaṇābhisambodhasya dvitīye kṣaṇe dharmakāyābhisambodhaḥ / sa ca svābhāvikakāyādibhedena caturvidhaḥ / (tatra) prathamaḥ svābhāvikakāya ityāha -
sarvākārāṃ viśuddhiṃ ye dharmāḥ prāptā nirāsravāḥ /
svābhāviko muneḥ kāyasteṣāṃ prakṛtilakṣaṇaḥ

smṛtyupasthānādayo jñānātmakā lokottarā dharmadhāturūpatvād anāsravāmalānāmāgantukatvena sarvaprakārāṃ viśuddhiṃ prakṛtiviviktalakṣaṇāṃ prāptāsteṣāṃ yā prakṛtiḥ svabhāvo 'nutpādarūpaḥ, ayaṃ munerbuddhasya bhagavato lokottareṇa mārgeṇa prāpyate, na kriyata ityakṛtrimārthena māyopamavijñānasarvadharmapratipattyādhigataḥ svābhāvikaḥ kāyaḥ /
pariśiṣṭakāyatrayaṃ tathyasaṃvṛtyā pratibhāsamānaṃ paramārthato dharmatārūpaṃ yathādhimokṣaprabhāvitaṃ buddhabodhisattvaśrāvakādigocaratvena vyavasthāpitamiti kathanāya -
viviktāvyatirekitvaṃ vivekasya yato matam /
itinyāyāt tadavyatireke 'pi pṛthag vyavasthāpyate /
2 - jñānadharmakāyaḥ
itthaṃ prathamaṃ kāyaṃ nirdiśya dvitīyo niṣprapañcajñānātmako dharmakāyaḥ anāsravaḥ smṛtyupasthānādyātmaka iti tamāha -
bodhipakṣāpramāṇāni vimokṣā anupūrvaśaḥ /
navātmikā samāpattiḥ kṛtsnaṃ daśavidhātmakam

abhibhvāyatanānyaṣṭaprakārāṇi prabhedataḥ /
araṇā praṇidhijñānamabhijñāḥ pratisaṃvidaḥ

sarvākārāścatasro 'tha śuddhayo vaśitā daśa /
balāni daśa catvāri vaiśāradyānyarakṣaṇam

trividhaṃ smutyupasthānaṃ tridhā 'saṃmoṣadharmatā /
vāsanāyāḥ samuddhāto mahato karuṇā jane

āveṇikā munereva dharmā ye 'ṣṭādaśeritāḥ /
sarvākārajñatā ceti dharmakāyo 'bhidhīyate

iti / smṛtyupasthānādyārabhya āryāṣṭāṅgamārgaparyantā bodhipakṣāḥ / pūrvavadapramāṇāni maitryādicaturbrahmavihārāḥ / adhyātmaṃ rūpyarūpī bahirdhā rūpāṇi paśyatīti dvauḥ, śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopampadya viharatītyekaḥ, ākāśavijñānākiñcanyanaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānīti catvāraḥ, saṃjñāveditanirodha ityekaḥ ityaṣṭau vimokṣāḥ / rūpadhātucaturdhyānāni caturārūpyasamāpattayo nirodhasamāpattiriti nava samāpattayaḥ / pṛthivyaptejovāyunīlapītalohitāvadātavijñānākāśamiti kṛtsnaṃ daśavidham / adhyātmarūpārūpasaṃjñinau pratyekaṃ parīttādhimātrākārābhyāṃ bahirdhā rūpāṇi paśyatastānyabhibhūya jānīta iti catuṣṭayam, adhyātmārūpasaṃjñī eva nīlapītalohitāvadātānabhibhūya paśyatīti catuṣṭayamityaṣṭavidhamabhibhvāyatanam / parasantānagatakleśaraṇaprabandhonmūlanāt samādhirityaraṇā / samyagapagatasarvanimittasaṅgavyāghātaṃ saṃśayāpanayanakāripraṇidhānasamṛddhyā āsaṃsāramasamāhitāvasthāyāṃ pravartata iti praṇidhijñānam, ṣaḍabhijñāścatasraśca pratisavidaḥ pūrvoktā āśrayālambanacittajñānapariśuddhaya iti catasraḥ śuddhayaḥ / āyuścittapariṣkārakarmopapattyadhimuktipraṇidhānarddhijñānadharmavaśitā iti daśa vaśitāḥ / pūrvoktāni daśa balāni, catvāri vaiśāradyāni ca / pariśuddhakāyavāṅmanaḥsamudācārastathāgataḥ, nāstyasya viparītasamudācāratā, yāṃ paraparijñānabhayāt pracchādayitavyāṃ manyeta ityarakṣaṇaṃ trividham / dharmadeśanāyāṃ śrotukāmāśrotukāmobhayakāmeṣu yathākramamanunayapratighobhayavivikta evopakṣekaḥ smṛtimān viharatīti smṛtyupasthānaṃ tridhā / sattvārthakriyākālānatikramalakṣaṇetyasaṃmoṣadharmatā / kleśajñeyāvaraṇānuśayarūpabījaprahāṇād vāsanāyāḥ samuddhātaḥ sakalajanahitāśayatā, mahatī karuṇā jane 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā sarvākārajñatā / 'ca' iti śabdena saṃgṛhītāḥ mārgajñatādayo 'pi prāguktāḥ /
sarve cāśrayaparāvṛttyā parāvṛttā bodhipakṣādayo niṣprapañcajñānātmakā dharmakāyo 'bhidhīyata iti kecit /
anye tu -
sarvākārāṃ viśuddhiṃ ye dharmāḥ prāptā nirāsravāḥ /
svābhāviko muneḥ kāyasteṣāṃ prakṛtilakṣaṇaḥ //
iti yathārutattvena lokottarānevānāsravān dharmānabhyupagamya teṣāṃ yāṃ prakṛtiranutpādatā tallakṣaṇaḥ svābhāvikaḥ kāyaḥ, sa eva ca dharmatākāyo dharmakāya iti bhāvapratyayalopād vyapadiśyata iti vyākhyāya, ke punaste 'nāsravā dharmā yeṣāṃ prakṛtilakṣaṇo dharmakāya ityāśaṅkya 'bodhipakṣāpramāṇānī' tyādikārikāmavatārayanti / teṣāṃ yogisaṃvṛtyā viśiṣṭārthapratibhāsajananadvāreṇāśrayaparāvṛttyā parāvṛttā dharmadeśanādyarthakriyākāriṇo 'vaśyamadvayāścittacaitāḥ kathamabhyupagantavyāḥ? saṅgṛhītā ityapare /
kecit (kāyacatuṣṭayavyākhyāne) -
svābhāvikaḥ sasāmbhogo nairmāṇiko 'parastathā /
dharmakāyaḥ sakāritraścaturdhā samudīritaḥ //
itikārikāyāṃ svābhāvikaśabdānantaraṃ dharmakāyaśabdasyāpāṭhāt kāyatrayameveti / anye tūpadarśitaprayojanasāmarthyāt kārikābandhānurodhena jñānasyaiva kāritreṇa sambandhārthaṃ caivamuktam, ato 'viruddhaṃ sarvaṃ pradeśāntarābhihitaṃ kāyacatuṣṭayaṃ bhavatīti /
śrāvakādyaraṇāsamādheḥ buddhasyāraṇāsamādheḥ vaiśiṣṭyadarśanāya antaraślokenāha -
śrāvakasyāraṇādṛṣṭernṛkleśaparihāritā /
tatkleśasrotaucchittyai grāmādiṣu jināraṇā

iti / mā 'smaddarśanāt kasyacit kleśotpattiḥ syāditi manuṣyakleśotpattiparihāritā śrāvakādyaraṇāsamādhiḥ / tathāgatānāṃ tu sakalajanakleśaprabandhonmūlanaṃ syāditi grāmādiṣu araṇāsamādhiviśeṣaḥ /
śrāvakādipraṇidhijñānāt tathāgatapraṇidhijñānasya vaiśiṣṭyapradarśanāya antaraślokenāha -
anābhogamanāsaṅgamavyāghātaṃ sadā sthitam /
sarvapraśnāpanudbauddhaṃ praṇidhijñānamiṣyate

iti / nirnimittatvena svarasapravṛttam, vastvanabhiniveśād rūpādisaṅgavigatam, savāsanakleśajñeyāvaraṇaprahāṇāt sarvajñeyāvyāghātam, āsaṃsāramavasthānāt sadā sthitam, samyak pratisaṃvillābhāt praśnavisarjanakāri tāthāgataṃ praṇidhijñānamitīṣṭam / śrāvakādīnāṃ viparītatvena naivam /
syādevaṃ nityaṃ mahākaruṇāmayadharmakāyāvasthāne kathaṃ (sakalaprāṇabhṛtāṃ) sadā nāthekriyeti? antaraślokena samādhānamāha -
paripākaṃ gate hetau yasya yasya yadā yadā /
hitaṃ bhavati kartavyaṃ prathate tasya tasya saḥ

iti / kalyāṇamitrādisamavadhānād buddhādyālambane paripoṣaṃ gate hetau pūrvāvaropitakuśalamūlabīje sati, yasya sattvasya yasmin kāle dharmadeśanādikaṃ kriyamāṇamāyatipathyaṃ bhavati, tadā tasyārthakaraṇāya pūrvapraṇidhānasamṛddhyā tatpratibhāsānurūpeṇārthakriyākārī bhagavāniti (mahākaruṇāsvabhāvadharmakāyāvasthānena) sarvadā cintāmaṇirivopasthito 'pi svakarmāparādhajanitahetuvaidhuryānna phaladāyakaḥ pratibhāsata ityabhiprāyaḥ /
tatkathamiti śaṃkāyāmantaraślokena dṛṣṭāntamāha -
varṣatyapi hi parjanye naiva bījaṃ prarohati /
samutpāde 'pi buddhānāṃ nābhavyo bhadramaśnute

iti / yathā devarāje varṣatyapi sati pūtībhāvādinā abījībhūtaṃ bījaṃ tilādi na prādurbhavati, tadvad buddhānāṃ sakalamanorathaparipūraṇadakṣāṇāṃ samutpāde 'pi abhavyo na bhadraṃ saddharmaśravaṇādikaṃ prāpnotīti /
kathaṃ jñānātmako dharmakāyaḥ pratiniyatayogisantānādhāravartī pratikṣaṇamutpadyamāno vyāpo nitya iti kathyata iti ced? antaraślokenāha -
iti kāritravaipulyād buddho vyāpī nirūcyate /
akṣayatvācca tasyaiva nitya ityapi kathyate

iti / yathoktanyāyenaivaṃ sarvatra pratibhāsadvāreṇārthakriyākaraṇavaipulyāt prabandhatayā āsaṃsāramavasthānena ca bhagavataḥ kṣayābhāvād yathākramaṃ buddho vyāpī nitya ityabhidhīyate /
3 - sambhogakāyaḥ
kāyadvayamevaṃ nirdiśya lakṣaṇānuvyañjanavirājitaḥ sāmbhogikaḥ rūpakāyasvabhāvastṛtīyaḥ / tamāha -
dvātriṃśallakṣaṇāśītivyañjanātmā munerayam /
sāṃbhogiko mataḥ kāyo mahāyānopabhogataḥ

iti / dvātriṃśallakṣaṇāśītyanuvyañjanātmako 'yaṃ daśabhūmipraviṣṭamahābodhisattvaiḥ paramānavadyamahāyānadharmasaṃbhogaprītisukhopabhogāt buddhasya bhagavataḥ sāmbhogikakāyaḥ /
kāni tāni dvātriṃśallakṣaṇānīti cet? pañcabhirantaraślokairāha -
cakrāṅkahastaḥ kramakūrmapādo jālāvanaddhāṅgulipāṇipādaḥ /
karau sapādau taruṇau mṛdū ca samutsadaiḥ saptabhirāśrayo 'sya

dīrghāṅgulirvyāyatapārṣṇigātraṃ prājyaṃ tvṛjūcchaṅkhapadordhvaromā /
eṇeyajaṅghaśca paṭūrubāhuḥ kośāvanaddhottamabastiguhyaḥ

suvarṇavarṇaḥ pratanucchaviśca pradakṣiṇaikaikasujātaromā /
ūrṇāṅkitāsyo haripūrvakāyaḥ skandhau vṛtāvasya citāntarāṃsaḥ

hīno rasaḥ khyāti rasottamo 'sya nyagrodhavanmaṇḍalatulyamūrtiḥ /
uṣṇīṣamūrdhā pṛthucārujihvo brahmasvaraḥ siṃhahanuḥsuśuklāḥ

tulyāḥ pramāṇe 'viralāśca dantā anyūnasaṃkhyā daśikāścatasraḥ /
nīlekṣaṇo govṛṣapakṣmanetro dvātriṃśadetāni hi lakṣaṇāni

iti / (1) gurūṇāmanugamanapratyudgamanādinā cakrāṅkahastapādatā /
(2) dṛḍhasaṃvarasamādānatvāt kūrmavat supratiṣṭhitapādatā /
(3) catuḥsaṃgrahavastusevanād rājahaṃsavat jālāvanaddhāṅgulipāṇipādatā /
(4) praṇītakhādyabhojyādidānād mṛdutaruṇahastapādatā /
(5) praṇītataralehyādidānena samucchritahastapādaskandhagrīvāpradeśatvāt saptocchrayatā /
(6) vadhyamokṣaṇatvād dīrghāṅgulitā /
(7) jīvitānugrahaṇād āyatapārṣṇitā /
(8) prāṇātipātaviratyā bṛhadṛjugātratā /
(9) kuśaladharmasamādānād ucchaṅkhapādatā /
(1)) gṛhītakuśalasamādānavardhanāt ūrdhvagaromatā /
(11) satkṛtya vidyāśilpādidānād eṇeyajaṅghatā /
(12) saṃvidyamānārthayācanakajanāpratyākhyānāt paṭūrūbāhutā /
(13) sarvajanabrahmacaryasamādāpanaguhyamantrārakṣaṇāt kośagatabastiguhyatā /
(14) praṇītopāstaraṇadānāt suvarṇavarṇatā /
(15) prāsādādivaradānāt ślakṣṇacchavitā /
(16) saṅgaṇikādiparivarjanāt pradakṣiṇāvartaikaikaromatā /
(17) sarvagurujanayathāsthānaniveśanād ūrṇāṅkitamukhatā /
(18) sarvathā mukharavacanānavasādanāt siṃhapūrvārddhakāyatā /
(19) priyavāditvasubhāṣitānulomatvāt susaṃvṛtaskandhatā /
(20) bhaiṣajyādidānāt citāntarāṃsatā /
(21) glānajanopasthānād rasarasāgratā /
(22) vanārāmādikaraṇasamādāpanāt nyagrodhaparimaṇḍalatā /
(23) vihārādyabhyadhikapradānāduṣṇīṣaśiraskatā /
(24) ślakṣṇādivacanāt prabhūtajihvatā /
(25) sarvalokadhātusattvasaddharmavijñapanād brahmasvaratā /
(26) sambhinnapralāpaviratyā siṃhahanutā /
(27) sarvajanasammānādinā śukladantatā /
(28) viśuddhājīvatvāt samadantatā /
(29) satyavacanasamudācārād aviraladantatā /
(30) piśunavacanānabhyāsāt samacatvāriṃśaddantatā /
(31) sarvasattvaikaputradarśanād abhinīlanetratā /
(32) pratighātādivivekadarśanād gopakṣmanetratā /
siddhakaraṇāt lakṣaṇaṃ siddhaṃ bhavatītyantaraślokenāha -
yasya yasyātra yo heturlakṣaṇasya prasādhakaḥ /
tasya tasya prayūryāyaṃ samudāgamalakṣaṇaḥ

iti / yeṣāṃ lakṣaṇānāṃ ye prasādhakāḥ, tān prapūrya tāni dvātriṃśallakṣaṇāni prādurbhavanti /
kāni teṣāṃ kāraṇānīti cet? dvābhyāmantaraślokābhyāmāha -
gurūṇāmanuyānādirdṛḍhatā saṃvaraṃ prati /
saṅgrahāsevanaṃ dānaṃ praṇītasya ca vastunaḥ

vadhyamokṣasamādānaṃ vivṛddhiḥ kuśalasya ca /
ityādiko yathāsūtraṃ heturlakṣaṇasādhakaḥ

iti / ime dve kārike uparyeva lakṣaṇavyākhyānāvasare sphuṭite, ato na punaḥ vistīryeta iti /
lakṣaṇānyevaṃ vyākhyāya dvādaśabhiḥ antaraślokaiḥ aśītyanuvyañjanānyāha -
tāmrāḥ snigdhāśca tuṅgāśca nakhā aṃgulayo muneḥ /
vṛttāścitānupūrvāśca gūḍhā nirgranthayaḥ śirāḥ

gūḍhau gulphau samau pādau siṃhebhadvijagopateḥ /
vikrāntaṃ dakṣiṇaṃ cārugamanamṛjuvṛttatā

mṛṣṭānupūrvate medhyamṛdutve śuddhagātratā /
pūrvavyañjanatā cārūpṛthumaṇḍalagātratā

samakramatvaṃ śuddhatvaṃ netrayoḥ sukumāratā /
adīnotsadagātratve susaṃhatanagātratā

suvibhaktāṅgatā dhvāntapradhvastālokaśuddhatā /
vṛttamṛṣṭākṣatākṣāmakukṣitāśca gabhīratā

dakṣiṇāvartatā nābheḥ samantāddarśanīyatā /
samācāraḥ śuciḥ kālatilakāpagatā tanuḥ

karau tūlamṛdū snigdhagambhīrāyatalekhatā /
nātyāyataṃ vaco bimbapratibimbaupamauṣṭhatā

mṛdvī tanvī ca raktā ca jihvā jīmūtaghoṣatā /
cārumañjusvaro daṃṣṭrā vṛttāstīkṣṇāḥ sitāḥ samāḥ

anupūrvīṃ gatāstuṅgā nāsikā paramaṃ śuciḥ /
viśāle nayane pakṣmacitaṃ padmadalākṣitā

āyataślakṣṇasusnigdhasamaromnau bhruvau bhujau /
pīnāyatau samau karṇāvupaghātavivarjitau

lalāṭamaparimlānaṃ pṛthupūrṇottamāṅgatā /
bhrabharābhāścitāḥ ślakṣṇā asaṃlulitamūrtayaḥ

keśā aparuṣāḥ puṃsāṃ saurabhyādapahāriṇaḥ /
śrīvatsaḥ svastikañceti buddhānuvyañjanaṃ matam

iti / (1) sarvasaṃskāravītarāgatvena tāmranakhatā /
(2) sarvasattvahitādhyāśayatvena snigdhanakhatā /
(3) śreṣṭhavaṃśaprabhavatvena tuṅganakhatā /
(4) vṛttānavadyatvena vṛttāṅgulitā /
(5) samupacitakuśalamūlatvena citāṅgulitā /
(6) samyaganūpūrvapravṛtatvena anupūrvāṅgulitā /
(7) sunigūḍhakāyādikarmāntājīvatvena gūḍhaśiratā /
(8) kleśagranthibhedakatvena nirgranthiśiratā /
(9) sunigūḍhadharmamatitvena gūḍhagulphatā /
(10) sarvadurgasthānajanottārakatvena aviṣamapādatā /
(11) narābhibhavanakuśalatayā siṃhavikrāntagāmitā /
(12) nāgābhibhavanakuśalatayā nāgavikrāntagāmitā /
(13) vaihāyasaṅgamakuśalatayā haṃsavikrāntagāmitā /
(14) puruṣavṛṣabhakuśalatayā vṛṣabhavikrāntagāmitā /
(15) pradakṣiṇamārgānuyātatayā pradakṣiṇagāmitā /
(16) prāsādikakuśalatayā cārugāmitā /
(17) nityamavakracittatayā avakragāmitā /
(18) viśuddhaguṇākhyāpakatayā vṛttagātratā /
(19) pramṛṣṭapāpadharmatayā mṛṣṭagātratā /
(20) vineyānurūpadharmadeśakatayā anupūrvagātratā /
(21) kāyādiśucisamudācāratvāt śucigātratā /
(22) karuṇācittatvāt mṛdugātratā /
(23) viśuddhacittatvāt viśuddhagātratā /
(24) paripūrṇadharmavinayatvāt paripūrṇavyañjanatā /
(25) pṛthucāruguṇākhyānāt pṛthucārumaṇḍalagātratā /
(26) sarvatra samacittatvāt samakramatā /
(27) suviśuddhadharmadeśanād viśuddhanetratā /
(28) sugamadharmadeśanāt sukumāragātratā /
(29) nityamadīnacittatvād adīnagātratā /
(30) samudgatakuśalatvād utsadagātratā /
(31) kṣīṇapunarbhavatvena susaṃhatagātratā /
(32) suvibhaktapratītyasamutpādadeśakatvena suvibhaktāṅgapratyaṅgatā /
(33) suviśuddhapadārthadarśanād vitimiraśuddhālokatā /
(34) vṛttasampannaśiṣyasaṃvartanīyatvena vṛttakukṣitā /
(35) pramṛṣṭasaṃsāradoṣatvena mṛṣṭakukṣitā /
(36) bhagnamānaśṛṅgatvena abhagnakukṣitā /
(37) dharmakṣayavinivartakatvena akṣāmakukṣitā /
(38) pratividdhadharmagambhīratvena gambhīranābhitā /
(39) pradakṣiṇagrāhiśiṣyasaṃvartanīyatvena pradakṣiṇāvartanābhitā /
(40) samantaprāsādikaparivārasaṃvartanīyatvena samantaprāsādikatā /
(41) śucicittatvena śucisamudācāratā /
(42) vyapagatākāladharmavinayatvena vyapagatatilakālakagātratā /
(43) kāyādilāghavaprāpakadharmadeśakatvena tūlasadṛśasukumārapāṇitā /
(44) pratilabdhasnigdhamahāśramaṇatvena snigdhapāṇilekhatā /
(45) gambhīradharmasthānatvena gambhīrapāṇilekhatā /
(46) samyagāyatipariśuddhadharmadeśakatvena āyatapāṇilekhatā /
(47) pracurataraśikṣādeśakatvena nātyāyatavacanatā /
(48) pratibimbavat viditasarvalokatvena bimbapratibimbopamauṣṭhatā /
(49) mṛduvacanavinayatvenamṛdujihvatā /
(50) prabhūtaguṇopapannatvena tanujihvatā /
(51) raktabālajanaduravagāhadharmavinayatvena raktajihvatā /
(52) sarvatrāsāpagatatvena meghagarjitaghoṣatā /
(53) madhurādyālāpatvena madhuracārumañjusvaratā /
(54) nivṛttabhavasaṃyojanatvena vṛttadaṃṣṭratā /
(55) durdāntajanadamakatvena tīkṣṇadaṃṣṭratā /
(56) paramaśukladharmavinayatvena śukladaṃṣṭratā /
(57) samabhūtipratiṣṭhitatvena samadaṃṣṭratā /
(58) samyaganupūrvābhisamayaprakāśakatvena anupūrvadaṃṣṭratā /
(59) prajñāprakarṣasthāpakatvena tuṅganāsatā /
(60) śucijanasampannatvena śucināsatā /
(61) paramodāradharmatvenaviśālanayanatā /
(62) samupacitasattvarāśitvena cittapakṣmatā /
(63) sarvayuvatijanābhinanditvena sitāsitakamaladalanayanatā /
(64) nityamāyatidarśitvena āyatabhrūkatā /
(65) ślakṣṇadharmavinayakuśalatvena ślakṣṇabhrakatā /
(66) kuśalasnigdhasantānatvena susnigdhabhrakatā /
(67) samantadoṣadarśitvena samaromabhrūkatā /
(68) paramapīḍānivartakatvena pīnāyatabhujatā /
(69) vijitarāgādisamaratvena samakarṇatā /
(70) sarvasattvānupahatasantānasvena anupahatakarṇendriyatā /
(71) sarvadṛṣṭikṛtānyathāvipariṇāmatvena aparimlānalalāṭatā /
(72) sarvavādipramathanatvena pṛthulalāṭatā /
(73) paripūrṇottamapraṇidhānatvena pūrṇottamāṅgatā /
(74) viṣayarativyāvartakatvena bhramarasadṛśakeśatā /
(75) prahīṇadarśanabhāvanāprahātavyānuśayatvena citakeśatā /
(76) ślakṣṇabuddhiparijñātaśāsanatvena ślakṣṇakeśatā /
(77) rāgādyasaṃluṭhitacetanatvena asaṃluṭhitakeśatā /
(78) nityamaparuṣavacanatvena aparuṣakeśatā /
(79) bodhyaṅgakusumāvakīrṇatvena surabhikeśatā /
(80) sarvathā śobhāsaṃvartanīyatvena śrīvatsasvastikanandyāvartalalitapāṇipādatalatā ceti /
4 - nairmāṇikakāyaḥ
itthaṃ kāyatrayaṃ nirdiśyaṃ caturthaḥ nairmāṇikakāyaḥ sarvabālajanasādhāraṇa iti /
tamāha -
karoti yena citrāṇi hitāni jagataḥ samam /
ābhavātso 'nupacchinnaḥ kāyo nairmāṇiko mune

iti / yena śākyamunitathāgatādirūpeṇa āsaṃsāraṃ sarvalokadhātuṣu sattvānāṃ samīhitamarthaṃ samaṃ karoti, asau kāyaḥ prabandhatayā anuparato nairmāṇiko buddhasya bhagavataḥ sarvabālajanasādhāraṇaścaturtho 'vasātavyaḥ /
buddhakāritrāṇi
ityevaṃ svābhāvikakāyasvarūpabhāvanāprabhāvitabuddhādiviṣayatve jñānādyapekṣya parikalpitakāyatrayaṃ nirdiśyaṃ saṃvṛtyā jñānameva sāmbhogikakāyādipratibhāsotpādadvāreṇārthakriyākārīti karma vineyajanapratibhāsabhāk tadādhipatyāśrayeṇāyātaṃ dharmakāya eveti /
tathā karmāpyanucchinnamasyāsaṃsāramiṣyate /
gatīnāṃ śamanaṃ karma saṅgrahe ca caturvidhe

niveśanaṃ sasaṃkleśe vyavadānāvabodhane /
sattvānāmarthayāthātmye ṣaṭsu pāramitāsu ca

buddhamārge prakṛtyaiva śūnyatāyāṃ dvayakṣaye /
saṃkete 'nupalambhe ca paripāke ca dehinām

bodhisattvasya mārge 'bhiniveśasya nivāraṇe /
bodhiprāptau jinakṣetraviśuddhau niyatiṃ prati

aprameye ca sattvārthe buddhasevādike guṇe /
bodheraṅgeṣvanāśe ca karmaṇāṃ satyadarśane

viparyāsaprahāṇe ca tadavastukatānaye /
vyavadāne sasambhāre saṃskṛtāsaṃskṛte prati

vyatibhedāparijñāne nirvāṇe ca niveśanam /
dharmakāyasya karmedaṃ saptaviṃśatidhā matam