અભિસમયાલંકારવૃત્તિઃ સ્ફુટાર્થા · અધ્યાય 8

નિરન્તરદીર્ઘકાલદ્વયપ્રતિભાસપ્રહાણાભ્યાસસાત્મીભાવાદ્ ઉન્મૂલિતદ્વયપ્રતિભાસવાસનો યદા બોધિસત્ત્વો ગ્રાહ્યગ્રાહકયોગેન સ્વપ્નં ગ્રાહ્યં સ્વપ્નદશિંનં ગ્રાહકં નેક્ષતે, તદા સર્વે ઽપ્વેવંધર્માણો ધર્મા ઇતિ ધર્માણામદ્વયં તત્ત્વમ્ એકેનૈવ ક્ષણેનાધિગચ્છતીત્યેકક્ષણાભિસમ્બોધ ઇતિ ।
ઇતિ અભિસમયાલઙ્કારે નામ પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેશશાસ્ત્રે સપ્તમાધિકારવૃત્તિઃ ।
ધર્મકાયાધિકારઃ અષ્ટમઃ
1 - સ્વભાવકાયઃ
વિભાવિતૈકક્ષણાભિસમ્બોધસ્ય દ્વિતીયે ક્ષણે ધર્મકાયાભિસમ્બોધઃ । સ ચ સ્વાભાવિકકાયાદિભેદેન ચતુર્વિધઃ । (તત્ર) પ્રથમઃ સ્વાભાવિકકાય ઇત્યાહ -
સર્વાકારાં વિશુદ્ધિં યે ધર્માઃ પ્રાપ્તા નિરાસ્રવાઃ ।
સ્વાભાવિકો મુનેઃ કાયસ્તેષાં પ્રકૃતિલક્ષણઃ

સ્મૃત્યુપસ્થાનાદયો જ્ઞાનાત્મકા લોકોત્તરા ધર્મધાતુરૂપત્વાદ્ અનાસ્રવામલાનામાગન્તુકત્વેન સર્વપ્રકારાં વિશુદ્ધિં પ્રકૃતિવિવિક્તલક્ષણાં પ્રાપ્તાસ્તેષાં યા પ્રકૃતિઃ સ્વભાવો ઽનુત્પાદરૂપઃ, અયં મુનેર્બુદ્ધસ્ય ભગવતો લોકોત્તરેણ માર્ગેણ પ્રાપ્યતે, ન ક્રિયત ઇત્યકૃત્રિમાર્થેન માયોપમવિજ્ઞાનસર્વધર્મપ્રતિપત્ત્યાધિગતઃ સ્વાભાવિકઃ કાયઃ ।
પરિશિષ્ટકાયત્રયં તથ્યસંવૃત્યા પ્રતિભાસમાનં પરમાર્થતો ધર્મતારૂપં યથાધિમોક્ષપ્રભાવિતં બુદ્ધબોધિસત્ત્વશ્રાવકાદિગોચરત્વેન વ્યવસ્થાપિતમિતિ કથનાય -
વિવિક્તાવ્યતિરેકિત્વં વિવેકસ્ય યતો મતમ્ ।
ઇતિન્યાયાત્ તદવ્યતિરેકે ઽપિ પૃથગ્ વ્યવસ્થાપ્યતે ।
2 - જ્ઞાનધર્મકાયઃ
ઇત્થં પ્રથમં કાયં નિર્દિશ્ય દ્વિતીયો નિષ્પ્રપઞ્ચજ્ઞાનાત્મકો ધર્મકાયઃ અનાસ્રવઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદ્યાત્મક ઇતિ તમાહ -
બોધિપક્ષાપ્રમાણાનિ વિમોક્ષા અનુપૂર્વશઃ ।
નવાત્મિકા સમાપત્તિઃ કૃત્સ્નં દશવિધાત્મકમ્

અભિભ્વાયતનાન્યષ્ટપ્રકારાણિ પ્રભેદતઃ ।
અરણા પ્રણિધિજ્ઞાનમભિજ્ઞાઃ પ્રતિસંવિદઃ

સર્વાકારાશ્ચતસ્રો ઽથ શુદ્ધયો વશિતા દશ ।
બલાનિ દશ ચત્વારિ વૈશારદ્યાન્યરક્ષણમ્

ત્રિવિધં સ્મુત્યુપસ્થાનં ત્રિધા ઽસંમોષધર્મતા ।
વાસનાયાઃ સમુદ્ધાતો મહતો કરુણા જને

આવેણિકા મુનેરેવ ધર્મા યે ઽષ્ટાદશેરિતાઃ ।
સર્વાકારજ્ઞતા ચેતિ ધર્મકાયો ઽભિધીયતે

ઇતિ । સ્મૃત્યુપસ્થાનાદ્યારભ્ય આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગપર્યન્તા બોધિપક્ષાઃ । પૂર્વવદપ્રમાણાનિ મૈત્ર્યાદિચતુર્બ્રહ્મવિહારાઃ । અધ્યાત્મં રૂપ્યરૂપી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતીતિ દ્વૌઃ, શુભં વિમોક્ષં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપમ્પદ્ય વિહરતીત્યેકઃ, આકાશવિજ્ઞાનાકિઞ્ચન્યનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાનીતિ ચત્વારઃ, સંજ્ઞાવેદિતનિરોધ ઇત્યેકઃ ઇત્યષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ । રૂપધાતુચતુર્ધ્યાનાનિ ચતુરારૂપ્યસમાપત્તયો નિરોધસમાપત્તિરિતિ નવ સમાપત્તયઃ । પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુનીલપીતલોહિતાવદાતવિજ્ઞાનાકાશમિતિ કૃત્સ્નં દશવિધમ્ । અધ્યાત્મરૂપારૂપસંજ્ઞિનૌ પ્રત્યેકં પરીત્તાધિમાત્રાકારાભ્યાં બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતસ્તાન્યભિભૂય જાનીત ઇતિ ચતુષ્ટયમ્, અધ્યાત્મારૂપસંજ્ઞી એવ નીલપીતલોહિતાવદાતાનભિભૂય પશ્યતીતિ ચતુષ્ટયમિત્યષ્ટવિધમભિભ્વાયતનમ્ । પરસન્તાનગતક્લેશરણપ્રબન્ધોન્મૂલનાત્ સમાધિરિત્યરણા । સમ્યગપગતસર્વનિમિત્તસઙ્ગવ્યાઘાતં સંશયાપનયનકારિપ્રણિધાનસમૃદ્ધ્યા આસંસારમસમાહિતાવસ્થાયાં પ્રવર્તત ઇતિ પ્રણિધિજ્ઞાનમ્, ષડભિજ્ઞાશ્ચતસ્રશ્ચ પ્રતિસવિદઃ પૂર્વોક્તા આશ્રયાલમ્બનચિત્તજ્ઞાનપરિશુદ્ધય ઇતિ ચતસ્રઃ શુદ્ધયઃ । આયુશ્ચિત્તપરિષ્કારકર્મોપપત્ત્યધિમુક્તિપ્રણિધાનર્દ્ધિજ્ઞાનધર્મવશિતા ઇતિ દશ વશિતાઃ । પૂર્વોક્તાનિ દશ બલાનિ, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચ । પરિશુદ્ધકાયવાઙ્મનઃસમુદાચારસ્તથાગતઃ, નાસ્ત્યસ્ય વિપરીતસમુદાચારતા, યાં પરપરિજ્ઞાનભયાત્ પ્રચ્છાદયિતવ્યાં મન્યેત ઇત્યરક્ષણં ત્રિવિધમ્ । ધર્મદેશનાયાં શ્રોતુકામાશ્રોતુકામોભયકામેષુ યથાક્રમમનુનયપ્રતિઘોભયવિવિક્ત એવોપક્ષેકઃ સ્મૃતિમાન્ વિહરતીતિ સ્મૃત્યુપસ્થાનં ત્રિધા । સત્ત્વાર્થક્રિયાકાલાનતિક્રમલક્ષણેત્યસંમોષધર્મતા । ક્લેશજ્ઞેયાવરણાનુશયરૂપબીજપ્રહાણાદ્ વાસનાયાઃ સમુદ્ધાતઃ સકલજનહિતાશયતા, મહતી કરુણા જને ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા સર્વાકારજ્ઞતા । ઽચઽ ઇતિ શબ્દેન સંગૃહીતાઃ માર્ગજ્ઞતાદયો ઽપિ પ્રાગુક્તાઃ ।
સર્વે ચાશ્રયપરાવૃત્ત્યા પરાવૃત્તા બોધિપક્ષાદયો નિષ્પ્રપઞ્ચજ્ઞાનાત્મકા ધર્મકાયો ઽભિધીયત ઇતિ કેચિત્ ।
અન્યે તુ -
સર્વાકારાં વિશુદ્ધિં યે ધર્માઃ પ્રાપ્તા નિરાસ્રવાઃ ।
સ્વાભાવિકો મુનેઃ કાયસ્તેષાં પ્રકૃતિલક્ષણઃ ॥
ઇતિ યથારુતત્ત્વેન લોકોત્તરાનેવાનાસ્રવાન્ ધર્માનભ્યુપગમ્ય તેષાં યાં પ્રકૃતિરનુત્પાદતા તલ્લક્ષણઃ સ્વાભાવિકઃ કાયઃ, સ એવ ચ ધર્મતાકાયો ધર્મકાય ઇતિ ભાવપ્રત્યયલોપાદ્ વ્યપદિશ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાય, કે પુનસ્તે ઽનાસ્રવા ધર્મા યેષાં પ્રકૃતિલક્ષણો ધર્મકાય ઇત્યાશઙ્ક્ય ઽબોધિપક્ષાપ્રમાણાનીઽ ત્યાદિકારિકામવતારયન્તિ । તેષાં યોગિસંવૃત્યા વિશિષ્ટાર્થપ્રતિભાસજનનદ્વારેણાશ્રયપરાવૃત્ત્યા પરાવૃત્તા ધર્મદેશનાદ્યર્થક્રિયાકારિણો ઽવશ્યમદ્વયાશ્ચિત્તચૈતાઃ કથમભ્યુપગન્તવ્યાઃ? સઙ્ગૃહીતા ઇત્યપરે ।
કેચિત્ (કાયચતુષ્ટયવ્યાખ્યાને) -
સ્વાભાવિકઃ સસામ્ભોગો નૈર્માણિકો ઽપરસ્તથા ।
ધર્મકાયઃ સકારિત્રશ્ચતુર્ધા સમુદીરિતઃ ॥
ઇતિકારિકાયાં સ્વાભાવિકશબ્દાનન્તરં ધર્મકાયશબ્દસ્યાપાઠાત્ કાયત્રયમેવેતિ । અન્યે તૂપદર્શિતપ્રયોજનસામર્થ્યાત્ કારિકાબન્ધાનુરોધેન જ્ઞાનસ્યૈવ કારિત્રેણ સમ્બન્ધાર્થં ચૈવમુક્તમ્, અતો ઽવિરુદ્ધં સર્વં પ્રદેશાન્તરાભિહિતં કાયચતુષ્ટયં ભવતીતિ ।
શ્રાવકાદ્યરણાસમાધેઃ બુદ્ધસ્યારણાસમાધેઃ વૈશિષ્ટ્યદર્શનાય અન્તરશ્લોકેનાહ -
શ્રાવકસ્યારણાદૃષ્ટેર્નૃક્લેશપરિહારિતા ।
તત્ક્લેશસ્રોતૌચ્છિત્ત્યૈ ગ્રામાદિષુ જિનારણા

ઇતિ । મા ઽસ્મદ્દર્શનાત્ કસ્યચિત્ ક્લેશોત્પત્તિઃ સ્યાદિતિ મનુષ્યક્લેશોત્પત્તિપરિહારિતા શ્રાવકાદ્યરણાસમાધિઃ । તથાગતાનાં તુ સકલજનક્લેશપ્રબન્ધોન્મૂલનં સ્યાદિતિ ગ્રામાદિષુ અરણાસમાધિવિશેષઃ ।
શ્રાવકાદિપ્રણિધિજ્ઞાનાત્ તથાગતપ્રણિધિજ્ઞાનસ્ય વૈશિષ્ટ્યપ્રદર્શનાય અન્તરશ્લોકેનાહ -
અનાભોગમનાસઙ્ગમવ્યાઘાતં સદા સ્થિતમ્ ।
સર્વપ્રશ્નાપનુદ્બૌદ્ધં પ્રણિધિજ્ઞાનમિષ્યતે

ઇતિ । નિર્નિમિત્તત્વેન સ્વરસપ્રવૃત્તમ્, વસ્ત્વનભિનિવેશાદ્ રૂપાદિસઙ્ગવિગતમ્, સવાસનક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણાત્ સર્વજ્ઞેયાવ્યાઘાતમ્, આસંસારમવસ્થાનાત્ સદા સ્થિતમ્, સમ્યક્ પ્રતિસંવિલ્લાભાત્ પ્રશ્નવિસર્જનકારિ તાથાગતં પ્રણિધિજ્ઞાનમિતીષ્ટમ્ । શ્રાવકાદીનાં વિપરીતત્વેન નૈવમ્ ।
સ્યાદેવં નિત્યં મહાકરુણામયધર્મકાયાવસ્થાને કથં (સકલપ્રાણભૃતાં) સદા નાથેક્રિયેતિ? અન્તરશ્લોકેન સમાધાનમાહ -
પરિપાકં ગતે હેતૌ યસ્ય યસ્ય યદા યદા ।
હિતં ભવતિ કર્તવ્યં પ્રથતે તસ્ય તસ્ય સઃ

ઇતિ । કલ્યાણમિત્રાદિસમવધાનાદ્ બુદ્ધાદ્યાલમ્બને પરિપોષં ગતે હેતૌ પૂર્વાવરોપિતકુશલમૂલબીજે સતિ, યસ્ય સત્ત્વસ્ય યસ્મિન્ કાલે ધર્મદેશનાદિકં ક્રિયમાણમાયતિપથ્યં ભવતિ, તદા તસ્યાર્થકરણાય પૂર્વપ્રણિધાનસમૃદ્ધ્યા તત્પ્રતિભાસાનુરૂપેણાર્થક્રિયાકારી ભગવાનિતિ (મહાકરુણાસ્વભાવધર્મકાયાવસ્થાનેન) સર્વદા ચિન્તામણિરિવોપસ્થિતો ઽપિ સ્વકર્માપરાધજનિતહેતુવૈધુર્યાન્ન ફલદાયકઃ પ્રતિભાસત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તત્કથમિતિ શંકાયામન્તરશ્લોકેન દૃષ્ટાન્તમાહ -
વર્ષત્યપિ હિ પર્જન્યે નૈવ બીજં પ્રરોહતિ ।
સમુત્પાદે ઽપિ બુદ્ધાનાં નાભવ્યો ભદ્રમશ્નુતે

ઇતિ । યથા દેવરાજે વર્ષત્યપિ સતિ પૂતીભાવાદિના અબીજીભૂતં બીજં તિલાદિ ન પ્રાદુર્ભવતિ, તદ્વદ્ બુદ્ધાનાં સકલમનોરથપરિપૂરણદક્ષાણાં સમુત્પાદે ઽપિ અભવ્યો ન ભદ્રં સદ્ધર્મશ્રવણાદિકં પ્રાપ્નોતીતિ ।
કથં જ્ઞાનાત્મકો ધર્મકાયઃ પ્રતિનિયતયોગિસન્તાનાધારવર્તી પ્રતિક્ષણમુત્પદ્યમાનો વ્યાપો નિત્ય ઇતિ કથ્યત ઇતિ ચેદ્? અન્તરશ્લોકેનાહ -
ઇતિ કારિત્રવૈપુલ્યાદ્ બુદ્ધો વ્યાપી નિરૂચ્યતે ।
અક્ષયત્વાચ્ચ તસ્યૈવ નિત્ય ઇત્યપિ કથ્યતે

ઇતિ । યથોક્તન્યાયેનૈવં સર્વત્ર પ્રતિભાસદ્વારેણાર્થક્રિયાકરણવૈપુલ્યાત્ પ્રબન્ધતયા આસંસારમવસ્થાનેન ચ ભગવતઃ ક્ષયાભાવાદ્ યથાક્રમં બુદ્ધો વ્યાપી નિત્ય ઇત્યભિધીયતે ।
3 - સમ્ભોગકાયઃ
કાયદ્વયમેવં નિર્દિશ્ય લક્ષણાનુવ્યઞ્જનવિરાજિતઃ સામ્ભોગિકઃ રૂપકાયસ્વભાવસ્તૃતીયઃ । તમાહ -
દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણાશીતિવ્યઞ્જનાત્મા મુનેરયમ્ ।
સાંભોગિકો મતઃ કાયો મહાયાનોપભોગતઃ

ઇતિ । દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણાશીત્યનુવ્યઞ્જનાત્મકો ઽયં દશભૂમિપ્રવિષ્ટમહાબોધિસત્ત્વૈઃ પરમાનવદ્યમહાયાનધર્મસંભોગપ્રીતિસુખોપભોગાત્ બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ સામ્ભોગિકકાયઃ ।
કાનિ તાનિ દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણાનીતિ ચેત્? પઞ્ચભિરન્તરશ્લોકૈરાહ -
ચક્રાઙ્કહસ્તઃ ક્રમકૂર્મપાદો જાલાવનદ્ધાઙ્ગુલિપાણિપાદઃ ।
કરૌ સપાદૌ તરુણૌ મૃદૂ ચ સમુત્સદૈઃ સપ્તભિરાશ્રયો ઽસ્ય

દીર્ઘાઙ્ગુલિર્વ્યાયતપાર્ષ્ણિગાત્રં પ્રાજ્યં ત્વૃજૂચ્છઙ્ખપદોર્ધ્વરોમા ।
એણેયજઙ્ઘશ્ચ પટૂરુબાહુઃ કોશાવનદ્ધોત્તમબસ્તિગુહ્યઃ

સુવર્ણવર્ણઃ પ્રતનુચ્છવિશ્ચ પ્રદક્ષિણૈકૈકસુજાતરોમા ।
ઊર્ણાઙ્કિતાસ્યો હરિપૂર્વકાયઃ સ્કન્ધૌ વૃતાવસ્ય ચિતાન્તરાંસઃ

હીનો રસઃ ખ્યાતિ રસોત્તમો ઽસ્ય ન્યગ્રોધવન્મણ્ડલતુલ્યમૂર્તિઃ ।
ઉષ્ણીષમૂર્ધા પૃથુચારુજિહ્વો બ્રહ્મસ્વરઃ સિંહહનુઃસુશુક્લાઃ

તુલ્યાઃ પ્રમાણે ઽવિરલાશ્ચ દન્તા અન્યૂનસંખ્યા દશિકાશ્ચતસ્રઃ ।
નીલેક્ષણો ગોવૃષપક્ષ્મનેત્રો દ્વાત્રિંશદેતાનિ હિ લક્ષણાનિ

ઇતિ । (1) ગુરૂણામનુગમનપ્રત્યુદ્ગમનાદિના ચક્રાઙ્કહસ્તપાદતા ।
(2) દૃઢસંવરસમાદાનત્વાત્ કૂર્મવત્ સુપ્રતિષ્ઠિતપાદતા ।
(3) ચતુઃસંગ્રહવસ્તુસેવનાદ્ રાજહંસવત્ જાલાવનદ્ધાઙ્ગુલિપાણિપાદતા ।
(4) પ્રણીતખાદ્યભોજ્યાદિદાનાદ્ મૃદુતરુણહસ્તપાદતા ।
(5) પ્રણીતતરલેહ્યાદિદાનેન સમુચ્છ્રિતહસ્તપાદસ્કન્ધગ્રીવાપ્રદેશત્વાત્ સપ્તોચ્છ્રયતા ।
(6) વધ્યમોક્ષણત્વાદ્ દીર્ઘાઙ્ગુલિતા ।
(7) જીવિતાનુગ્રહણાદ્ આયતપાર્ષ્ણિતા ।
(8) પ્રાણાતિપાતવિરત્યા બૃહદૃજુગાત્રતા ।
(9) કુશલધર્મસમાદાનાદ્ ઉચ્છઙ્ખપાદતા ।
(1)) ગૃહીતકુશલસમાદાનવર્ધનાત્ ઊર્ધ્વગરોમતા ।
(11) સત્કૃત્ય વિદ્યાશિલ્પાદિદાનાદ્ એણેયજઙ્ઘતા ।
(12) સંવિદ્યમાનાર્થયાચનકજનાપ્રત્યાખ્યાનાત્ પટૂરૂબાહુતા ।
(13) સર્વજનબ્રહ્મચર્યસમાદાપનગુહ્યમન્ત્રારક્ષણાત્ કોશગતબસ્તિગુહ્યતા ।
(14) પ્રણીતોપાસ્તરણદાનાત્ સુવર્ણવર્ણતા ।
(15) પ્રાસાદાદિવરદાનાત્ શ્લક્ષ્ણચ્છવિતા ।
(16) સઙ્ગણિકાદિપરિવર્જનાત્ પ્રદક્ષિણાવર્તૈકૈકરોમતા ।
(17) સર્વગુરુજનયથાસ્થાનનિવેશનાદ્ ઊર્ણાઙ્કિતમુખતા ।
(18) સર્વથા મુખરવચનાનવસાદનાત્ સિંહપૂર્વાર્દ્ધકાયતા ।
(19) પ્રિયવાદિત્વસુભાષિતાનુલોમત્વાત્ સુસંવૃતસ્કન્ધતા ।
(20) ભૈષજ્યાદિદાનાત્ ચિતાન્તરાંસતા ।
(21) ગ્લાનજનોપસ્થાનાદ્ રસરસાગ્રતા ।
(22) વનારામાદિકરણસમાદાપનાત્ ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલતા ।
(23) વિહારાદ્યભ્યધિકપ્રદાનાદુષ્ણીષશિરસ્કતા ।
(24) શ્લક્ષ્ણાદિવચનાત્ પ્રભૂતજિહ્વતા ।
(25) સર્વલોકધાતુસત્ત્વસદ્ધર્મવિજ્ઞપનાદ્ બ્રહ્મસ્વરતા ।
(26) સમ્ભિન્નપ્રલાપવિરત્યા સિંહહનુતા ।
(27) સર્વજનસમ્માનાદિના શુક્લદન્તતા ।
(28) વિશુદ્ધાજીવત્વાત્ સમદન્તતા ।
(29) સત્યવચનસમુદાચારાદ્ અવિરલદન્તતા ।
(30) પિશુનવચનાનભ્યાસાત્ સમચત્વારિંશદ્દન્તતા ।
(31) સર્વસત્ત્વૈકપુત્રદર્શનાદ્ અભિનીલનેત્રતા ।
(32) પ્રતિઘાતાદિવિવેકદર્શનાદ્ ગોપક્ષ્મનેત્રતા ।
સિદ્ધકરણાત્ લક્ષણં સિદ્ધં ભવતીત્યન્તરશ્લોકેનાહ -
યસ્ય યસ્યાત્ર યો હેતુર્લક્ષણસ્ય પ્રસાધકઃ ।
તસ્ય તસ્ય પ્રયૂર્યાયં સમુદાગમલક્ષણઃ

ઇતિ । યેષાં લક્ષણાનાં યે પ્રસાધકાઃ, તાન્ પ્રપૂર્ય તાનિ દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ ।
કાનિ તેષાં કારણાનીતિ ચેત્? દ્વાભ્યામન્તરશ્લોકાભ્યામાહ -
ગુરૂણામનુયાનાદિર્દૃઢતા સંવરં પ્રતિ ।
સઙ્ગ્રહાસેવનં દાનં પ્રણીતસ્ય ચ વસ્તુનઃ

વધ્યમોક્ષસમાદાનં વિવૃદ્ધિઃ કુશલસ્ય ચ ।
ઇત્યાદિકો યથાસૂત્રં હેતુર્લક્ષણસાધકઃ

ઇતિ । ઇમે દ્વે કારિકે ઉપર્યેવ લક્ષણવ્યાખ્યાનાવસરે સ્ફુટિતે, અતો ન પુનઃ વિસ્તીર્યેત ઇતિ ।
લક્ષણાન્યેવં વ્યાખ્યાય દ્વાદશભિઃ અન્તરશ્લોકૈઃ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાન્યાહ -
તામ્રાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ તુઙ્ગાશ્ચ નખા અંગુલયો મુનેઃ ।
વૃત્તાશ્ચિતાનુપૂર્વાશ્ચ ગૂઢા નિર્ગ્રન્થયઃ શિરાઃ

ગૂઢૌ ગુલ્ફૌ સમૌ પાદૌ સિંહેભદ્વિજગોપતેઃ ।
વિક્રાન્તં દક્ષિણં ચારુગમનમૃજુવૃત્તતા

મૃષ્ટાનુપૂર્વતે મેધ્યમૃદુત્વે શુદ્ધગાત્રતા ।
પૂર્વવ્યઞ્જનતા ચારૂપૃથુમણ્ડલગાત્રતા

સમક્રમત્વં શુદ્ધત્વં નેત્રયોઃ સુકુમારતા ।
અદીનોત્સદગાત્રત્વે સુસંહતનગાત્રતા

સુવિભક્તાઙ્ગતા ધ્વાન્તપ્રધ્વસ્તાલોકશુદ્ધતા ।
વૃત્તમૃષ્ટાક્ષતાક્ષામકુક્ષિતાશ્ચ ગભીરતા

દક્ષિણાવર્તતા નાભેઃ સમન્તાદ્દર્શનીયતા ।
સમાચારઃ શુચિઃ કાલતિલકાપગતા તનુઃ

કરૌ તૂલમૃદૂ સ્નિગ્ધગમ્ભીરાયતલેખતા ।
નાત્યાયતં વચો બિમ્બપ્રતિબિમ્બૌપમૌષ્ઠતા

મૃદ્વી તન્વી ચ રક્તા ચ જિહ્વા જીમૂતઘોષતા ।
ચારુમઞ્જુસ્વરો દંષ્ટ્રા વૃત્તાસ્તીક્ષ્ણાઃ સિતાઃ સમાઃ

અનુપૂર્વીં ગતાસ્તુઙ્ગા નાસિકા પરમં શુચિઃ ।
વિશાલે નયને પક્ષ્મચિતં પદ્મદલાક્ષિતા

આયતશ્લક્ષ્ણસુસ્નિગ્ધસમરોમ્નૌ ભ્રુવૌ ભુજૌ ।
પીનાયતૌ સમૌ કર્ણાવુપઘાતવિવર્જિતૌ

લલાટમપરિમ્લાનં પૃથુપૂર્ણોત્તમાઙ્ગતા ।
ભ્રભરાભાશ્ચિતાઃ શ્લક્ષ્ણા અસંલુલિતમૂર્તયઃ

કેશા અપરુષાઃ પુંસાં સૌરભ્યાદપહારિણઃ ।
શ્રીવત્સઃ સ્વસ્તિકઞ્ચેતિ બુદ્ધાનુવ્યઞ્જનં મતમ્

ઇતિ । (1) સર્વસંસ્કારવીતરાગત્વેન તામ્રનખતા ।
(2) સર્વસત્ત્વહિતાધ્યાશયત્વેન સ્નિગ્ધનખતા ।
(3) શ્રેષ્ઠવંશપ્રભવત્વેન તુઙ્ગનખતા ।
(4) વૃત્તાનવદ્યત્વેન વૃત્તાઙ્ગુલિતા ।
(5) સમુપચિતકુશલમૂલત્વેન ચિતાઙ્ગુલિતા ।
(6) સમ્યગનૂપૂર્વપ્રવૃતત્વેન અનુપૂર્વાઙ્ગુલિતા ।
(7) સુનિગૂઢકાયાદિકર્માન્તાજીવત્વેન ગૂઢશિરતા ।
(8) ક્લેશગ્રન્થિભેદકત્વેન નિર્ગ્રન્થિશિરતા ।
(9) સુનિગૂઢધર્મમતિત્વેન ગૂઢગુલ્ફતા ।
(10) સર્વદુર્ગસ્થાનજનોત્તારકત્વેન અવિષમપાદતા ।
(11) નરાભિભવનકુશલતયા સિંહવિક્રાન્તગામિતા ।
(12) નાગાભિભવનકુશલતયા નાગવિક્રાન્તગામિતા ।
(13) વૈહાયસઙ્ગમકુશલતયા હંસવિક્રાન્તગામિતા ।
(14) પુરુષવૃષભકુશલતયા વૃષભવિક્રાન્તગામિતા ।
(15) પ્રદક્ષિણમાર્ગાનુયાતતયા પ્રદક્ષિણગામિતા ।
(16) પ્રાસાદિકકુશલતયા ચારુગામિતા ।
(17) નિત્યમવક્રચિત્તતયા અવક્રગામિતા ।
(18) વિશુદ્ધગુણાખ્યાપકતયા વૃત્તગાત્રતા ।
(19) પ્રમૃષ્ટપાપધર્મતયા મૃષ્ટગાત્રતા ।
(20) વિનેયાનુરૂપધર્મદેશકતયા અનુપૂર્વગાત્રતા ।
(21) કાયાદિશુચિસમુદાચારત્વાત્ શુચિગાત્રતા ।
(22) કરુણાચિત્તત્વાત્ મૃદુગાત્રતા ।
(23) વિશુદ્ધચિત્તત્વાત્ વિશુદ્ધગાત્રતા ।
(24) પરિપૂર્ણધર્મવિનયત્વાત્ પરિપૂર્ણવ્યઞ્જનતા ।
(25) પૃથુચારુગુણાખ્યાનાત્ પૃથુચારુમણ્ડલગાત્રતા ।
(26) સર્વત્ર સમચિત્તત્વાત્ સમક્રમતા ।
(27) સુવિશુદ્ધધર્મદેશનાદ્ વિશુદ્ધનેત્રતા ।
(28) સુગમધર્મદેશનાત્ સુકુમારગાત્રતા ।
(29) નિત્યમદીનચિત્તત્વાદ્ અદીનગાત્રતા ।
(30) સમુદ્ગતકુશલત્વાદ્ ઉત્સદગાત્રતા ।
(31) ક્ષીણપુનર્ભવત્વેન સુસંહતગાત્રતા ।
(32) સુવિભક્તપ્રતીત્યસમુત્પાદદેશકત્વેન સુવિભક્તાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગતા ।
(33) સુવિશુદ્ધપદાર્થદર્શનાદ્ વિતિમિરશુદ્ધાલોકતા ।
(34) વૃત્તસમ્પન્નશિષ્યસંવર્તનીયત્વેન વૃત્તકુક્ષિતા ।
(35) પ્રમૃષ્ટસંસારદોષત્વેન મૃષ્ટકુક્ષિતા ।
(36) ભગ્નમાનશૃઙ્ગત્વેન અભગ્નકુક્ષિતા ।
(37) ધર્મક્ષયવિનિવર્તકત્વેન અક્ષામકુક્ષિતા ।
(38) પ્રતિવિદ્ધધર્મગમ્ભીરત્વેન ગમ્ભીરનાભિતા ।
(39) પ્રદક્ષિણગ્રાહિશિષ્યસંવર્તનીયત્વેન પ્રદક્ષિણાવર્તનાભિતા ।
(40) સમન્તપ્રાસાદિકપરિવારસંવર્તનીયત્વેન સમન્તપ્રાસાદિકતા ।
(41) શુચિચિત્તત્વેન શુચિસમુદાચારતા ।
(42) વ્યપગતાકાલધર્મવિનયત્વેન વ્યપગતતિલકાલકગાત્રતા ।
(43) કાયાદિલાઘવપ્રાપકધર્મદેશકત્વેન તૂલસદૃશસુકુમારપાણિતા ।
(44) પ્રતિલબ્ધસ્નિગ્ધમહાશ્રમણત્વેન સ્નિગ્ધપાણિલેખતા ।
(45) ગમ્ભીરધર્મસ્થાનત્વેન ગમ્ભીરપાણિલેખતા ।
(46) સમ્યગાયતિપરિશુદ્ધધર્મદેશકત્વેન આયતપાણિલેખતા ।
(47) પ્રચુરતરશિક્ષાદેશકત્વેન નાત્યાયતવચનતા ।
(48) પ્રતિબિમ્બવત્ વિદિતસર્વલોકત્વેન બિમ્બપ્રતિબિમ્બોપમૌષ્ઠતા ।
(49) મૃદુવચનવિનયત્વેનમૃદુજિહ્વતા ।
(50) પ્રભૂતગુણોપપન્નત્વેન તનુજિહ્વતા ।
(51) રક્તબાલજનદુરવગાહધર્મવિનયત્વેન રક્તજિહ્વતા ।
(52) સર્વત્રાસાપગતત્વેન મેઘગર્જિતઘોષતા ।
(53) મધુરાદ્યાલાપત્વેન મધુરચારુમઞ્જુસ્વરતા ।
(54) નિવૃત્તભવસંયોજનત્વેન વૃત્તદંષ્ટ્રતા ।
(55) દુર્દાન્તજનદમકત્વેન તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રતા ।
(56) પરમશુક્લધર્મવિનયત્વેન શુક્લદંષ્ટ્રતા ।
(57) સમભૂતિપ્રતિષ્ઠિતત્વેન સમદંષ્ટ્રતા ।
(58) સમ્યગનુપૂર્વાભિસમયપ્રકાશકત્વેન અનુપૂર્વદંષ્ટ્રતા ।
(59) પ્રજ્ઞાપ્રકર્ષસ્થાપકત્વેન તુઙ્ગનાસતા ।
(60) શુચિજનસમ્પન્નત્વેન શુચિનાસતા ।
(61) પરમોદારધર્મત્વેનવિશાલનયનતા ।
(62) સમુપચિતસત્ત્વરાશિત્વેન ચિત્તપક્ષ્મતા ।
(63) સર્વયુવતિજનાભિનન્દિત્વેન સિતાસિતકમલદલનયનતા ।
(64) નિત્યમાયતિદર્શિત્વેન આયતભ્રૂકતા ।
(65) શ્લક્ષ્ણધર્મવિનયકુશલત્વેન શ્લક્ષ્ણભ્રકતા ।
(66) કુશલસ્નિગ્ધસન્તાનત્વેન સુસ્નિગ્ધભ્રકતા ।
(67) સમન્તદોષદર્શિત્વેન સમરોમભ્રૂકતા ।
(68) પરમપીડાનિવર્તકત્વેન પીનાયતભુજતા ।
(69) વિજિતરાગાદિસમરત્વેન સમકર્ણતા ।
(70) સર્વસત્ત્વાનુપહતસન્તાનસ્વેન અનુપહતકર્ણેન્દ્રિયતા ।
(71) સર્વદૃષ્ટિકૃતાન્યથાવિપરિણામત્વેન અપરિમ્લાનલલાટતા ।
(72) સર્વવાદિપ્રમથનત્વેન પૃથુલલાટતા ।
(73) પરિપૂર્ણોત્તમપ્રણિધાનત્વેન પૂર્ણોત્તમાઙ્ગતા ।
(74) વિષયરતિવ્યાવર્તકત્વેન ભ્રમરસદૃશકેશતા ।
(75) પ્રહીણદર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યાનુશયત્વેન ચિતકેશતા ।
(76) શ્લક્ષ્ણબુદ્ધિપરિજ્ઞાતશાસનત્વેન શ્લક્ષ્ણકેશતા ।
(77) રાગાદ્યસંલુઠિતચેતનત્વેન અસંલુઠિતકેશતા ।
(78) નિત્યમપરુષવચનત્વેન અપરુષકેશતા ।
(79) બોધ્યઙ્ગકુસુમાવકીર્ણત્વેન સુરભિકેશતા ।
(80) સર્વથા શોભાસંવર્તનીયત્વેન શ્રીવત્સસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્તલલિતપાણિપાદતલતા ચેતિ ।
4 - નૈર્માણિકકાયઃ
ઇત્થં કાયત્રયં નિર્દિશ્યં ચતુર્થઃ નૈર્માણિકકાયઃ સર્વબાલજનસાધારણ ઇતિ ।
તમાહ -
કરોતિ યેન ચિત્રાણિ હિતાનિ જગતઃ સમમ્ ।
આભવાત્સો ઽનુપચ્છિન્નઃ કાયો નૈર્માણિકો મુને

ઇતિ । યેન શાક્યમુનિતથાગતાદિરૂપેણ આસંસારં સર્વલોકધાતુષુ સત્ત્વાનાં સમીહિતમર્થં સમં કરોતિ, અસૌ કાયઃ પ્રબન્ધતયા અનુપરતો નૈર્માણિકો બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ સર્વબાલજનસાધારણશ્ચતુર્થો ઽવસાતવ્યઃ ।
બુદ્ધકારિત્રાણિ
ઇત્યેવં સ્વાભાવિકકાયસ્વરૂપભાવનાપ્રભાવિતબુદ્ધાદિવિષયત્વે જ્ઞાનાદ્યપેક્ષ્ય પરિકલ્પિતકાયત્રયં નિર્દિશ્યં સંવૃત્યા જ્ઞાનમેવ સામ્ભોગિકકાયાદિપ્રતિભાસોત્પાદદ્વારેણાર્થક્રિયાકારીતિ કર્મ વિનેયજનપ્રતિભાસભાક્ તદાધિપત્યાશ્રયેણાયાતં ધર્મકાય એવેતિ ।
તથા કર્માપ્યનુચ્છિન્નમસ્યાસંસારમિષ્યતે ।
ગતીનાં શમનં કર્મ સઙ્ગ્રહે ચ ચતુર્વિધે

નિવેશનં સસંક્લેશે વ્યવદાનાવબોધને ।
સત્ત્વાનામર્થયાથાત્મ્યે ષટ્સુ પારમિતાસુ ચ

બુદ્ધમાર્ગે પ્રકૃત્યૈવ શૂન્યતાયાં દ્વયક્ષયે ।
સંકેતે ઽનુપલમ્ભે ચ પરિપાકે ચ દેહિનામ્

બોધિસત્ત્વસ્ય માર્ગે ઽભિનિવેશસ્ય નિવારણે ।
બોધિપ્રાપ્તૌ જિનક્ષેત્રવિશુદ્ધૌ નિયતિં પ્રતિ

અપ્રમેયે ચ સત્ત્વાર્થે બુદ્ધસેવાદિકે ગુણે ।
બોધેરઙ્ગેષ્વનાશે ચ કર્મણાં સત્યદર્શને

વિપર્યાસપ્રહાણે ચ તદવસ્તુકતાનયે ।
વ્યવદાને સસમ્ભારે સંસ્કૃતાસંસ્કૃતે પ્રતિ

વ્યતિભેદાપરિજ્ઞાને નિર્વાણે ચ નિવેશનમ્ ।
ધર્મકાયસ્ય કર્મેદં સપ્તવિંશતિધા મતમ્