Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhisamayālaṃkāravivaraṇa · Part 2124

etāsu kalpanātmikā vipratipattayo mukhyāḥ, yāśca prasaṅgamukhenoktāstā gauṇā iti mantavyāḥ /
etāḥ ṣoḍaśāpi vipratipattayo kalpanātmikā śabdātmikā ceti dvayorantarbhavanti /
dvayoḥ satyayorekamālambya yadaparaṃ nirākaroti tad abhiniveśātmakaṃ jñānameva kalpanātmikā vipratipattiḥ /
dvayoḥ satyayorekaṃ nimittīkṛtya yā aparaṃ nirākaroti sā vāk śabdātmikā vipratipattiaravaseyā /
(ga) avadhiḥ
mārge 'praveśādārabhya aśuddhasaptabhūmiparyantamāsāṃ vipratipattīnāṃ sīmā bhavatīti /
// iti mūrdhābhisamayopalakṣakā aṣṭau dharmāḥ //
(i) ānupūrvikābhisamayopalakṣakāḥ trayodaśa dharmāḥ
ānupūrvikābhisamayasya svarūpanirdeśaḥ abhisamayālaṅkāre saṃkṣepataḥ kārikāśena kṛtaḥ / tathā hi -
tredhā daśadhā cānupūrvikaḥ
vistaratastu tasya lakṣaṇādikamanayā ekayā kārikayopanyastam / tathā hi -
dānena prajñayā yāvad buddhādau smṛtibhiśca sā /
dharmābhāvasvabhāvenetyanupūrvakriyā matā //
(ka) lakṣaṇam
sarvākārajñatāditrisarvajñatākārān adhigatān anupūrvīkṛtya prajñābhāvanayopāttaḥ sattvayogaḥ ānupūrvikaprayoga iti lakṣaṇam /
(kha) bhedaḥ
dānādiṣaṭpāramitāparipūraṇena (ṣaṭ), buddha-dharma-saṃgha-śīla-tyāga-devatā-nāmanusmaraṇena (ṣaṭ) , rūpādisarvadharmābhāve svabhāvāvabodhena (ekaḥ) yo 'dhigamaḥ sa ānupūrvikābhisamayastrayodaśavidha ityasya trayodaśa bhedā bhavanti /
(ga) avadhiḥ
sambhāramārgamārabhya ekakṣaṇābhisambodhāt samanantarapūrvakṣaṇaparyantamasya sīmā bhavatīti /
// iti ānupūrvikābhisamayopalakṣakāḥ trayodaśaḥ dharmāḥ //
(ī) ekakṣaṇābhisambodhābhisamayopalakṣakāḥ catvāro dharmāḥ
ekakṣaṇābhisambodhasya svarūpanirdeśaḥ abhisamayālaṅkāre kārikārdhena saṃkṣepataḥ kṛtaḥ / tathā hi -
ekakṣaṇābhisambodho lakṣaṇena caturvidhaḥ //
vistaratastu saptamādhikāre draṣṭavyaḥ /
(ka) lakṣaṇam
adhigatatrisarvajñatākāreṣu svabhyastasteṣāmeva kṣaṇenaikenādhigamarūpaḥ paryantayogaḥ ekakṣaṇābhisambodha iti lakṣaṇam /
ekakṣaṇaprayogaḥ, antimakṣaṇabodhisattvīyajñānam, ānantaryamūrdhaprayogaḥ ityanarthāntaram /
(kha) bhedaḥ
svarūpataḥ ekavidha eva ekakṣaṇābhisambodho lakṣaṇena (vyāvṛtyā) caturvidho bhavati, yathā - avipākalakṣaṇaḥ, vipākalakṣaṇaḥ alakṣaṇalakṣaṇaḥ, advayalakṣaṇaśceti /
(ya) avipākalakṣaṇaḥ
asya sarvaṃ svarūpam abhisamayālaṅkāre ekayā kārikayā parīdīpitam / tathā hi -
anāsravāṇāṃ sarveṣāmekaikenāpi saṃgrahāt /
ekakṣaṇāvabodho 'yaṃ jñeyo dānādinā muneḥ //
(ka) lakṣaṇam
ekakṣaṇadānādijñānena anāsravadānādyaśītyanuvyañjanalakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ saṃgraheṇa bodhisattvasya avabodharūpaḥ paryantayogaḥ avipākānāsravasarvadharmaikakṣaṇalakṣaṇo bhavatīti lakṣaṇam /
(ra) vipākalakṣaṇaḥ
asya sarvaṃ svarūpam abhisamayālaṅkāre ekayā kārikayā samyagabhihitam / tathā hi -
vipākadharmatāvasthā sarvaśuklamayī yadā /
prajñāpāramitā jātā jñānamekakṣaṇe tadā //
(ka) lakṣaṇam

yadā bodhisattvasya pratipakṣabhāvanayā sarvavipakṣakalaṅkāpagamena sakalavyavadānapakṣavipākadharmatāvasthā śuklasvabhāvā jātā, tadā ekasminneva kṣaṇe vipākāvasthāprāptānām anāsravadharmāṇāṃ bodhāt jñānaṃ (prajñāpāramitā) vipākadharmatāvasthānāsravadharmaikakṣaṇalakṣaṇo bhavati, ityevakṣaṇābhisambodho dvitīyaḥ / ayaṃ vipākaḥ aṣṭamabhūmerūrdhvaṃ bhavatīti jñeyam /
(la) alakṣaṇalakṣaṇaḥ
asya svarūpādikaṃ sarvam abhisamayālaṅkāre ekayā kārikayā suspaṣṭamupavarṇitam / tathā hi -
svapnopameṣu dharmeṣu sthitvā dānādicaryayā /
alakṣaṇatvaṃ dharmāṇāṃ kṣaṇenaikena vindati /
(ka) lakṣaṇam
pūrvaṃ svapnopamasarvadharmābhyāsena sambhāradvayamanubhūya adhigamāvasthāyāṃ svapnasvabhāveṣu sarvadharmeṣu upādānaskandhādiṣu sthitvā dānādiṣaṭpāramitāpratipattyā dānādirūpanirūpaṇākāreṇa alakṣaṇāḥ sarvadharmā iti saṃkleśavyavadānarūpāṇāṃ sarvadharmāṇāmekenaiva kṣaṇena alakṣaṇatvaṃ jānāti, ityevam alakṣaṇa sarvadharmaikakṣaṇalakṣaṇo bhavatīti ekakṣaṇābhisambodhastṛtīyaḥ /
(va) advayalakṣaṇaḥ
asyādvayalakṣaṇasya svarūpam abhisamayālaṅkāre ekayā kārikayā spaṣṭamupadarśitam / tathā hi -
svapnaṃ taddarśinaṃ caiva dvayayogena nekṣate /
dharmāṇāmadvayai tattvaṃ kṣaṇenaikena paśyati //
(ka) lakṣaṇam
nirantaradīrghakāladvayapratibhāsaprahāṇābhyāsasātmībhāvād unmīlitadvayapratibhāsavāsano yadā bodhisattvo grāhyagrāhakayogena svapnaṃ grāhyaṃ svapnadarśinaṃ grāhakaṃ nekṣate, tadā sarve 'pyevaṃdharmāṇo dharmā iti dharmāṇāmadvayaṃ tattvamekenaiva kṣaṇena paśyati, ityevam advayalakṣaṇasarvadharmaikakṣaṇalakṣaṇo bhavatyekakṣaṇābhisambodhaścaturthaḥ /
(kha) nirvacanam
eka ityantimaḥ, kṣaṇamiti samayaḥ, abhirityābhimukhyam, samiti samyak, aya ityadhigama ityevaṃ antimakāle dānādisarvānāsravadharmāṇāmaviparītaḥ samyak prativedhaḥ ekakṣaṇābhisambodha ityucyate /
(ga) avadhiḥ
samastānāṃ caturlakṣaṇānāmavadhiḥ antimakṣaṇasthabodhisattvīyāvasthāyāmeva bhavati /
// iti ekakṣaṇābhisambodhābhisamayasya aṣṭau dharmāḥ //
3. Dharmakāyopalakṣakāścatvāro dharmāḥ
vipākabhūtasya dharmakāyasya saṃkṣiptanirdeśaḥ abhisamayālaṅkāre ekayā kārikayā paridīpitaḥ / tathā hi -
svābhāvikaḥ sasāmbhogo nairmāṇiko 'parastathāḥ /
dharmakāyaḥ sakāritraścaturdhā samudīritaḥ //
vistṛtanirdeśastu aṣṭamādhikāre catvāriṃśatkārikābhirvihitaḥ / tatra dharmakāyasya lakṣaṇādikaṃ sarvaṃ svarūpamupavarṇitam /
(ka) lakṣaṇam
sambhāradvayasaṃcayabalena prāptāḥ paryantaguṇā eva phalabhūto dharmakāya iti lakṣaṇam /
(kha) bhedaḥ
catvāro 'sya bhedā bhavanti, yathā - svabhāvakāyaḥ, jñānadharmakāyaḥ, sambhogakāyaḥ, nirmāṇakāyaśceti catvāraḥ /
1. svabhāvakāyaḥ
asya svābhāvikakāyasyopapādanam abhisamayālaṅkāre ekayā kārikayā kṛtam / tathā hi -
sarvākārāṃ viśuddhiṃ ye dharmāḥ prāptā nirāsravāḥ /
svābhāviko muneḥ kāyasteṣāṃ prakṛtilakṣaṇaḥ //
(ka) lakṣaṇam
prakṛtyāgantukamalaviśuddhidvayalakṣaṇaḥ paryantadhāturanutpādarūpaḥ svabhāvakāya iti lakṣaṇam /
(kha) bhedaḥ
prakṛtiviśuddhaḥ āgantukaviśuddhaśceti dvau bhedau /
(ga) avadhiḥ
svabhāvakāyaḥ kevalaṃ buddhabhūmāveva bhavati /
2. jñānadharmakāyaḥ
asya jñānakāyasya svarūpam abhisamayālaṅkāre pañcabhiḥ kārikābhirupadarśitam /
(ka) lakṣaṇam

yāvajjñānaṃ yathāvajjñānaṃ cāpekṣya sākṣātkāri paryantajñāna jñānadharmakāya iti lakṣaṇam / jñānadharmakāyaḥ sarvajñajñānaṃ cetyanarthāntaram /
(kha) bhedaḥ
buddhabhūmau anāsravajñānānāmekaviṃśatiḥ jñānavargā evāsya ekaviṃśatiḥ prabhedāḥ / tathā hi -
(1) smṛtyupasthānādyārabhya āryāṣṭāṅgamārgaparyantā saptatriṃśad bodhipakṣāḥ, (2) catvāryapramāṇāni maitryādicaturbrahmavihārāḥ, (3) aṣṭau vimokṣāḥ, (4) navasamāpattayaḥ, (5) kṛtsnāyatanāni daśa (6) aṣṭau abhibhvāyatanāni, (7) araṇāsamādhiḥ, (8) praṇidhijñānam, (9) ṣaḍabhijñāḥ, (10)catasraḥ pratisaṃvidaḥ, (11) āśrayālambanacittajñānapariśuddhaya iti cataśraḥ śuddhayaḥ, (12) daśa vaśitāḥ, (13) daśa balāni, (14) catvāri vaiśāradyāni, (15) trīṇi arakṣaṇāni, (16) trīṇi smṛtyupasthānāni, (17) asammoṣadharmatā, (18) kleśajñeyāvaraṇānuśayarūpabījaprahāṇāt vāsanāsamudghātaḥ, (19) sakalajanahitāśayatā mahākaruṇā, (20) aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, (21) sarvākārajñatāditrisarvajñatā /
tathā coktam abhisamayālaṅkāre -
bodhipakṣāpramāṇāni vimokṣā anupūrvaśaḥ /
navātmikā samāpattiḥ kṛtsnaṃ daśavidhātmakam //
abhibhvāyatanānyaṣṭaprakārāṇi prabhedataḥ /
araṇā praṇidhijñānamabhijñāḥ pratisaṃvidaḥ //
sarvākārāścatasro 'tha śuddhayo vaśitā daśa /
balāni daśa catvāri vaiśāradyānyarakṣaṇam //
trividhaṃ smṛtyupasthānaṃ tridhā 'saṃmoṣadharmatā /
vāsanāyāḥ samudghāto mahatī karuṇā jane //
āveṇikā munereva dharmā ye 'ṣṭādaśeritāḥ /
sarvākārajñatā ceti dharmākāyo 'bhidhīyate //
(ga) avadhiḥ
buddhabhūmāveva jñānadharmakāyo bhavati /
3. sambhogakāyaḥ
sambhogakāyasya svarūpavarṇanam abhisamayālaṅkāre ekayā kārikayā kṛtam / tathā hi -
dvātriṃśallakṣaṇāśītivyañjanātmā munerayam /
sāmbhogiko mataḥ kāyo mahāyānopabhogataḥ //
(ka) lakṣaṇam
sthānakāyaparivāradharmakālākhyaiḥ pañcabhirviniyatairvirśiṣṭaḥ kāyaḥ sambhogakāya iti lakṣaṇam /
(kha) bhedaḥ
mahāsambhogakāyaḥ kaniṣṭhasambhogakāyaśceti bhedadvayamabhidhānadṛṣṭyā kartuṃ śakyate / tatra mahāsambhogakāyaḥ akaniṣṭhabhaumikaḥ sambhogakāya ityanarthāntaram / tathaiva kaniṣṭhasambhogakāyaḥ akaniṣṭhabhaumikau nirmāṇakāyaścetyanarthāntaram /
(ga) avadhiḥ
ayaṃ sambhogakāyo buddhabhūmau akaniṣṭhaghanavyūhakṣetre eva kevalaṃ bhavati /
4. nirmāṇakāyaḥ
kāyasyāsya nairmāṇikasya svarūpam abhisamayālaṅkāre kārikayā ekayā samyagupavarṇitam / tathā hi -
karoti yena citrāṇi hitāni jagataḥ samam /
ā bhavāt so 'nupacchinnaḥ kāyo nairmāṇiko muneḥ //
(ka) lakṣaṇam
pañcabhirviniyatairvirahitaḥ paryantarūpakāyo nirmāṇakāya iti lakṣaṇam /
yena śākyamunitathāgatādirūpeṇa āsaṃsāraṃ sarvalokadhātuṣu sattvānāṃ samīhitamarthaṃ samaṃ karoti, asau kāyaḥ prabandhatayā anuparato nairmāṇiko buddhasya bhagavataḥ sarvabālajanasādhāraṇaścaturtho 'vasātavyaḥ /
(kha) bhedaḥ
nirmāṇakāyasya trayo bhedā bhavanti, yathā - uttamanirmāṇakāyaḥ, śailpikanirmāṇakāyaḥ, nairyāṇikanirmāṇakāyaśceti /
buddhakāritrāṇi
imāni bhagavato vicitrāṇi kāritrāṇi abhisamayālaṅkāre saptabhiḥ kārikābhirvistaraśo nirdiṣṭāni /
(ka) lakṣaṇam
svasantatisthasarvākārajñatādhipatyenodayamāsāditāḥ śuklā guṇā eva buddhakāritrāṇīti lakṣaṇam /

(kha) bhedaḥ
gatipraśamanakāritrata ārabhya nirvāṇaniveśanaparyantaṃ saptaviṃśatiḥ karmāṇyevāsya saptaviṃśatiḥ prabhedā bhavanti / yathoktamabhisamayālaṅkāre saptaviṃśatiḥ karitrāṇi -
tathā karmāpyanucchinnamasyāsaṃsāramiṣyate /
gatīnāṃ śamanaṃ karmaṃ saṃgrahe ca caturvidhe //
niveśanaṃ sasaṃkleśe vyavadānāvabodhane /
sattvānāmarthayāthātmye ṣaṭsu pāramitāsu ca //
buddhamārge prakṛtyaiva śūnyatāyāṃ dvayakṣaye /
saṃkete 'nupalambhe ca paripāke ca dehinām //
bodhisattvasya mārgo 'bhiniveśasya nivāraṇe /
bodhiprāptau jinakṣetraviśuddhau niyatiṃ prati //
aprameye ca sattvārthe buddhasevādike guṇe /
bodheraṅgeṣvanāśe ca karmaṇāṃ satyadarśane //
viparyāsaprahāṇe ca tadavastukatānaye /
vyavadāne sasambhāre saṃskṛtāsaṃskṛte prati //
vyatibhedāparijñāne nirvāṇe va niveśanam /
dharmakāyasya karmedaṃ saptaviṃśatidhā matam //
(ga) avadhiḥ
mārge 'praveśādārabhya buddhabhūmiparyantamasyāvadhirbhavati /
(gha) vaiśiṣṭyam
vineyajanakarmānusāraṃ bhagavataḥ kāyavāṅmanaḥkāritrāṇi ākāśavad atyudārāṇi, nadīdhārāvad avicchinnāni, samudrataraṅgavat kālānatikramaṇalakṣaṇāni, cintāmaṇikalpavṛkṣādivad anābhogarūpāṇi bhavanti /
(ṅa) avadhiḥ
vineyajanapratibhāsabhāk saptaviṃśatiprakāraṃ karma avicchinnatayā āsaṃsāraṃ pravartate /
// iti dharmakāyopakṣakāścatvāro dharmāḥ //
pariṇāmanā
prajñāpāramitopalakṣakāṇāṃ sarvākārajñātādyaṣṭānām, aṣṭapadārthopalakṣakāṇāṃ ca saptateḥ padārthānāṃ prakāśakamidaṃ subhāṣitaṃ jagadguroḥ maitreyanāthasya mukhānniḥ-sṛtasyāgamasya caturdikṣuḥ prasārāya lokasya ca sanmārgārohaṇāya prabhavediti pariṇāmanā / ācāryaharibhadravacanena tu -
tathyātathyavibhāgayuktivikalajñānodayātsaṃvṛtau
saṃsārārṇavapaṅkamagnamanasī jātāḥ sadā dehinaḥ / sarve 'mī jananīnibandhanakṛtād bījānmayāptācchubhāt sarvākāravarā bhavantu niyataṃ kāyatrayaprāpiṇaḥ //
iti śam om

Original text: Abhisamayālaṃkāravivaraṇa · Edition: Ram Shankar Tripathi: Abhisamayalankarantah patinam. Sarnath: Central Institute of Higher Tibetan Studies, 1977, pp. 1-67 · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc