અભિધર્મકોશ · અધ્યાય 6

સમાપ્તઃ પરિજ્ઞાપ્રસઙ્ગઃ ॥
અભિધર્મકોશે ઽનુશયનિર્દ્દેશો નામ પઞ્ચમં કોશસ્થાનં સમાપ્તમિતિ ॥
શ્રીલામાવાકસ્ય યદત્ર પુણ્યમ્ ।
ષષ્ઠં કોશસ્થાનમ્
ઓમ્ નમો બુદ્ધાય ॥
ક્લેશપ્રહાણામાખ્યાતં સત્યદર્શનભાવનાત્ ।
દ્વિવિધો ભાવનામાર્ગો દર્શનાખ્યસ્ત્વનાસ્રવઃ

સત્યાન્યુક્તાનિ ચત્વારિ દુઃખં સમુદયસ્તથા ।
નિરોધમાર્ગ ઇતિ એષાં યથાભિસમયં ક્રમઃ

દુઃખા સ્ત્રિદૂઃખતાયોગાદ્યથાયોગમશેષતઃ ।
મનાપા અમનાપાશ્ચ તદન્યે ચૈવ સાસ્રવાઃ

યત્ર ભિન્નેન તદ્બુદ્ધિરન્યાપોહે ધિયા ચ તત્ ।
ઘટાર્થવત્સંવૃતિસત્ પરમાર્થસદન્યથા

વૃત્તસ્થઃ શ્રુતચિન્તાવાન્ભાવનાયાં પ્રયુજ્યતે ।
નામોભયાર્થવિષયા શ્રુતમય્યાદિકા ધિયઃ

વ્યપકર્ષદ્વયવતઃ નાસંતુષ્ટમહેચ્છયોઃ ।
લબ્ધે ભૂયઃસ્પૃહાતુષ્ટિરલબ્ધેચ્છા મહેચ્છતા

વિપર્યાસાત્તદ્વિપક્ષૌ ત્રિધાત્વાપ્તામલૌ ચ તૌ ।
અલોભઃ આર્યવંશાશ્ચ તેષાં તુષ્ટયાત્મકાસ્ત્રયઃ

કર્માન્તેન ત્રિભિર્વૃત્તિઃ તૃષ્ણોત્પાદવિપક્ષતઃ ।
મમાહ કારવસ્ત્વિચ્છાતત્કાલાત્યન્તશાન્તયે

તત્રાવતારો ઽશુભયા ચાનાપાનસ્મૃતેન ચ ।
અધિરાગવિતર્કાણામ્ શંકલા સર્વારાગિણામ્

આસમુદ્રાસ્થિવિસ્તારસંક્ષેપાદાદિકર્મિકઃ ।
પાદાસ્થ્ન આકપાલાર્ધત્યાગાત્ કૃતજયઃ સ્મૃતઃ

અતિક્રાન્તમનસ્કારો ભ્રૂમધ્યે ચિત્તધારણાત્ ।
અલોભો દશભૂઃ કામદૃશ્યાલમ્બા નૃજાશુભા

આનાપાનસ્મૃતિઃ પ્રજ્ઞા પઞ્ચભૂર્વાયુર્ગીચરા ।
કામાશ્રયા ન બાહ્યાનામ્ ષડ્ વિધા ગણનાદિભિઃ

આનાપાનૌ યતઃ કાયઃ સત્ત્વાખ્યૌ અનુપાત્તકૌ ।
નૈઃષ્યન્દિકૌ નાધરેણ લક્ષ્યેતે મનસા ચ તૌ

નિષ્પ્રન્નશમથઃ કુર્યાત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનામ્ ।
કાયવિચ્ચિત્તધર્માણાં દ્વિલક્ષણપરીક્ષણાત્

પ્રજ્ઞા શ્રુતાદિમયી અન્યે સંસર્ગાલમ્બનાઃ ક્રમઃ ।
યથોત્પત્તિ ચતુષ્કં તુ વિપર્યાસવિપક્ષતઃ

સ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાને સમસ્તાલમ્બને સ્થિતઃ ।
આનિત્યદુઃખતઃ શૂન્યાનાત્મતસ્તાન્વિપશ્યતિ

તત ઊષ્મગતોત્પત્તિઃ તચ્ચતુઃસત્યગોચરમ્ ।
ષોડશાકારમ્ ઊષ્મભ્યો મૂર્ધાનઃ તે ઽપિ તાદૃશાઃ

ઉભયાકરણં ધર્મેણ અન્યૈરપિ તુ વર્ધનમ્ ।
તેભ્યઃ ક્ષાન્તિઃ દ્વિધા તદ્વત્ ક્ષાન્ત્યા ધર્મેણ વર્ધનમ્

કામાપ્તદુઃખવિષયા ત્વધિમાત્રા ક્ષણં ચ સા ।
તથાગ્રધર્માઃ સર્વે તુ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ વિનાપ્તિભિઃ

ઇતિ નિર્વેધભાગીયં ચતુર્ધા ભાવનામયમ્ ।
અનાગમ્યા ન્તરધ્યાનભૂમિકમ્ દ્વે ત્વધો ઽપિ વા

કામાશ્રયાણિ અગ્રધર્માન્ દ્વયાશ્રયાન્ લભતે ઽઙ્ગના ।
ભૂમિત્યાગાત્ત્યજત્યાર્યસ્તાનિ અનાર્યસ્તુ મૃત્યુના

આદ્યે દ્વે પરિહાણ્યા ચ મૌલેસ્તત્રૈવ સત્યદૃક્ ।
અપૂર્વાપ્તિર્વિહીનેષુ હાની દ્વે અસમન્વિતિઃ

મૂર્ધલાભી ન મૂલચ્છિત્ ક્ષાન્તિલાભ્યનપાયગઃ ।
શિષ્યગોત્રા ન્નિવર્ત્ય દ્વે બુદ્ધઃ સ્યાત્ ત્રીણ્યપીતરઃ

આબોધેઃ સર્વમેકત્ર ધ્યાનાન્ત્યે શાસ્તૃખડ્ગયોઃ ।
પ્રાક્તેભ્યો મોક્ષભાગીયં ક્ષિપ્રં મોક્ષસ્ત્રિભિર્ભવૈઃ

શ્રુતચિન્તામયં ત્રીણિ કર્માણિ આક્ષિપ્યતે નૃષુ ।
લૌકિકેભ્યો ઽગ્રધર્મેભ્યો ધર્મક્ષાન્તિરનાસ્રવા

કામદુઃખે તતો ઽત્રૈવ ધર્મજ્ઞાનં તથા પુનઃ ।
શેષે દુઃખે ઽન્વયક્ષાન્તિજ્ઞાને સત્યત્રયે તથા

ઇતિ ષોડશચિત્તો ઽયં સત્યાભિસમયઃ ત્રિધા ।
દર્શનાલમ્બકાર્યાખ્યઃ સો ઽગ્રધર્મૈકભૂમિકઃ

ક્ષાન્તિજ્ઞાનાન્યનન્તર્ય મુક્તિમાર્ગા યથાક્રમમ્ ।
અદૃષ્ટદૃષ્ટેર્દૃઙ્ગ્માર્ગસ્તત્ર પઞ્ચદશ ક્ષણાઃ

મૃદુતીક્ષ્ણેન્દ્રિયૌ તેષુ શ્રદ્ધાધર્માનુસારિણૌ ।
અહીનભાવનાહેયૌ ફલાદ્યુઅપ્રતિપન્નકૌ

યાવત્ પઞ્ચપ્રકારઘ્નૌ દ્વીતીયે ઽર્વાઙ્નવક્ષયાત્ ।
કામાદ્વિરક્તાવૂર્ધ્વં વા તૃતીયપ્રતિપન્નકૌ

ષોડશે તુ ફલસ્થૌ તૌ યત્ર યઃ પ્રતિપન્નકઃ ।
શ્રદ્ધાધિમુક્તદૃષ્ટ્યાપ્તૌ મૃદુતીક્ષ્ણેન્દ્રિયૌ તદા

ફલે ફલવિશિષ્ટસ્ય લાભો માર્ગસ્ય નાસ્ત્યતઃ ।
નાપ્રયુક્તો વિશેષાય ફલસ્થઃ પ્રતિપન્નકઃ

નવપ્રકારા દોષા હિ ભૂમૌ ભૂમૌ તથા ગુણાઃ ।
મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણાં પુનર્મૃદ્વાદિભેદતઃ

અક્ષીણભાવનાહેયઃ ફલસ્થઃ સપ્તકૃત્પરઃ ।
ત્રિચતુર્વિધમુક્તસ્તુ દ્વિત્રિજન્મા કુલંકુલઃ

આપઞ્ચમપ્રકારઘ્નો દ્વિતીયપ્રતિપન્નકઃ ।
ક્ષીણષષ્ઠપ્રકારસ્તુ સકૃદાગામ્યસૌ પુનઃ

ક્ષીણસપ્તાષ્ટદોષાંશ એકજન્મૈકવીચિકઃ ।
તૃતીયપ્રતિપન્નશ્ચ સો ઽનાગામિ નવક્ષયાત્

સો ઽન્તરોત્પન્નસંસ્કારાસંસ્કારપરિનિર્વૃતિઃ ।
ઊર્ધ્વસ્ત્રોતાશ્ચ સ ધ્યાને વ્યવકીર્ણો ઽકનિષ્ઠગઃ

સ પ્લુતો ઽર્ધપ્લુતઃ સર્વચ્યુતશ્ચ અન્યો ભવાગ્રગઃ ।
આરૂપ્યગશ્ચતુર્ધાન્યઃ ઇહ નિર્વાપકો ઽપરઃ

પુનસ્ત્રીંસ્ત્રિવિધાન્ કૃત્વા નવ રૂપોપગાઃ સ્મૃતાઃ ।
તદ્વિશેષઃ પુનઃ કર્મક્લેશેન્દ્રિયવિશેષતઃ

ઊર્ધ્વસ્ત્રોતુરભેદેન સપ્ત સદ્ગતયો મતાઃ ।
સદસદ્વૃત્ત્યવૃત્તિભ્યાં ગતાપ્રત્યાગતેશ્ચ તાઃ

ન પરાવૃત્તજન્માર્યઃ કામે ધાત્વન્તરોપગઃ ।
સ ચોર્ધ્વજશ્ચ નૈવાક્ષસંચારપરિહાણિભાક્

આકીર્યતે ચતુર્થ પ્રાક્ નિષ્પત્તિ ક્ષણમિશ્રણાત્ ।
ઉપપત્તિવિહારાર્થ ક્લેશભીરુતયાપિ ચ

તત્પાઞ્ચવિધ્યાત્પઞ્ચૈવ શુદ્ધાવાસોપપત્તયઃ ।
નિરોધલાભ્યનાગામી કાયસાક્ષી પુનર્મતઃ

આભવાગ્રાષ્ટભાગક્ષિદર્હત્ત્વે પ્રતિપન્નકઃ ।
નવમસ્યાપ્યાનન્તર્યપથે વજ્રોપમશ્ચ સઃ

તત્ક્ષયાપ્ત્યા ક્ષયજ્ઞાનં આશૈક્ષો ઽર્હન્નસૌ તદા ।
લોકોત્તરેણ વૈરાગ્યં ભવાગ્રાત્ અન્યતો દ્વિધા

લૌકિકેનાર્યવૈરાગ્યે વિસંયોગાપ્તયો દ્વિધા ।
લોકોત્તરેણ ચેત્યેકે ત્યક્તે ક્લેશાસમન્વયાત્

ભવાગ્રાધવિમુક્તોર્ધ્વજાતવત્ત્વસમન્વયઃ ।
અનાસ્રવેણ વૈરાગ્યમનાગામ્યેન સર્વતઃ

ધ્યાનાત્સામન્તકાદ્વાન્ત્યો મુક્તિ માર્ગસ્ત્રિભૂજયે ।
નોર્ધ્વં સામન્તકાત્ આર્યૈરષ્ટાભિઃ સ્વોર્ધ્વભૂજયઃ

વિમુક્ત્યાનન્તર્યપથા લૌકિકાસ્તુ યથાક્રમમ્ ।
શાન્તાદ્યુદારાદ્યાકારાઃ ઉત્તરાધરગોચરાઃ

યદ્યકોપ્યઃ ક્ષયજ્ઞાનાદનુત્પાદમતિઃ ન ચેત્ ।
ક્ષયજ્ઞાનમશૈક્ષો વા દૃષ્ટિઃ સર્વસ્ય સાર્હતઃ

શ્રામણ્યમમલો માર્ગઃ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતં ફલમ્ ।
એકાન્નવતિસ્તાનિ મુક્તિમાર્ગાઃ સહ ક્ષયૈઃ

ચતુષ્ફલવ્યવસ્થા તુ પઞ્ચકારણસંભવાત્ ।
પૂર્વત્યાગો ઽન્યમાર્ગાપ્તિઃ ક્ષયસંકલનં ફલે

જ્ઞાનાષ્ટકસ્ય લાભો ઽથ ષોડશાકારભાવના ।
લૌકિકાપ્તં તુ મિશ્રત્વાનાસ્રવાપ્તિઃ ધૃતેઃ ફલમ્

બ્રાહ્મણ્યં બ્રહ્મચક્રં ચ તદેવ બ્રહ્મવર્તનાત્ ।
ધર્મચક્રં તુ દૃઙ્માર્ગઃ આશુગત્વાદ્યરાદિભિઃ

કામે ત્રયાપ્તિઃ અન્ત્યસ્ય ત્રિષુ નોર્ધ્વ હિ દૃક્પથઃ ।
અસંવેગાદિહ વિધા તત્ર નિષ્ઠેતિ ચાગમાત્

ષડર્હન્તો મતાઃ તેષાં પઞ્ચ શ્રદ્ધાધિમુક્તિજાઃ ।
વિમુક્તિઃ સામયિક્યેષામ્ અકોપ્યાકોપ્યધર્મણઃ

અતો ઽસમયમુક્તો ઽસૌ દૃષ્ટિપ્રાપ્તાન્વયશ્ચ સઃ ।
તદ્ગોત્રા આદિતઃ કેચિત્કેચિદુત્તાપનાગતાઃ

ગોત્રાચ્ચતુર્ણાં પઞ્ચાનાં ફલાદ્ધાનિઃ ન પૂર્વકાત્ ।
શૈક્ષાનાર્યાશ્ચ ષડ્ગોત્રાઃ સંચારો નાસ્તિ દર્શને

પરિહાણિસ્ત્રિધા જ્ઞેયા પ્રાપ્તાપ્રાપ્તોપભોગતઃ ।
અન્ત્યા શાસ્તુરકોપ્યસ્ય મધ્યા ચાન્યસ્ય તુ ત્રિધા

મ્રિયતે ન ફલભ્રષ્ટઃ તદકાર્ય કરોતિ ન ।
વિમુક્ત્યાનન્તર્યપથા નવાકોપ્યે અતિસેવનાત્

દૃષ્ટયાપ્તતાયામેકૈકઃ અનાસ્રવાઃ નૃષુ વર્ધનમ્ ।
અશૈક્ષો નવ નિશ્રિત્ય ભૂમીઃ શૈક્ષસ્તુ ષટ્ યતઃ

સવિશેષં ફલં ત્યક્ત્વા ફલમાપ્નોતિ વર્ધયન્ ।
દ્વૌ બુદ્ધૌ શ્રાવકાઃ સપ્ત નવૈતે નવધેન્દ્રિયાઃ

પ્રયોગાક્ષસમાપત્તિવિમુક્ત્યુભયતઃ કૃતાઃ ।
પુદ્ગલાઃ સપ્ત ષટ્ ત્વેતે દ્વૌ દ્વૌ માર્ગત્રયે યતઃ

નિરોધલાભ્યુભયતોવિમુક્તઃ પ્રજ્ઞયેતરઃ ।
સમાપત્તીન્દ્રિયફલૈઃ પૂર્ણઃ શૈક્ષો ઽભિધીયતે

અશૈક્ષપરિપૂર્ણત્વં દ્વાભ્યામ્ માર્ગઃ સમાસતઃ ।
વિશેષમુક્ત્યાનન્તર્યપ્રયોગાખ્ય શ્ચતુર્વિધઃ

ધ્યાનેષુ માર્ગઃ પ્રતિપત્સુખા દુઃખાન્યભૂમિષુ ।
ધન્યાભિજ્ઞા મૃદુમતેઃ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞેતરસ્ય તુ

અનુત્પાદક્ષયજ્ઞાને બોધિઃ તાદનુલોમ્યતઃ ।
સપ્તત્રિંશત્તુ તત્પક્ષ્યાઃ નામતો દ્રવ્યતો દશ

શ્રદ્ધા વીર્યં સ્મૃતિઃ પ્રજ્ઞા સમાધિઃ પ્રીત્યુપેક્ષણે ।
પ્રશ્રબ્ધિશીલસંકલ્પાઃ પ્રજ્ઞા હિ સ્મૃત્યુપસ્થિતિઃ

વીર્યં સમ્યક્પ્રહાણાખ્યમૃદ્ધિપાદાઃ સમાધયઃ ।
પ્રધાનગ્રહણં સર્વે ગુણાઃ પ્રાયોગિકાસ્તુ તે

આદિકર્મિકનિર્વેધભાગીયેષુ પ્રભાવિતાઃ ।
ભાવને દર્શને ચૈવ સપ્ત વર્ગા યથાક્રમમ્

અનાસ્રવાણિ બોધ્યઙ્ગમાર્ગાઙ્ગાનિ દ્વિધેતરે ।
સકલાઃ પ્રથમે ધ્યાને અનાગમ્યે પ્રીતિવર્જિતાઃ

દ્વિતીયે ઽન્યત્ર સંકલ્પાત્ દ્વયોસ્તદ્દ્વયવર્જિતાઃ ।
ધ્યાનાન્તરે ચ શીલાઙ્ગૈસ્તાભ્યાં ચ ત્રિષ્વરૂપિષુ

કામધાતૌ ભવાગ્રે ચ બોધિમાર્ગાઙ્ગવર્જિતાઃ ।
ત્રિસત્યદર્શને શીલધર્માવેત્યપ્રસાદયોઃ

લાભો માર્ગાભિસમયે બુદ્ધતત્સંઘયોરપિ ।
ધર્મઃ સત્યત્રયં બોધિસત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધયોઃ

માર્ગશ્ચ દ્રવ્યતસ્તુ દ્વે શ્રદ્ધા શીલં ચ નિર્મલાઃ ।
નોક્તા વિમુક્તિઃ શૈક્ષાઙ્ગં બદ્ધત્વાત્ સા પુનર્દ્વિધા

અસંસ્કૃતા ક્લેશહાનમધિમુક્તસ્તુ સંસ્કૃતા ।
સાઙ્ગઃ સૈવ વિમુક્તી દ્વે જ્ઞાનં બોધિર્યથોદિતા

વિમુચ્યતે જાયમાનસશૈક્ષં ચિત્તમાવૃતેઃ ।
નિરુધ્યમાનો માર્ગસ્તુ પ્રજહાતિ તદાવૃતિમ્

અસંસ્કૃતૈવ ધાત્વાખ્યા વિરાગો રાગસંક્ષયઃ ।
પ્રહાણધાતુરન્યેષાં નિરોધાખ્યસ્તુ વસ્તુનઃ

નિર્વિદ્યતે દુઃખહેતુક્ષાન્તિજ્ઞાનૈઃ વિરજ્યતે ।
સર્વૈર્જહાતિ યૈઃ એવં ચતુષ્કોટિકસંભવઃ