योगसूत्र (टीका सहित) · अध्याय 3
उक्तानि..पञ्च..बहिरङ्गानि(णि):साधनानि.
धारणा..वक्तव्या..
देशबन्धश्..चित्तस्य..धारणा..
नाभिचक्र7..हृदयपुण्डरीक7..मूर्धन्7..ज्योतिस्7..नासिकाग्र7..जिह्वाग्र..इति+..एवमादिषु..देश7प्..बाह्य7..वा..विषय7..चित्तस्य..वृत्तिमात्र3..बन्ध..इति..धारणा.
तत्र..प्रत्यय-एकतानता..ध्यानम्.
..तस्मिन्..देश7..ध्येयालम्बनस्य..प्रत्ययस्य..+..एकतानता..सदृशः..प्रवाहः..प्रत्ययान्तर3..अपरामृष्ट1..ध्यानम्.
तद्..एवार्थमात्रनिर्भासम्..स्वरूपशून्यम्..इव..समाधिः.
ध्यानम्..एव..ध्येयाकारानिर्भासम्..प्रत्ययात्मक3..स्वरूप3..शून्यम्..इव..यदा..भवति..ध्येयस्वभावावेशात्..तदा..समाधिर्..इत्य्..उच्यते.
त्रयम्..एकत्र..सम्यमः.
तद्..एतद्..धारणाध्यानसमाधित्रयम्..एकत्र..सम्यमः.
एकविषयाणि..त्रीणि..साधनानि..सम्ययम..इति+..उच्यते.
तद्..अस्य..त्रयस्य..तान्त्रिकी..परिभाषा..सम्यम..इति.
तत्-जयात्..प्रज्ञालोकः.
तस्य..सम्यमस्य..जयात्..समाधिप्रज्ञाया..भवत्य्..आलोक1..यथा..यथा..सम्यमः..स्थिरपद1..भवति..तथा..तथा..समाधिप्रज्ञा..विशारदीभवन्ति...
तस्य..भूमिषु..विनियोगः.
तस्य..सम्यमस्य..जितभूमि6..या..+..अनन्तरा..भूमिस्..तत्र..विनियोगः.
न..हि+..अजिताधरभूमिर्..अनन्तरभूमिम्..विलङ्घ्य..प्रान्तभूमिषु..सम्यमम्..लभते.
तदभावाच्..च..कुतस्..तस्य..प्रज्ञालोकः...
ईश्वरप्रसादाज्..जित-उत्तरभूमिकस्य..च..नाधरभूमिषु..परचित्तज्ञानादिषु..सम्यम1..युक्तः.
कस्मात्,..तदर्थस्यान्यत..एवावगतत्वात्.
भूमि6..अस्या..इयम्..अनन्तरा..भूमिर्..इत्य्..अत्र..योग..एव..+..उपाध्यायः...
कथम्...एवम्..हि+..उक्तम्..
"योग3..योग1..ज्ञातव्य1..योग1..योगात्..प्रवर्तते..।..यो..+अप्रपत्तस्..तु..योग3..स..योग7..रमते..चिरम्"..इति.
त्रयम्..अन्तरङ्गम्..पूर्व-भ्यः.
तद्..एतद्..धारणाध्यानसमाधित्रयम्..अन्तरङ्गम्..सम्प्रज्ञातस्य..समाधि5..पूर्व-भ्यो..यमादिभ्यः..पञ्चभ्यः..साधन-भ्य..इति.
तद्..अपि..बहिरङ्गम्..निर्बीजस्य.
तद्..अप्य्..अन्तरङ्गम्..साधनत्रयम्..निर्बीजस्य..योगस्य..बहिरङ्गम्..भवति...कस्मात्,..तदभाव7..भावाद्..इति.
अथ..निरोधचित्तक्षण7प्..चलम्..गुणवृत्तम्..इति..कीदृशस्..तदा..चित्तपरिणामः..
व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोर्..अभिभावप्रादुर्भावौ..निरोधक्षणचित्तान्वय1..निरोधपरिणामः....
व्युत्थानसंस्काराश्..चित्तधर्मा..न..ते..प्रत्ययात्मका..इति..प्रत्ययनिरोध7..न..निरुद्धा..निरोधसंस्कारा..अपि..चित्तधर्मास्..तयोर्..अभिभवप्रादुर्भावौ..व्युत्थानसंस्कारा..हीयन्ते..निरोधसंस्कार..आधीयन्ते.
निरोधक्षणम्..चित्तम्..अन्वेति..[अनु-इ]..तद्..एकस्य..चित्तस्य..प्रतिक्षणम्..इदम्..संस्कारान्यथात्वम्..निरोधपरिणामः.
तदा..संस्कारशेषम्..चित्तम्..इति..निरोधसमाधि7..व्याख्यातम्.
तस्य..प्रशान्तवाहिता..संस्कारात्.
निरोधसंस्काराभ्यासपाटवापेक्षा..प्रशान्तवाहिता..चित्तस्य..भवति.
तत्संस्कारमान्द्य7..व्युत्थानधर्मिणा..संस्कार3..निरोधधर्मसंस्कार1..अभिभूयत..इति.
सर्वार्थता-एकाग्रता6डु..क्षय-उदयौ..चित्तस्य..समाधिपरिणामः.
सर्वार्थता..चित्तधर्मः.
एकाग्रतापि..चित्तधर्मः.
सर्वार्थतायाः..क्षयस्..तिरोभाव..इति+..अर्थः.
एकाग्रताया..उदय..आभिर्भाव..इति+..अर्थः...
तयोर्..धर्मित्व3..अनुगतम्..चित्तम्,..तद्..इदम्..चित्तम्..अपाय-उपजनयोः..स्वात्मभूतयोर्..धर्मयोर्..अनुगतम्..समाधीयते..स..चित्तस्य..स्माधिपरिणामः.
ततः..पुनः..शान्त-उदितौ..तुल्यप्रत्ययौ..चित्तस्य..+..एकाग्रतापरिणामः.
समाहितचित्तस्य..पूर्वप्रत्ययः..शान्त..उत्तरस्..तत्सदृश..उदितह्,समाधिचित्तम्..उभयोर्..अनुगतम्..पुनस्..तथा..+..एवासमाधिभ्रेषाद्..इति.
स..खल्व्..अयम्..धर्मिणश्..चित्तस्य..+..एकाग्रतापरिणामः.
एतेन..भूतेइन्द्रिय7प्..धर्मलक्षणावस्थापरिणामा..व्याख्याताः.
एतेन..पूर्व-उक्तेन..चित्तपरिणाम3..धर्मलक्षणावस्थारूप3..भूतएन्द्रिय7प्..धर्मपरिणाम1..लक्षणपरिणाम1..अवस्थापरिणामश्..च..+..उक्तो..वेदितव्यः.
तत्र..व्युत्थाननिरोधयोर्..अभिभवप्रादुर्भावौ..धर्मिणि..धर्मपरिणामः.
लक्षणपरिणामश्..च...निरोधस्..त्रिलक्षणस्..त्रिभिर्..अध्वन्-भिर्..युक्तः.
स..खल्व्..अनागतलक्षणम्..अध्वानम्..प्रथमम्..हित्वा..धर्मत्वम्..अनतिक्रान्त1..वर्तमानलक्षणम्..प्रतिपन्नः.
यत्रास्य..स्वरूप3..अभिव्यक्तिः.
एषो..+अस्य..द्वितीय1..अध्वन्1...
न..चातीतानागताभ्याम्..लक्षणाभ्याम्..वियुक्तः.
तथा..व्युत्थानम्..त्रिलक्षणम्..त्रिभिर्..अध्वन्-भिर्..युक्तम्..वर्तमानलक्षणम्..हित्वा..धर्मत्वम्..अनतिक्रान्तम्..अतीतलक्षणम्..प्रतिपन्नम्.
एषो..+अस्य..तृतीय1..अध्वन्1...
न..चानागतवर्तमानाभ्याम्..लक्षणाभ्याम्..वियुक्तम्.
एवम्..पुनर्..व्युत्थानम्..उपसम्पद्यमानम्..अनागतलक्षणम्..हित्वा..धर्मत्वम्..अनतिक्रान्तम्..वर्तमानलक्षणम्..प्रतिपन्नम्.
यत्रास्य..स्वरूपाभिव्यक्ति7..सत्याम्..व्यापारः...एषो..+अस्य..द्वितीय1..अध्वन्1...
न..चातीतानागताभ्याम्..लक्षणाभ्याम्..वियुक्तम्..इति.
एवम्..पुनर्..निरोध..एवम्..पुनर्..व्युत्थानम्..इति.
तथावस्थापरिणामः...तत्र..निरोधक्षण7प्..निरोधसंस्कारा..बवलन्तो..भवन्ति..दुर्बला..व्युत्थानसंस्कारा..इति.
एष..धर्माणाम्..अवस्थापरिणामः.
तत्र..धर्मिणो..धर्मैः..परिणाम1..धर्माणाम्..तृयध्वनाम्..लक्षणैः..परिणाम1..लक्षणानाम्..अप्य्..अवस्थाभिः..परिणाम..इति.
एवम्..धर्मलक्षणावस्थापरिणामैः..शून्यम्..न..क्षणम्..अपि..गुणवृत्तम्..अवतिष्ठते.
चलम्..च..गुणवृत्तम्.
गुणस्वाभाव्यम्..तु..प्रवृत्तिकारणम्..उक्तम्..गुणानाम्..इति.
एतेन..भूतेन्द्रिय7प्..धर्मधर्मिभेदात्..त्रिविधः..परिणाम1..वेदितव्यः.
परमार्थतस्..त्व्..एक..एव..परिणामः.
धर्मिस्वरूपमात्र1..हि..धर्म1..धर्मिविक्रिया..+..एव..+..एषा..धर्मद्वारा..प्रपञ्च्यत..इति.
तत्र..धर्मस्य..धर्मिणि..वर्तमानस्य..+..एव..+..अध्वन्-स्व्..अतीतानागतवर्तमान7प्..भावान्यथात्वम्..भवति..न..तु..द्रव्यान्यथात्वम्.
यथा..सुवर्णभाजनस्य..भित्त्वान्यथाक्रियमाणस्य..भावान्यथात्वम्..भवति..न..सुवर्णान्यथात्वम्..इति.
अपर..आह..--धर्मानभ्यधिक1..धर्मी..पूर्वतत्त्वानतिक्रमात्.
पूर्वापरावस्थाभेदम्..अनुपतितः..कौटस्थ्य3..एव..परिवर्तेत..[परि-वृत्]..यद्य्..अन्वयी..स्याद्..इति.
अयम्..दोषः...कस्मात्...एकान्ततानभ्युपगमात्.
तद्..एतत्..त्रैलोक्यम्..व्यक्ति6..अपैति..नित्यत्वप्रतिषेधात्.
अपेतम्..अपि+..अस्ति..विनाशप्रतिषेधात्.
संसर्गाच्..चास्य..सौक्ष्म्यम्,..सौक्ष्म्याच्..चानुपलब्धिर्..इति.
लक्षणपरिणाम1..धर्म1..अध्वन्-सु..वर्तमान1..अतीत1..अतीतलक्षणयुक्त1..अनागतवर्तमानाभ्याम्..लक्षणाभ्याम्..अवियुक्तः.
तथानागत1..अनागतलक्षणयुक्त1..वर्तमानातीताभ्याम्..लक्षणाभ्याम्..अवियुक्तः.
तथा..वर्तमान1..वर्तमानलक्षणयुक्त1..अतीतानागताभ्याम्..लक्षणाभ्याम्..अवियुक्त..इति.
यथा..पुरुष..एकस्याम्..स्त्रियाम्..रक्त1..न..शेषासु..विरक्त1..भवतीति.
अत्र..लक्षणपरिणाम1..सर्वस्य..सर्वलक्षणयोगाद्..अध्वसंकरः..[अध्वन्]..प्राप्नोतीति..परैर्..दोषश्..चोद्यत..इति.
तस्य..परिहारः..--धर्माणाम्..धर्मत्वम्..अप्रसाध्यम्.
सति..च..धर्मत्व7..लक्षणभेद1..अपि..वाच्य1..न..वर्तमानसमय..एवास्य..धर्मत्वम्.
एवम्..हि..न..चित्तम्..रागधर्मकम्..स्यात्..क्रोधकाल7..रागस्यासमुदाचाराद्..इति.
किंच..त्रयाणाम्..लक्षणानाम्..युगपद्..एकस्याम्..व्यक्ति7..नास्ति..सम्भवः.
क्रम3..तु..स्वव्यञ्जकाञ्जनस्य..भाव1..भवेद्..इति.
उक्तम्..च..रूपातिशया..वृत्ति-अतिशयाश्..च..विरुध्यन्ते,..सामान्यानि..त्व्..अतिशयैः..सह..प्रवर्तन्ते...[प्र-वृत्]
तस्माद्..असंकरः...यथा..रागस्य..+..एव..क्वचित्..समुदाचार..इति..न..तदानीम्..अन्यत्राभावह्,..किंतु..केवलम्..सामान्य3..समन्वागत..इति+..अस्ति..तदा..तत्र..तस्य..भावः...तथा..लक्षणस्य..+..इति.
न..धर्मी..त्रि-अध्वा..[अध्वन्]..धर्मास्..तु..त्रि-अध्वन्1प्..ते..लक्षिता..अलक्षितास्..तत्र..लक्षितास्..ताम्..ताम्..अवस्थाम्..प्राप्नुवन्तो..+अन्यत्व3..प्रतिनिर्दिश्यन्ते..+अवस्थान्तरतो..न..द्रव्यान्तरतः.
यथा..+..एका..रेखा..शतस्थान7..शतम्..दशस्थान7..दश..+..एका..च..+..एकस्थान7...यथा..च..+एकत्व7..अपि..स्त्री..माता..च..+..उच्यते..दुहितृ1..च..स्वसृ1..च..+..इति.
अवस्थापरिणाम1..कौटस्थ्यप्रसङ्गदोषः..कैश्चिद्..उक्तः.
कथम्...अध्वनो..व्यापार3..व्यवहितत्वात्.
यदा..धर्मः..स्वव्यापारम्..न..करोति..तदानागत1..यदा..करोति..तदा..वर्तमान1..यदा..कृत्वा..निवृत्तस्..तदातीत..इति+..एवम्..धर्मधर्मिणोर्..लक्षणानाम्..अवस्थानाम्..च..कौटस्थ्यम्..प्राप्नोतीति..परैर्..दोस..उच्यते.
नासौ..दोषः...कस्मात्...गुणिनित्यत्व7..अपि..गुणानाम्..विमर्दवैचितृयात्.
यथा..संस्थानम्..आदिमत्+..धर्ममात्रम्..शब्दादीनाम्..गुणानाम्..विनाश्यविनाशिनाम्..एवम्..लिङ्गम्..आदिमत्+..धर्ममात्रम्..सत्त्वादीनाम्..गुणानाम्..विनाश्यविनाशिना..तस्मिन्..विकारसंज्ञा..+..इति.
तत्र..+..इदम्..उदाहरणम्..मृद्धर्मी..पिण्डाकाराद्..धर्माद्..धर्मान्तरम्..उपसम्पद्यमान1..धर्मतः..परिणमते..घटाकार..इति.
घटाकार1..अनागतम्..लक्षणम्..हा-त्वा..वर्तमानलक्षणम्..प्रतिपद्यत..इति..लक्षणतः..परिणमते.
घट1..नवपुरानताम्..प्रतिक्षणम्..अनुभवन्न्..अवस्थापरिणामम्..प्रतिपद्यत..इति.
धर्मिणो..+अपि..धर्मान्तरम्..अवस्था..धर्मस्यापि..लक्षणान्तरम्..अवस्था..+..इति+..एक..एव..द्रव्यपरिणाम1..भेद3..उपदर्शित..इति.
एवम्..पदार्थान्तर7प्..अपि..योज्यम्..इति.
त..एते..धर्मलक्षणावस्थापरिणामा..धर्मिस्वरूपम्..अनतिक्रान्ता..इत्य्..एक..एव..परिणामः..सर्वान्..अमून्..विशेषान्..अभिप्लवते...[अभि-प्लु]
अवस्थितस्य..द्रव्यस्य..पूर्वधर्मनिवृत्ति7..धर्मान्तर-उत्पत्तिः..परिणाम..इति.
तत्र..
शान्त-उदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती..धर्मी...[अनुपाप]...
योग्यतावच्छिन्ना..धर्मिणः..शक्तिर्..एव..धर्मः.
स..च..फलप्रसवभेदानुमित..एकस्यान्य1..अन्यश्..च..परिदृष्टः.
तत्र..वर्तमानः..स्वव्यापारम्..अनुभवन्..धर्मी..धर्मान्तर-भ्यः..शान्त-भ्यश्..चाव्यपदेश्य-भ्यश्..च..भिद्यते.
यदा..तु..सामान्य3..समन्वागत1..[समन्वा-गम्]..भवति..तदा..धर्मिस्वरूपमात्रत्वात्..को..+असौ..केन..भिद्येत.
तत्र..ये..खलु..धर्मिणो..धर्माः..शान्ता..उदिता..अव्यपदेश्याश्..च..+..इति,..तत्र..शान्ता..ये..कृत्वा..व्यापारानुपरताः..सव्यापारा..उदितास्..ते..चानागतस्य..लक्षणस्य..समनन्तरा..वर्तमानस्यानन्तरा..अतीताः..किमर्थम्..अतीतस्यानन्तरा..न..भवन्ति..वर्तमानाह्,..पूर्वपश्चिमता..न..+..एवम्..अतीतस्य.
तस्मान्..नातीतस्यास्ति..समनन्तरः...तदनागत..एव..समन्तर1..भवति..वर्तमानस्य..+..इति.
अथाव्यपदेश्याः..के...सर्वम्..सर्वात्मकम्..इति.
यत्र..+..उक्तम्..--..जलभूमि-ओः..पारिणामिकम्..रसादिवैश्वरूप्यम्..स्थावर-षु..दृष्टम्.
तथा..स्थावराणाम्..जङ्गम-षु..जङ्गमानाम्..स्थावर-ष्व्..इति+..एवम्..जाति-अनुच्छेद3..सर्वम्..सर्वात्मकम्..इति.
देशकालाकारनिमितापबन्धान्..न..खलु..समानकालम्..आत्मनाम्..अभिव्यक्तिर्..इति.
य..एतेष्व्..अभिव्यक्तानभिव्यक्त-षु..धर्म-ष्व्..अनुपाती..[अनुपात]..सामान्यविशेषात्मन्1..सो..+अन्वयिन्1..धर्मिन्1.
यस्य..तु..धर्ममात्रम्..एव..+..इदम्..निरन्वयम्..तस्य..भोगाभावः.
कस्मात्,..अन्य3..विज्ञान3..कृतस्य..कर्मन्6..अन्यत्..कथम्..भोक्तृत्व3..अधिक्रियते.
तत्स्मृति-अभावश्..च..नान्यदृष्टस्य..स्मरणम्..अन्यस्यास्तीति.
वस्तुप्रत्यभिज्ञानाच्..च..स्थित1..अन्वयी..धर्मी..यो..धर्मान्यथात्वम्..अभ्युपगतः..प्रत्यभिज्ञायते...तस्मान्..न..+..इदम्..धर्ममात्रम्..निरन्वयम्..इति.
क्रमान्यत्वम्..परिणामान्यत्व7..हेतुः.
एकस्य..धर्मिण..एक..एव..परिणाम..इति..प्रसक्त7..क्रमान्यत्वम्..परिणामान्यत्व7..हेतुर्..भवतीति.
तद्यथा..चूर्णमृद्-पिण्डमृद्घटमृद्-कपालमृद्-कणमृद्..इति..च..क्रमः.
यो..यस्य..धर्मस्य..समनन्तर1..धर्मः..स..तस्य..क्रमः.
पिण्डः..प्रच्यवते..घट..उपजायत..इति..धर्मपरिणामक्रमः...[प्र-च्यु,..उप-जन्]
लक्षणपरिणामक्रम1..घटस्यानागतभावाद्..वर्तमानभावः..क्रमः.
कस्मात्...पूर्वपरतायाम्..सत्याम्..समनन्तरत्वम्,..सा..तु..नास्ति+..अतीतस्य...तस्माद्..द्वयोर्..एव..लक्षणयोः..क्रमः.
तथावस्थापरिणामक्रम1..अपि..घटस्याभिनवस्य..प्रान्त7..पुराणता..दृश्यते.
सा..च..क्षणपरम्परानुपातिना..[अनुपात]..क्रम3..अभिव्यज्यमाना..पराम्..व्यक्तिम्..आपद्यत..इति.
धर्मलक्षणाभ्याम्..च..विशिष्ट1..अयम्..तृतीयः..परिणाम..इति.
त..एते..क्रमा..धर्मधर्मिभेद7..सति..प्रतिलब्धस्वरूपाः.
धर्म1..अपि..धर्मी..भवत्य्..अन्यधर्मस्वरूपापेक्षया..+..इति.
यदा..तु..परमार्थतो..धर्मिण्य्..अभेद-उपचारस्..तद्द्वार3..स..एवाभिधीयते..धर्मस्..तदायम्..एकत्वेन..+..एव..क्रमः..प्रत्यवभासते.
चित्तस्य..द्वये..धर्मा..परिदृष्टाश्..चापरिदृष्टाश्..च.
तत्र..प्रत्ययात्मकाः..परिदृष्टा..वस्तुमात्रात्मका..अपरिदृष्टाः.
ते..च..सप्तैव..भवन्त्य्..अनुमान3..प्रापितवस्तुमात्रसद्भावाः.
"निरोधधर्मसंस्काराः..परिणाम1..अथ..जीवनम्..।..चेष्टा..शक्तिश्..च..चित्तस्य..धर्मा..धर्शनवर्जिताह्"..इति.
अतो..योगिन..उपात्तसर्वसाधनस्य..बुभुत्सितार्थप्रतिपत्ति4..सम्यमस्य..विषय..उपक्षिप्यते..--...
परिणामत्रयसम्यमाद्..अतीतानागतज्ञानम्.
धर्मलक्षणावस्थापरिणाम-षु..सम्यमाद्..योगिनाम्..भवत्य्..अतीतानागतज्ञानम्.
धारणाध्यानसमाधित्रयम्..एकत्र..सम्यम..उक्तः.
तेन..परिणामत्रयम्..साक्षात्क्रियमाणम्..अतीतानागतज्ञानम्..तेषु..सम्पादयति...
शब्दार्थप्रत्ययानाम्..इतरेतराध्यासात्..संकरस्..तत्प्रविभागसम्यमात्..सर्वभूतरुतज्ञानम्.
तत्र..वाच्-वर्ण7प्..एवार्थवती...
श्रोत्रम्..च..ध्वनिपरिणाममात्रविषयम्.
पदम्..पुनर्..नादानुसंहारबुद्धिनिर्ग्राह्यम्..इति.
वर्णा..एकसमयासम्भवित्वात्..परस्परनिरनुग्रहात्मानस्..ते..पदम्..असंस्पृश्यानुपस्थाप्याविर्भूतास्..तिरोभूताश्..च..+..इति..प्रत्येकम्..अपदस्वरूपा..उच्यन्ते.
वर्णः..पुनर्..एकैकः..पदात्मा..सर्वाभिधानशक्तिप्रचितः..सहकारिवर्णान्तरप्रतियोगित्वाद्..वैश्वरूप्यम्..इवापन्नः..पूर्वश्..च..+..उत्तर3..+..उत्तरश्..च..पूर्व3..विशेष7..अवस्थापित..इत्य्..एवम्..बहु1प्..वर्णाः..क्रमानुरोधिनो..+अर्थसंकेत3..अवच्छिन्ना..इयन्त..एते..सर्वाभिधानशक्तिपरिवृता..गकारौकारविसर्जनीयाः..सास्नादिमन्तम्..अर्थम्..द्योतयन्तीति...
तद्..एतेषाम्..अर्थसंकेत3..अवच्छिन्नानाम्..उपसंहृतध्वनिक्रमाणाम्..य..एक1..बुद्धिनिर्भासस्..तत्पदम्..वाचकम्..वाच्यस्य..संकेत्यते.
तद्..एकम्..पदम्..एकबुद्धिविषय..एकप्रयत्नाक्षिप्तम्..अभागम्..अक्रमम्..अवर्णम्..बौद्धम्..अन्त्यवर्णप्रत्ययव्यापार-उपस्थापितम्..परत्र..प्रतिपिपादयिषा3..वर्णैर्..एवाभिधीयमानैः..श्रूयमाणैश्..च..श्रोतृभिर्..अनादिवाच्+..व्यवहारवासनानुविद्धा3..लोकबुद्धि3..सिद्धवत्सम्प्रतिपत्ति3..प्रतीयते.
तस्य..संकेतबुद्धितः..प्रविभाग..एतावताम्..एवंजातीयक1..अनुसंहार..एकस्यार्थस्य..वाचक..इति.
संकेतस्..तु..पदपदार्थयोर्..इतरेतराध्यासरूपः..स्मृति-आत्मक1..यो..+अयम्..शब्दः..सो..+अयम्..अर्थ1..यो..+अयम्..अर्थः..सो..+अयम्..शब्द..इति.
एवम्..इतरेतराध्यासरूपः..संकेत1..भवतीति.
एवम्..एते..शब्दार्थप्रत्यया..इतरेतराध्यासात्..संकीर्णा..गौर्..इति..शब्द1..गौर्..इत्य्..अर्थ1..गौर्..इति..ज्ञानम्.
य..एषाम्..प्रविभागज्ञः..स..सर्ववित्.
सर्वपद7प्..चास्ति..वाक्यशक्तिवृक्ष..इत्य्..उक्त7..अस्तीति..गम्यते.
न..सत्ताम्..पदार्थ1..व्यभिचरतीति.
तथा..न..ह्य्..असाधना..क्रियास्तीति.
तथा..च..पचतीति+..उक्त7..सर्वकारकाणाम्..आक्षेप1..नियमार्थ1..अनुवादः..कर्तृकरणकर्मणाम्..चैत्राग्नितण्डुलानाम्..इति.
दृष्टम्..च..वाक्यार्थ7..पदरचनम्..श्रोत्रियश्..+शब्द1..अधीते,..जीवति..प्राणान्..धारयति...
तत्र..वाक्य7..पदार्थाभिव्यक्तिस्..ततः..पदम्..प्रविभज्य..व्याकरणीयम्..क्रियावाचकम्..वा..कारकवाचकम्..वा.
अन्यथा..भवत्य्..अश्व1..अजापय..इत्य्..एवमादिषु..नामाख्यातसारूप्याद्..अनिर्ज्ञातम्..कथम्..क्रियायाम्..कारक7..वा..व्याक्रियेत..+..इति.
तेषाम्..शब्दार्थप्रत्ययानाम्..प्रविभागः.
तद्यथा..श्वेतते..प्रासाद..इति..क्रियार्थह्,..श्वेतः..प्रासाद..इति..कारकार्थः..शब्दह्,..क्रियाकरकात्मा..तदर्थः..प्रत्ययश्..च.
यस्..तु..श्वेत1..अर्थः..स..शब्दप्रत्यययोर्..आलम्बनीभूतः...[आलम्बन]
स..हि..स्वाभिर्..अवस्थाभिर्..विक्रियमाण1..न..शब्दसहगत1..न..बुद्धिसहगतः.
एवम्..शब्द..एवम्..प्रत्यय1..न..+..इतरेतरसहगत..इत्य्..अन्यथा..शब्द1..अन्यथा..+अर्थ1..अन्यथा..प्रत्यय..इति..विभागः.
एवम्..तत्प्रविभागसम्यमाद्..योगिनः..सर्वभूतरुतज्ञानम्..सम्पद्यत..इति.
संस्कारसाक्षात्करणात्..पूर्वजातिज्ञानम्.
द्वय1डु..खलु+..अमी..संस्काराः..स्मृतिक्लेशहेतु1प्..वानसारूपा..विपाकहेतु1प्..धर्माधर्मरूपाः.
ते..पूर्वभवाभिसंस्कृताः..परिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनधर्मवद्..अपरिदृष्टाश्..चित्तधर्माः.
तेषु..सम्यमः..संस्कारसाक्षात्क्रियायै..समर्थः.
न..च..देशकालनिमित्तनुभवैर्..विना..तेषाम्..अस्ति..साक्षात्करणम्.
तद्..इत्थम्..संस्कारसाक्षात्करणात्..पूर्वजातिज्ञानम्..उत्पद्यते..योगिनः.
परत्रापि+..एवम्..एव..संस्कारसाक्षात्करणात्..परजातिसंवेदनम्.
अत्र..+..इदम्..आख्यानम्..श्रूयते..
भवगतो..जैगीषव्यस्य..संस्कारसाक्षात्करणाद्..दशसु..महासर7प्..जन्मपरिणामक्रमम्..अनुपश्यतो..विवेकजम्..ज्ञानम्..प्रादुरभूत्.
अथ..भगवत्1..आवठ्यस्(?):तनुधरस्..तम्..उवाच..--..दशसु..महासर्ग7प्..भव्यत्वाद्..अनभिभूतबुद्धिसत्त्व3..त्वया..नरकतिर्यञ्च्-गर्भसम्भवम्..दुह्खम्..सम्पश्यता..देवमनुष्य7प्..पुनः..पुनर्..उत्पद्यमान3..सुखदुह्खयोः..किम्..अधिकम्..उपलब्धम्..इति.
भगवत्2..आवठ्यम्..जैगीषव्य..उवाच..
दशसु..महासर्ग7प्..भव्यत्वाद्..अनभिभूतबुद्धिसत्त्व3..मया..नरकतिर्यञ्च्-भवम्..दुह्खम्..सम्पश्यता..देवमनुष्य7प्..पुनह्पुनरुत्पद्यमान3..यत्..किंचिद्..अनुभूतम्..तत्..सर्वम्..दुह्खम्..एव..प्रत्यवैमि...[प्रत्यव-इ]
भवगत्1..आवठ्य..उवाच..
यद्..इदम्..आयुस्-मतः..प्रधानवशित्वम्..अनुत्तमम्..च..संतोषसुखम्..किम्..इदम्..अपि..दुह्खपक्ष..निक्षिप्तम्..इति.
भवगत्1..जैगीषव्य..उवाच..
विषयसुखापेक्षा3..एव..+..इदम्..अनुत्तमम्..संतोषसुखम्..उक्तम्.
कैवल्यसुखापेक्षा3..दुह्खम्..एव.
बुद्धिसत्त्वस्यायम्..धर्मस्..त्रिगुणस्..त्रिगुणश्..च..प्रत्यय1..हेयपक्षे..न्यस्त..इति..दुह्स्वरूपस्..तृष्णातन्तुः.
तृष्णादुह्खसंतापापगमात्..तु..प्रसन्नम्..अबाधम्..सर्वानुकूलम्..सुखम्..इदम्..उक्तम्..इति.
प्रत्ययस्य..परचित्तज्ञानम्.
प्रत्यय7..सम्यमात्..प्रत्ययस्य..साक्षात्करणात्..ततह्..परचित्तज्ञानम्.
न..च..तत्सालम्बनम्..तस्याविषयीभूतत्वात्.
रक्तम्..प्रत्ययम्..जानाति+..अमुष्मिन्न्..आलम्बन7..रक्तम्..इति..न..जानाति...[ज्ञा]
परप्रत्ययस्य..यद्..आलम्बनम्..तद्..योगिचित्त3..नालम्बनीकृतम्..परप्रत्ययमात्रम्..तु..योगिचित्तस्यालम्बनीभूतम्..इति...[आलम्बन]
कायरूपसम्यमात्..तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भ7..चक्षुस्-प्रकाशासम्प्रयोग7..अन्तर्धानम्.
कायस्य..रूप7..सम्यमाद्..रूपस्य..या..ग्राह्या..शक्तिस्..ताम्..प्रतिष्टभ्नाति...[प्रत्-स्तम्भ्]
ग्राह्यशक्तिस्तम्भ7..सति..चक्षुष्प्रकाशासम्प्रयोग7..अन्तर्धानम्..उत्पद्यते..योगिनः.
एतेन..शब्दादि-अन्तर्धानम्..उक्तम्..वेदितव्यम्.
स-उपक्रमम्..निरुपक्रमम्..च..कर्म..तत्सम्यमाद्..अपरान्तज्ञानम्..अरिष्ट-भ्यो..वा.
आयुस्-विपाकम्..कर्म..द्विविधम्..स-उपक्रमम्..निरुपक्रमम्..च.
तत्र..यथार्द्रम्..वस्त्रम्..वितानितम्..लघीयसा..काल3..शुष्येत्..तथा..स-उपक्रमम्.
यथा..च..तद्..एव..सम्पिण्डितम्..चिरेण..संशुष्येद्..एवम्..निरुपक्रमम्.
यथा..वाग्निः..zउष्के..वक्षे..मुक्त1..वात3..समन्ततो..युक्तः..क्षेपीयसा..काल3..दहेत्..तथा..स-उपक्रमम्.
यथा..वा..स..एवाग्निस्..तृणराzइ7..क्रमशः..+..अवयव7प्..न्यस्तश्..चिरेण..दहेत्..तथा..निरुपक्रमम्.
तदा..+..एकभविकम्..आयुस्-करम्..कर्म..द्विविधम्..स-उपक्रमम्..निरुपक्रमम्..च.
तत्सम्यमाद्..अपरान्तस्य..प्रायणस्य..ज्ञानम्.
अरिष्ट-भ्यो..वा..+..इति...त्रिविधम्..अरिष्टम्..आध्यात्मिकम्..आधिभौतिकम्..आधिदैविकम्..च..+..इति...[अध्यात्मन्,..अधिभूत,..अधिदैव.]
तत्र..+..आध्यात्मिकम्..घोषम्..स्वदेह7..पिहितकर्ण1..न..शृणोति,..ज्योतिस्+..वा..नेत्र7..अवष्टव्ध7..न..पश्यति...[अव-स्तम्भ्]
तथा..+..आधिबौतिकम्..यमपुरुषान्..पश्यति,..पितॄन्..अतीतान्..अकस्मात्..पश्यति.
तथा..+..आधिदैविकम्..स्वर्गम्..अकस्मात्..सिद्धान्..वा..पश्यति.
विपरीतम्..वा..सर्वम्..इति...अनेन..वा..जानात्य्..अपरान्तम्..उपस्थितम्..इति.
मैत्री-आदिषु..बलानि.
मैत्री..करुणा..मुदिता..+..इति..तिस्रो..भावनास्..तत्र..भूत7प्..सुखित7प्..मैत्रीम्..भावयित्वा..मैत्रीबलम्..लभते.
दुह्खित7प्..करुणाम्..भावयित्वा..कऋउणाबलम्..लभते.
पुण्यशील7प्..मुदिताम्..भावयित्वा..मुदिताबलम्..लभते.
भावनातः..समाधिर्..यः..स..सम्यमस्..ततो..बलान्य्..अवन्ध्यवीर्याणि..जायन्ते.
पापशील7प्..उपेक्षा..न..तु..भावना.
ततश्..च..तस्याम्..नास्ति..समाधिर्..इत्य्..अतो..न..बलम्..उपेक्षातस्..तत्र..सम्यमाभावाद्..इति.
बल7प्..हस्तिबलादीनि.
हस्तिबल7..सम्यमाद्..धस्तिबल1..भवति.
वायुबल7..सम्यमाद्..वायुबल1..भवतीत्य्..एवमादि.
प्रवृत्ति-आलोकन्यासात्..सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम्.
ज्योतिस्-मती..प्रवृत्तिर्..उक्ता..मनसस्..तस्या..य..आलोकस्..तम्..योगी..सूक्ष्म7..वा..व्यवहित7..वा..विप्रकृष्ट7..वा..+..अर्थ7..व्यस्य..तम्..अर्थम्..अधिगच्छति...[अधि-गम्]
भुवनज्ञानम्..सूर्य7..सम्यमात्.
तत्प्रस्तारः..[प्रस्तृ?]..सप्त..लोकाः.
तत्रावीच6..प्रभृति..मेरुपृष्ठम्..यावद्..इत्य्..एवम्..भूर्लोकः.
मेरुपृष्ठाद्..आरभ्य..--..आध्रुवाद्..ग्रहनक्षत्रताराविचित्र1..अन्तरिक्षलोकः.
ततः..परः..स्वर्लोकः..पञ्चविध1..माहेन्द्रस्..तृतीअ1..लोकः.
चतुर्थः..प्राजापत्य1..महर्लोकः...
त्रिविध1..ब्राह्मः...तद्यथा..--..जनलोकस्..तपोलोकः..सत्यलोक..इति.
"ब्राह्मस्..त्रिभूमिक1..लोक..प्राजापत्यस्..ततो..महत्1..।..माहेन्द्रश्..च..स्वर्..इत्य्..उक्त1..द्यु7..तारा..भू7..प्रजाह्"
इति..संग्रहश्लोकः.
तत्रावीचि6..उपरि+..उपरि..निविष्टाह्..षण्महनरकभूमि1प्..घनसलिलानलानिलाकाशतमस्-प्रतिष्ठा..महाकालाम्बरीषरौरवमहारौरवकालसूत्रान्धतामिस्राः.
यत्र..स्वकर्म-उपार्जितदुह्खवेदनाः..प्राणिनः..कष्टम्..आयुस्+..दीर्घम्..आक्षिप्य..जायन्ते.
ततो..महातलरसातलातलसुतलवितलतलातलपातालाख्यानि..सप्त..पातालानि.
भूमिर्..इयम्..अष्टमी..सप्तद्वीपा..वसुमती,..यस्याः..सुमेरुर्..मध्य7..पर्वतराजः..काञ्चनः.
तस्य..राजतवैदूर्यस्फटिकहेममणिमयानि..शृङ्गाणि.
तत्र..वैदूर्यप्रभानुरागात्+..नीलोत्पलपत्त्रश्याम1..नभसो..दक्षिणो..भागह्,..श्वेतः..पूर्वह्,..स्वच्छः..पश्चिमह्,..कुरण्टकाभ..उत्तरः.
दक्षिणपार्श्व7..चास्य..जम्बूर्..यतो..+अयम्..जम्बूद्वीपः.
तस्य..सूर्यप्रचाराद्..रात्रिंदिवम्..लग्नम्..इव..वर्तते.
तस्य..नीलश्वेतशृङ्गवन्त..उदीचीनास्..त्रयः..पर्वता..द्विसाहस्रायामाः.
तदन्तर7प्..त्रीणि..वर्षाणि..नव..नव..योजनसाहस्राणि..रमणकम्..हिरण्मयम्..उत्तराः..कुरु1प्..इति.
निषेधहेमकूटहिमशैला..दक्षिणतो..द्विसाहस्रायामाः.
तदन्तर7प्..त्रीणि..वर्षाणि..नव..नव..योजनसाहस्राणि..हरिवर्षम्..किम्पुरुषम्..भारतम्..इति.
सुमेरु6..प्राचीना..भद्राश्वमाल्यवत्सीमानः..प्रतीचीनाः..केतुमाला..गन्धमादनसीमानः.
मध्ये..वर्षमिलावृतम्...तद्..एतद्..योजनशतसाहस्रम्..सुमेरु6..दिशिदिशि..तदर्ध3..व्यूढम्.
स..खलु+..अयम्..शतसाहस्रायाम1..जम्बूद्वीपस्..ततो..द्विगुण3..लवणोदधिना..वलयाकृतिना..वेष्टितः.
ततश्..च..द्विगुणा..द्विगुणाः..शाककुशक्रौञ्चशाल्मलगोमेध(प्लक्ष)..पुष्करद्वीपाह्,..समुद्राश्..च..सर्षपराशिकल्पाः..सविचित्रशैलावतंसा..इक्षुरससुरासर्पिस्-दधिमण्डक्षीरस्वादूदकाः.
सप्त..समुद्रपरिवेष्टिता..वलयाकृति1प्..लोकालोकपर्वतपरिवाराः..पञ्चाशद्..योजनकोटिपरिसंख्याताः.
तद्..एतत्..सर्वम्..सुप्रतिष्ठितसंस्थानमण्डमध्य7..व्यूढम्.
अण्डम्..च..प्रधानस्याणुर्..अवयव1..यथा..+..आकाश7..खद्योत..इति.
तत्र..पाताल7..जलधि7..पर्वत7प्..एतेषु..देवनिकाया..असुरगन्धर्वकिम्नरकिम्पुरुषयक्षराक्षसभूतप्रेतपिशाचापस्मारकाप्सरस्-ब्रह्मराक्षसकूष्माण्डविनायकाः..प्रतिवसन्ति.
सर्वेषु..द्वीप7प्..पुण्यात्मान1..देवमनुष्याः.
सुमेरुस्..त्रिदशानाम्..उद्यानभूमिः...तत्र..मिश्रवनम्..नन्दनम्..चैत्ररथम्..सुमानसम्..इत्य्..उद्यानानि.
सुधर्मा..देवसभा...सुदर्शनम्..पुरम्...वैजयन्तः..प्रासादः.
ग्रहनक्षत्रतारकास्..तु..ध्रुव7..निबद्धा..वायुविक्षेपनियम3..उपलक्षितप्रचाराः..सुमेरु6..उपर्युपरि..सम्निविष्टा..द्यु7..विपरिवर्तन्ते.
माहेन्द्रनिवासिनः..षड्देवनिकायाः..--..त्रिदशा..अग्निष्वात्ता..याम्यास्..तुषिता..अपरिनिर्मितवशवर्तिनः..परिनिर्मितवशवर्तिनश्..च..+..इति.
सर्वे..संकल्पसिद्धा..अणिमादि-ऐश्वर्य-उपपन्नाः..कल्यायुस्6..वृन्दारकाः..कामभोगिन..औपपादिकदेहा..उत्तमानुकूलाभिर्..अप्सरस्-भिः..कृतपरिचाराः.
महति..लोक7..प्राजापत्य7..पञ्चविध1..देवनिकायः..--..कुमुदा..ऋभवः..प्रतर्दना..अञ्जनाभाः..प्रचिताभा..इति.
एते..महाभूतवशिनो..ध्यानाहाराः..कल्पसहस्रायुस्6.
प्रथम7..ब्रह्मणो..जनलोक7..चतुर्विध1..देवनिकाय1..ब्रह्मपुरोहिता..ब्रह्मकायिका..ब्रह्ममहाकायिका..अमरा..इति.
ते..भूतेन्द्रियवशिनो..द्विगुणद्विगुण-उत्तरायुस्6.
द्वितीय7..तज्पसि..लोक7..त्रिविध1..देवनिकायः..--..आभास्वरा..महाभास्वराः..सत्यमहाभास्वरा..इति.
ते..भूतेन्द्रियप्रकृतिवशिनो..द्विगुणद्विगुण-उत्तरायुस्6..ध्यानाहारा..ऊर्ध्वरेतस..ऊर्ध्वम्..अप्रतिहतज्ञाना..अधरभूमि7प्..अनावृतज्ञानविषयाः.
तृतीय7..ब्रह्मणह्..सत्यलोक7..चत्वार1..देवनिकाया..अकृतभवनन्यासाः..स्वप्रतिष्ठा..उपर्युपरिस्थिताः..प्रधानवशिनो..यावत्..सर्गायुस्6.
तत्र..+..अच्युताः..सवितर्कध्यानसुखाह्,..शुद्धनिवासाः..सविचारध्यानसुखाह्,..सत्याभा..आनन्दमात्रध्यानसुखाह्,..संज्ञासंज्ञिनश्..चास्मितामात्रध्यानसुखाः.
ते..+..अपि..त्रैलोक्यमध्य7..प्रतितिष्ठन्ति.
त..एते..सप्त..लोकाः..सर्व..एव..ब्रह्मलोकाः.
विदेहप्रकृतिलयास्..तु..मोक्षपदम्..वर्तन्त..इति..न..लोकमध्य7..न्यस्ता..इति.
एतद्..योगिना..साक्षात्करणीयम्..सूर्यद्वार7..समयम्..कृत्वा,..ततो..+..अन्यत्रापि..एवम्..तावद्..अभ्यसेद्..यावद्..इदम्..सर्वम्..दृष्टम्..इति.....
चन्द्र7..ताराव्यूहज्ञानम्.
चन्द्र7..सम्यमम्..कृत्वा..ताराणाम्..व्यूहम्..विजानीयात्...[वि-ज्ञा]
ध्रुव7..तद्गतिज्ञानम्.
ततो..ध्रुव7..सम्यमम्..कृत्वा..ताराणाम्..गतिम्..विजानीयात्...ऊर्ध्वविमान7प्..कृतसम्यमस्..तानि..विजानीयात्.
नाभिचक्र7..कायव्यूहज्ञानम्.
नाभिचक्र7..सम्यमम्..कृत्वा..कायव्यूहम्..विजानीयात्...वातपित्तश्लेष्माणस्..त्रयः+..दोषाः.
धातु1प्..सप्त..त्वच्-लोहितमांसस्नायु-अस्थिमज्जाशुक्राणि...पूर्वम्..पूर्वम्..एषाम्..बाह्यम्..इत्य्..एष..विन्यासः.
कण्ठकूप7..क्षुत्पिपासनिवृत्तिः.
जिह्वाया..अधस्तात्..तन्तुस्..तन्तु6..अधस्तात्..कण्ठस्..ततो..+अधस्तात्..कूपस्..तत्र..सम्यमात्..क्षुत्पिपास1डु..न..बाधेते.
कूर्मनाडी7..स्थैर्यम्.
कूपाद्..अध..उरसि..कूर्माकारा..नाडी,..तस्याम्..कृतसम्यमः..स्थिरपदम्..लभते...यथा..सर्प1..गोधा..वा..+..इति.
मूर्धन्-ज्योतिस्7..सिद्धदर्शनम्.
शिरस्-कक्पाल7..अन्तश्छिद्रम्..प्रभास्वरम्..ज्योतिस्..तत्र..सम्यमम्..कृत्वा..सिद्धानाम्..द्यावापृथिवी6डु..अन्तरालचारिणाम्..दर्शनम्.
प्रातिभाद्..वा..सर्वम्.
प्रातिभम्..नाम..तारकम्..तद्विवेकजस्य..ज्ञानस्य..पूर्वरूपम्...यथा..+..उदय7..प्रभा..भास्करस्य...तेन..वा..सर्वम्..एव..जानाति..योगिन्1..प्रातिभस्य..ज्ञानस्य..+..उत्पत्ति7..इति.
हृदय7..चित्तसंवित्.
यद्..इदम्..अस्मिन्..ब्रह्मपुर7..दहरम्..पुण्डरीक्कम्..वेश्म..तत्र..विज्ञानम्..तस्मिन्..सम्यमाच्..चित्तसंवित्.
सत्त्वपुरुष6डु..अत्यन्तासंकीर्णयोह्..प्रत्ययाविशेषो..भोगः..परार्थात्..स्वार्थसम्यमात्..पुरुषज्ञानम्.
बुद्धिसात्वम्..प्रख्याशीलम्..समानसत्त्व-उपनिबन्धन7..रजस्तमसी..वशीकृत्य..सत्त्वपुरुषान्यताप्रत्यय3..परिणतम्.
तस्माच्..च..सत्त्वात्..परिणामिन्6..अत्यन्तविधर्मा..विशुद्ध1..अन्यश्..चितिमात्ररूपः..पुरुषः.
तयोर्..अत्यन्तासंकीर्णयोः..प्रत्ययाविशेष1..भोगः..पुरुषस्य..दर्शितविषयत्वात्...स..भोगप्रत्ययः..सत्त्वस्य..परार्थत्वाद्..दृश्यः.
यस्..तु..तस्माद्..विशिष्टश्..चितिमात्ररूप1..अन्यः..पौरुषेयः..प्रत्ययस्..तत्र..सम्यमात्..पुरुषविषया..प्रज्ञा..जायते..(बौ..2.4.14)
न..च..पुरुषप्रत्यय3..बुद्धिसत्त्वात्मना..पुरुष1..दृश्यते...पुरुष..एव..तम्..प्रत्ययम्..स्वात्मावलम्बनम्..पश्यति...तथा..ह्य्..उक्तम्..--.."विज्ञातृ2..अरे..केन..विजानीयात्".:इति.
ततः..प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता..जायन्ते.
प्रातिभात्..सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टातीतानागतज्ञानम्.
श्रावणाद्..दिव्यशब्दश्रवणम्...वेदनाद्..दिव्यस्पर्शाधिगमः.
आदर्शाद्..दिव्यरूपसंवित्...आस्वादाद्..दिव्यरससंवित्...वार्तातो..दिव्यगन्धविज्ञानम्..इत्य्..एतानि..नित्यम्..जायन्ते.
ते..समाधि7..उपसर्गा..व्युत्थान7..सिद्धि1प्.
ते..प्रातिभादयः..समाहितचित्तस्य..+..उत्पद्यमाना..उपसर्गास्..तद्दर्शनप्रत्यनीकत्वात्...व्युत्थितचित्तस्य..+..उत्पद्यमानाः..सिद्धि1प्.
बन्धकारणशैथिल्यात्..प्रचारसंवेदनाच्..च..चित्तस्य..परशरीरावेशः.
लोकीभूतस्य..मनसो..+अप्रतिष्ठस्य..शरीर7..कर्माशयवशाद्..बन्धः..प्रतिष्ठा..+..इत्य्..अर्थः...तस्य..कर्मणो..बन्धकारणस्य..शैथिल्यम्..समाधिबलाद्..भवति.
प्रचारसंवेदनम्..च..चित्तस्य..समाधिजम्..एव...कर्मबन्धक्षयात्..स्वचित्तस्य..प्रचारसंवेदनाच्..च..योगिन्1..चित्तम्..स्वशरीरान्..निष्कृष्य..शरीरान्तर्7प्..निक्षिपति.
निक्षिप्तम्..चित्तम्..च..+..इन्द्रियाण्य्..अनुपतन्ति.
यथा..मधुकरराजन्2..मक्षिका..उत्पतन्तम्..अनूत्पतन्ति..निविशमानम्..अनुनिविशन्ते..तथा..+..इन्द्रियाणि..परशरीरावेश7..चित्तम्..अनुविधीयन्त..इति...
उद्दानजयाज्..जलपङ्ककण्टकादिष्व्..असङ्ग..उत्क्रान्तिश्..च.
समस्त-इन्द्रियवृत्तिः..प्राणादिलक्षणा..जीवनम्,..तस्य..क्रिया..पञ्चतयी..प्राणो..मुखनासिकागतिर्..आहृदयवृत्तिः.
समम्..नयनात्..समानश्..चानाभिवृत्तिः.
अपनयनाद्..अपान..आपादतलवृत्तिः...उन्नयनाद्..उदान..आशिरस्-वृत्तिः...व्यापिन्1..व्यान..इति.
एषाम्..प्रधानम्..प्राणः...उदानजयाज्..जलपङ्ककण्टकादिष्व्..असङ्ग..उत्क्रान्तिश्..च..प्रायणकाले..भवति...ताम्..वशित्वेन..प्रतिपद्यते.
समानजयाज्..जवलनम्.
जितसमानस्..तेजस..उपध्मानम्..कृत्वा..ज्वलयति.
श्रोत्राकाशयोः..सम्बन्धसम्यमाद्..दिव्यम्..श्रोत्रम्.
सर्वश्रोत्राणाम्..आकाशम्..प्रतिष्ठा..सर्वशब्दानाम्..च...यथा..+..उक्तम्..--..तुल्यदेशश्रवणानाम्..एकक्देशश्रुतित्वम्..सर्वेषाम्..भवतीति...तच्..चैतद्..आकाशस्य..लिङ्गम्.
अनावरणम्..च..+..उक्तम्...तथामूर्तस्यानावरणदर्शनाद्..विभुत्वम्..अपि..प्रख्यातम्..आकाशस्य.
शब्दग्रहणानुमितम्..श्रोत्रम्...[अनु-मा]
कायाकाशयोः..सम्बन्धसम्यमाल्..लभुतूलसमापत्ति5..चाकाशगमनम्.
यत्र..कायस्..तत्राकशम्..तस्यावकाशदानात्..कायस्य..तेन..सम्बन्धः..प्राप्तिस्..तत्र..कृतसम्यम1..जित्वा..तत्सम्बन्धम्..लघुषु..वा..तूलादिष्व्..आ..परमाणुभ्यः..समापत्तिम्..लब्ध्वा..जितसम्बन्ध1..लघुर्..भवति.
लघुत्वाच्..च..जले..पादाभ्याम्..विहरति...ततस्..सूर्णनाभितन्तुमात्र7..विहृत्य..रश्मिषु..विहरति...ततो..यथेष्टम्..आकाशगतिर्..अस्य..भवतीति.
बहिरकल्पिता..वृत्तिर्..महाविदेहा..ततः..प्रकाशावरणक्षयः.
शरीराद्..बहिर्मनसो..वृत्तिलाभ1..विदेहा..नाम..धारणा...सा..यदि..शरीरप्रतिष्ठस्य..मनसो..बहिर्वृत्तिमात्र3..भवति..सा..कल्पिता..+..इत्य्..उच्यते.
या..तु..शरीरनिरपेक्षा..बहिर्भूतस्यैव..मनसो..बहिर्वृत्तिः..सा..खल्व्..अकल्पिता...तत्र..कल्पितया..साधयन्त्य्..अकल्पिताम्..महाविदेहाम्..इति.
यया..परशरीराण्य्..आविशन्ति..योगिनह्,..ततश्..च..धारणातः..प्रकाशात्मनो..बुद्धिसत्त्वस्य..यदावरणम्..क्लेशकर्मविपाकत्रयम्..रजस्तमस्-मूलम्..तस्य..च..क्षय1..भवति.
स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसम्यमाद्..भूतजयः.
तत्र..पार्थिवाद्याः..शब्दायदो..विशेषाः..सहाकारादिभिर्..धर्मैः..स्थूलशब्द3..परिभाषिताः...एतद्..भूतानाम्..प्रथमम्..रूपम्.
द्वितीयम्..रूपम्..स्वसामान्यम्..मूर्तिर्..भूमिः..स्नेह1..जलम्..वह्निर्..उष्णता..वायुः..प्रणामिन्1..सर्वतोगतिर्..आकाश..इत्य्..एतत्..स्वरूपशब्द3..उच्यते.
अस्य..सामान्यस्य..शब्दादयो..विशेषाः...तथा..च..+..उक्तम्..--..एकजातिसमन्वितानाम्..एषाम्..धर्ममात्रव्यावृत्तिर्..इति.
सामान्यविशेषसमुदाय1..अत्र..द्रव्यम्...द्विष्ठ1..हि..समूहः..प्रत्यस्तमितभेदावयवानुगतः..शरीरम्..वृक्ष1..यूथम्..वनम्..इति.
शब्द3..उपात्तभेदावयवानुगतः..समूह..उभय1डु..देवमनुष्याः...समूहस्य..देवा..एक1..भाग1..मनुष्या..द्वितीय1..भागस्..ताभ्याम्..एवाभिधीयते..समूहः.
स..च..भेदाभेदविवक्षितः...आंराणाम्..वनम्..ब्राह्मणानाम्..संघ..आंरवणम्..ब्राह्मणसंघ..इति.
स..पुनर्..द्विविध1..युतसिद्धावयव1..अयुतसिद्धावयवश्..च.
युतसिद्धावयवः..समूह1..वनम्..संघ..इति...अयुतसिधावयवः..संघातः..शरीरम्..वृक्षः..परमाणुर्..इति.
अयुतसिद्धावयवभेदानुगतः..समूह1..द्रव्यम्..इति..पतञ्जलिः...एतत्..स्वरूपम्..इत्य्..उक्तम्.
अथ..किम्..एषाम्..सूक्ष्मरूपम्,..तन्मात्रम्..भूतकारनम्,..तस्य..+..एक1..अवयवः..परमाणुः..सामान्यविशेषात्मायुतसिद्धावयवभेदानुगतः..समुदाय..इत्य्..एवम्..सर्वतन्मात्राण्य्..एतत्..तृतीयम्...
अथ..भूतानाम्..चतुर्थम्..रूपम्..ख्यातिक्रियास्थितिशीला..गुणाः..कार्यस्वभावानुपातिनो..+..अन्वयशब्द3..उक्ताः.
अथ..+..एषाम्..पञ्चमम्..रूपम्..अर्थवत्त्वम्,..भोगापवर्गार्थता..गुण7प्..एवान्वयिनी,..गुणास्..तन्मात्रभूतभौतिक7प्..इति..सर्वम्..अर्थवत्.
तेष्व्..इदानीम्..भूत7प्..पञ्चसु..पञ्चरूप7प्..सम्यमात्..तस्य..तस्य..रूपस्य..स्वरूपदर्शनम्..जयश्..च..प्रादुर्भवति...
तत्र..पञ्च..भूतस्वरूपाणि..जित्वा..भूतजयी..भवति...तज्जयाद्..वत्सानुसारिण्य..इव..गो1प्..अस्य..संकल्पानुविधायिन्यो..भूतप्रकृति1प्..भवन्ति.
ततो..+..अणिमादिप्रादुर्भावः..कायसम्पत्..तद्धर्मानभिघातश्..च.
तत्राणिमा..भवत्य्..अणुः...लघिमा..लघुर्..भवति...महिमा..महान्..भवति.
प्राप्तिर्..अङ्गुली-अग्र3..अपि..स्पृशति..चन्द्रमसम्...प्राकाम्यम्..इच्छानभिघातः...भूमि7..उन्मज्जति..निमज्जति..यथा..+..उदके.
वशित्वम्..भूतभौतिक7प्..वशी..भवत्य्..अवश्यश्..चान्येषाम्...ईशितृत्वम्..तेषाम्..प्रभवाप्ययव्यूहानाम्..ईष्टे.
यत्र..कामावसायित्वम्..सत्यसंकल्पता..यथा..संकल्पस्..तथा..भूतप्रकृतीनाम्..अवस्थानम्...न..च..शक्त1..अपि..पदार्थविपर्यासम्..करोति...कस्मात्...अन्यस्य..यत्र..कामावसायिनः..पूर्वसिद्धस्य..तथा..भूत7प्..कंकल्पाद्..इति...एतान्य्..अष्टाव्..ऐश्वर्याणि.
कायसम्पद्..वक्ष्यमाणा...तद्धर्मानभिघातश्..च..पृथ्वी..मूर्ति3..न..निरुणद्धि..योगिनः..शरीरादिक्रियाम्,..शिलाम्..अप्य्..अनुविशतीति.
नापः..स्निग्धाः..क्लेदयन्ति...नाग्निर्..उष्ण1..दहति...न..वायुः..प्रणामिन्1..वहति...अनावरणात्मक7..अप्य्..आकाश7..भवत्य्..आवृतकायः..सिद्धानाम्..अप्य्..अदृश्य1..भवति.
रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि..कायसम्पत्.
दर्शनीयः..कान्तिमान्..अतिशयबल1..वज्रसंहननश्..च..+..इति.
ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसम्यमाद्..इन्द्रियजयः.
सामान्यविशेषात्मा..शब्दादिर्..ग्राह्यः...तेष्व्..इन्द्रियाणाम्..वृत्तिर्..ग्रहणम्...न..च..तत्सामान्यमात्रग्रहणाकारम्..कथम्..अनालोचितः..स..विषयविशेष..इन्द्रिय3..मनसानुव्यवसीयेत..+..इति...[अनुव्यव-सो]
स्वरूपम्..पुनः..प्रकाशात्मनो..बुद्धिसत्त्वस्य..सामान्यविशेषयोर्..अयुतसिद्धावयवभेदानुगतः..समूह1..द्रव्यम्..इन्द्रियम्.
तेषाम्..तृतीयम्..रूपम्..अस्मितालक्षण1..अहंकारः.
तस्य..सामान्यस्य..+..इन्द्रियाणि..विशेषाः...चतुर्थम्..रूपम्..व्यवसायात्मकाः..प्रकाशक्रियास्थितिशीला..गुणा..येषाम्..इन्द्रियाणि..साहंकाराणि..परिणामः.
पञ्चमम्..रूपम्..गुण7प्..यद्..अनुगतम्..पुरुषार्थवत्त्वम्..इति.
पञ्चस्व्..एतेष्व्..इन्द्रियरूपेषु..यथाक्रमम्..सम्यमस्..तत्र..तत्र..जयम्..कृत्वा..पञ्चरूपजयाद्..इन्द्रियजयः..प्रादुर्भवति..योगिनः.
ततो..मनोजवित्वम्..विकरणभावः..प्रधानजयश्..च.
कायस्यानुत्तम1..गतिलाभ1..मनोजवित्वम्...विदेहानाम्..इन्द्रियाणाम्..अभिप्रेतदेशकालविषयापेक्ष1..वृत्तिलाभ1..विकरणभावः.
सर्वप्रकृतिविकारवशित्वम्..प्रधानजय..इत्य्..एतास्..तिस्रः..सिद्धि1प्..मधुप्रतीका..उच्यन्ते...एताश्..च..करणपञ्चरूपजयाद्..अधिगम्यन्ते.
सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य..सर्वभावाधिष्ठातृत्वम्..सर्वज्ञातृत्वम्..च.
निर्धूतरजस्तमस्-मलस्य..बुद्धिसत्त्वस्य..परे..वैशारध7..परस्याम्..वशीकारसंज्ञायाम्..वर्तमानस्य..सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्ररूपप्रतिष्ठस्य..सर्वभावाधिष्ठातृत्वम्...
सर्वात्मन्1प्..गुणा..व्यवसायव्यसेयात्मकाः..स्वामिनम्..क्षेत्रज्ञम्..प्रत्यशेषदृश्यात्मत्व3..उपस्थिता..इत्य्..अर्थः.
सर्वज्ञातृत्वम्..सर्वात्मनाम्..गुणानाम्..शान्त-उदिताव्यपदेश्यधर्मत्व3..व्यवस्थितानाम्..अक्रम-उपारूढम्..विवेकजम्..ज्ञानम्..इत्य्..अर्थः.
इत्य्..एषा..विशोका..नाम..सिद्धिर्..याम्..प्राप्य..योगिन्1..सर्वज्ञः..क्षीणक्लेशबन्धन1..वशी..विहरति.
तद्वैराग्याद्..अपि..दोषबीजक्षय7..कैवल्यम्.
यदास्यैवम्..भवति..क्लेशकर्मक्षय7..सत्त्वस्यायम्..विवेकप्रत्यय1..धर्मः..सत्त्वम्..च..हेयपक्ष7..न्यस्तम्..पुरुषश्..चापरिणामिन्1..शुद्ध1..अन्यः..सत्त्वाद्..इति.
एवम्..अस्य..ततो..विरज्यमानस्य..यानि..क्लेशबीजानि..दग्धशालिबीजकल्पान्य्..अप्रसवसमर्थानि..तानि..सह..मनसा..प्रत्यस्तम्..गच्छन्ति.
तेषु..प्रलीन7प्..पुरुषः..पुनर्..इदम्..तापत्रयम्..न..भुङ्क्ते.
तद्..एतेषाम्..गुणानाम्..मनसि..कर्मक्लेशविपाकस्वरूप3..अभिव्यक्तानाम्..चरितार्थानाम्..प्रतिप्रसव7..पुरुषस्यात्यन्तिक1..गुणवियोगः..कैवल्यम्...तदा..स्वरूपप्रतिष्ठा..चितिहक्तिर्..एव..पुरुष..इति.
स्थानि-उपनिमन्त्रण1डु..सङ्गस्मयाकरणम्..पुनर्..अनिष्टप्रसङ्गात्.
चत्वारः..खल्व्..अमी..योगिनः..प्राथमकल्पिक1..मधुभूमिकः..प्रज्ञाज्योतिस्+..अतिक्रान्तभावनीयश्..च..+..इति.
तत्राभ्यासी..[अभ्यास]..प्रवृत्तमात्रज्योतिस्+..प्रथमः...ऋतम्भरप्रज्ञ1..द्वितीयः...भूतेन्द्रियजयी..तृतीयः..सर्वेषु..भावित7प्..भावनीय7प्..कृतरक्षाबन्धः..कर्तव्यसाधनाद्..इमान्.
चतुर्थ1..यस्..त्व्..अतिक्रान्तभाषणीयस्..तस्य..चित्तप्रतिसर्ग..एको..+अर्थः...सप्तविधास्य..प्रान्तभूमिप्रज्ञा.
तत्र..मधुमतीम्..भूमिम्..साक्षात्कुर्वतो..ब्राह्मणस्य..स्थानिनो..देवाः..सत्त्वविशुद्धिम्..अनुपश्यन्तः..स्थानैर्..उपनिमन्त्रयन्ते..भो..इहास्यताम्..इह..रम्यताम्..कमनीय1..अयम्..भोगः..कमनीया..+..इयम्..कन्या..रसायनम्..इदम्..जरामृत्युम्..बाधते..वैहायसम्..इदम्..यानम्..अमी..कल्पद्रुमाः..पुण्या..मन्दाकिनी..सिद्धा..महर्षय..उत्तमा..अनुकूला..अप्सरसो..दिव्य1डु..श्रोत्रचक्षुस्1डु..वज्र-उपमह..कायः..स्वगुण3प्..सर्वम्..इदम्..उपार्जितम्..आयुस्-मता..प्रतिपद्यताम्..इदम्..अक्षयम्..अजरम्..अमरस्थानम्..देवानाम्..प्रियम्..इति.
एवम्..अभिधीयमानः..सङ्गदोषान्..भावयेद्..घोर7प्..संसाराङ्गार7प्..पच्यमान3..मया..जननमरणान्धकार7..विपरिवर्तमान3..कथंचिद्..आसादितः..क्लेशतिमिरविनाशिन्1..योगप्रदीपस्..तस्य..चैते..तृष्णायोनि1प्..विषयवायु1प्..प्रतिपक्षाः.
स..खल्व्..अहम्..लब्धालोकः..कथम्..अनया..विषयमृगतृष्णा3..वञ्चितस्..तस्यैव..पुनः..प्रदीप्तस्य..संसाराग्नि6..आत्मन्2..इन्धनीकुर्याम्..इति.
स्वस्ति..वः..स्वप्न-उपम5प्..कृपणजनप्रार्थनीय5प्..विषय5प्..इत्य्..एवम्..निश्चितमतिः..समाधिम्..भावयेत्.
सङ्गम्..अकृत्वा..स्मयम्..अपि..न..कुर्याद्..एवम्..अहम्..देवानाम्..अपि..प्रार्थनीय..इति...स्मयाद्..अयम्..सुस्थितम्मन्यतया..मृत्युना..केश7प्..गृहीतम्..इवात्मन्2..न..भावयिष्यति.
तथा..चास्य..छिद्रान्तरप्रेक्षी..[प्रेक्षा]..नित्यम्..यत्न-उपचर्यः..प्रमाद1..लब्धविवरः..क्लेशान्..उत्तम्भयिष्यति..ततः..पुनर्..अनिष्टप्रसङ्गः...
एवम्..अस्य..सङ्गस्मयाव्..अकुर्वतो..भावित1..अर्थ1..दृढीभविष्यति...भावनीयश्..चार्थ1..अभिमुखीभविष्यतीति.
क्षणतत्क्रमयोः..सम्यमाद्..विवेकजम्..ज्ञानम्.
यथापकर्षपर्यन्तम्..द्रव्यम्..परमाणुर्..एवम्..परमापकर्षपर्यन्तः..कालः..क्षान1..यावता..वा..समन3..चलितः..परमाणुः..पूर्वदेशम्..जह्याद्..उत्तरदेशम्..उपसम्पद्येत..स..कालः..क्षणः.
तत्प्रवाहाविच्छेदस्..तु..क्रमः...क्षणतत्क्रमयोर्..नास्ति..वस्तुसमाहार..इति..बुद्धिसमाहार1..मुहूर्ताहोरात्रि1प्.....
स..खल्व्..अयम्..काल1..वस्तुशून्य1..अपि..बुद्धिनिर्माणः..शब्दज्ञानानुपातिन्1..[अनुपात]..लौकिकानाम्..व्युत्थितदर्शनानाम्..वस्तुस्वरूप..इवावभासते.
क्षणस्..तु..वस्तुपतितः..क्रमावलम्बिन्1...क्रमश्..च..क्षणानन्तर्यात्मा..तम्..कालविदः..काल..इत्य्..आचक्षते..योगिनः.
न..च..द्वौ..क्षणौ..सह..भवतः...क्रमश्..च..न..द्वयोः..सहभू6डु..असम्भवात्.
पूर्वस्माद्..उत्तरभाविनो..यदानन्तर्यम्..क्षणस्य..स..क्रमः...तस्माद्..वर्तमान..एवैकः..क्षण1..न..पूर्व-उत्तरक्षणाः..सन्तीति.
तस्मान्..नास्ति..तत्समाहारः...ये..तु..भूतभाविनः..क्षणास्..ते..परिणामान्विता..व्याख्येयाः...तेनैकेन..क्षण3..कृत्स्न1..लोकः..परिणामम्..अनुभवति.
तत्क्षण-उपारूढाः..खल्व्..अमी..सर्वे..धर्माः...तयोः..क्षणतत्क्रमयोः..सम्यमात्..तयोः..साक्षात्करणम्...ततश्..च..विवेकजम्..ज्ञानम्..प्रादुर्भवति.
तस्य..विषयविशेष..उपक्षिप्यते..
जातिलक्षणदेश3प्..अन्यतानवच्छेदात्..तुल्ययोस्..ततः..प्रतिपत्तिः..
तुल्ययोर्..देशलक्षणसारूप्य7..जातिभेद1..अन्यताया..हेतुह्,..गो1..इयम्..बडवा..+..इयम्..इति.
तुल्यदेशजातीयत्व7..लक्षणम्..अन्यत्वकरम्..कालाक्षी..गो1..स्वस्तिमती..गो1..इति.
द्वयोर्..आमलकयोर्..जातिलक्षणसारूप्याद्..देशभेद1..अन्यत्वकर..इदम्..पूर्वम्..इदम्..उत्तरम्..इति.
यदा..तु..पूर्वम्..आमलकम्..अन्यव्यग्रस्य..ज्ञातृ6..उत्तरदेश..उपावर्त्यते..तदा..तुल्यदेशत्व7..पूर्वम्..एतद्..उत्तरम्..एतद्..इति..प्रविभागानुपपत्तिः.
असंदिग्ध्3..च..तत्त्वज्ञान3..भवितव्यम्..इत्य्..अत..इदम्..उक्तम्..ततः..प्रतिपत्तिर्..विवेकजज्ञानाद्..इति.
कथम्,..पूर्वामलकसहक्षण1..देश..उत्तरामलकसहक्षणाद्..देशाद्..भिन्नः...ते..चामलक1डु..स्वदेशक्षणानुभवभिन्न1डु.
अन्यदेशक्षणानुभवस्..तु..तयोर्..अन्यत्व7..हेतुर्..इति.
एतेन..दृष्टान्त3..परमाणु6..तुल्यजातिलक्षणदेशस्य..पूर्वपरमाणुदेशसहक्षणसाक्षात्करणाद्..उत्तरस्य..परमाणु6..तद्देशानुपपत्ति7..उत्तरस्य..तद्देशानुभव1..भिन्नः..सहक्षणभेदात्..तयोर्..ईश्वरस्य..योगिनो..+..अन्यत्वप्रत्यय1..भवतीति.
अपरे..तु..वर्णयन्ति..--..ये..+अन्त्या..विशेषास्..ते..+..अन्यताप्रत्ययम्..कुर्वन्तीति...तत्रापि..देशलक्षणभेद1..मूर्तिव्यवधिजातिभेदश्..चान्यत्व7..हेतुः.
क्षणभेदस्..तु..योगिबुद्धिगम्य..एव..+..इति...अत..उक्तम्..मूर्तिव्यवधिजातिभेदाभावान्..नास्ति..मूलपृथक्त्वम्..इति..वार्षगण्यः.
तारकम्..सर्वविषयम्..सर्वथाविषयम्..अक्रमम्..च..+..इति..विवेकजम्..ज्ञानम्.
तारकम्..इति..स्वप्रतिभा-उत्थम्..अनौपदेशिकम्..इत्य्..अर्थः...सर्वविषयम्..नास्य..किंचिद्..अविषयीभूतम्..इत्य्..अर्थः.
सर्वथाविषयम्..अतीतानागतप्रत्युत्पन्नम्..सर्वम्..पर्यायैः..सर्वथा..जानातीत्य्..अर्थः.
अक्रमम्..इत्य्..एकक्षण-उपारूढम्..सवम्..सर्वथा..गृह्णातीत्य्..अर्थः.(ब्3.54,174): एतद्..विवेकजम्..ज्ञानम्..परिपूर्णम्...अस्यैवांश1..योगप्रदीप1..मधुमतीम्..भूमिम्..उपादाय..यावद्..अस्य..परिसमाप्तिर्..इति.
प्राप्तविवेकजज्ञानस्याप्राप्तविवेकजज्ञानस्य..वा..
सत्त्वपुरुषयोः..शुद्धिसाम्य7..कैवल्यम्..इति..
यदा..निर्धूतरजस्तमस्-मलम्..बुद्धिसत्त्वम्..पुरुषस्यान्यताप्रतीतिमात्राधिकारम्..दग्धक्लेशबीजम्..भवति..तदा..पुरुषस्य..बुद्धिसारूप्यम्..इवापन्नम्..भवति,..तदा..पुरुषस्य..+..उपचरितभोगाभावः..शुद्धिः.
एतस्याम्..अवस्थायाम्..कैवल्यम्..भवतीश्वरस्यानीश्वरस्य..वा..विवेकजज्ञानभागिन..इतरस्य..वा.
न..हि..दग्धक्लेशबीजस्य..ज्ञान7..पुनर्..अपेक्षा..काचिद्..अस्ति...सत्त्वशुद्धिद्वार3..एतत्..समाधिजम्..ऐश्वर्यम्..ज्ञानम्..च..+..उपक्रान्तम्...परमार्थतस्..तु..ज्ञानाद्..अदर्शनम्..निवर्तते..तस्मिन्..निवृत्त7..न..सन्त्य्..उत्तरे..क्लेशाः.
क्लेशाभावात्..कर्मविपाकाभावः...चरिताधिकाराश्..चैतस्याम्..अवस्थायाम्..गुणा..न..पुरुषस्य..पुनर्..दृश्यत्व3..उपतिष्ठन्ते.
तत्पुरुषस्य..कैवल्यम्,..तदा..पुरुषः..स्वरूपमात्रज्योतिस्+..अमलः..केवलिन्1..भवति.
मूल पाठ: Yogasūtra with Bhāṣya · Edition: Anandasrama Sanskrit Series ; 47 (1978) [original ed. 1904] · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0