योगसूत्र (टीका सहित) · अध्याय 1
अथ..योग-अनुशासनम्.....
अथ..+..इति..+....अयम्..अधिकार-अर्थः...
योग-अनुशासनम्..शास्त्रम्..अधिकृतम्..वेदितव्यम्...[अधि-कृ,..विद्1]
योगः..समाधिः...
स..च..सार्व-भौमश्..चित्तस्य..धर्मः...
क्षिप्तम्..मूढम्..विक्षिप्तम्..एकाग्रम्..निरुद्धम्..इति..चित्त-भूमि1प्.....
तत्र..विक्षिप्त7..चेतसि..विक्षेप-उपसर्जनी-भूतः..समाधिर्..न..योग-पक्ष7..(वर्तते...[उपसर्जन]
यस्..तु+..एकाग्र7..चेतसि..सद्-भूतम्..अर्थम्..(प्रद्योतयति..(क्षिणोति..च;..क्लेशान्..कर्म-बन्धनानि..(श्लथयति;..निरोधम्..अभिमुखम्..(करोति...स..सम्प्रज्ञात1..योग..इति+..(आख्यायते...[प्र-द्युत्,..क्षि2,..श्लथ्,..कृ1,..आ-ख्या]
स..च..वितर्क-अनुगत1..विचार-अनुगत..आनन्द-अनुगत1..+अस्मिता-अनुगत..इति..+..उपरिष्टाद्..(निवेदयिष्यामः...[अनु-गम्,..अस्मितानुगत,..नि-विद्]
सर्व-वृत्ति-निरोध7..तु+..असम्प्रज्ञातः..समाधिः...
तस्य..लक्षण-अभिधित्सा3..+..इदम्..सूत्रम्..(प्रववृते...[लक्षण-अभिधित्सा,..प्र-वृत्]
योगश्..चित्त-वृत्ति-निरोधः.
सर्वशब्दानुग्रहणात्..सम्प्रज्ञात1..+अपि..योग..इति+..आख्यायते...[आ-ख्या]
चित्तम्..हि..प्रख्याप्रवृत्तिस्थितिशीलत्वात्..त्रिगुणम्...
प्रख्यारूपम्..हि..चित्तसत्त्वम्..रजस्तमस्3डु..संसृष्टम्..ऐश्वर्यविषयप्रियम्..भवति...
तद्..एव..तमसा..+..अनुविद्धम्..अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्य-उपगम्..भवति...[अनु-व्यध्]
तद्..एव..प्रक्षीणमोहावरणम्..सर्वतः..प्रद्योतमानम्..अनुविद्धम्..रजस्-मात्रा3..धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्य-उपगम्..भवति...[प्र-क्षि,..प्र-द्युत्,..अनु-व्यध्]
तद्..एव..रजस्-लेशमलापेतम्..स्वरूपप्रतिष्ठम्..सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रम्..धर्ममेघध्यान-उपगम्..भवति...[प्रति-स्था]
तत्..परम्..प्रसंख्यानम्..इत्य्..आचक्षते..ध्यायिनः...[आ-चक्ष्]
चितिशक्तिर्..अपरिणामिनी+..अप्रतिसंक्रमा..दर्शितविषया..शुद्धा..च..+..अनन्ता..च..सत्त्वगुणात्मिका..च..+..इयम्..अतः+..विपरीता..विवेकख्यातिर्..इति...[परिणाम,..परि-नम्,..विपरि-इ]
अतस्..तस्याम्..विरक्तम्..चित्तम्..ताम्..अपि..ख्यातिम्..निरुणद्धि...[वि-रञ्ज्,..नि-रुध्]
तदवस्थम्..संस्कार-उपगम्..भवति.
स..निर्बीजः..समाधिः.
न..तत्र..किंचित्..सम्प्रज्ञायत..इति+..असम्प्रज्ञातः...
द्विविधः..स..योगश्..चित्तवृत्तिनिरोध..इति.
तदवस्थ7..चेतसि..विषयाभावाद्..बुद्धिबोधात्मन्1..पुरुषः..किंस्वभाव..इति..
तदा..द्रष्टृ6..स्वरूप7..+अवस्थानम्..
स्वरूपप्रतिष्ठा..तदानीम्..चितिशक्तिर्..यथा..कैवल्य7...
व्युत्थानचित्त7..तु..सति..तथापि..भवन्ती..न..तथा.
कथम्..तर्हि,..दर्शितविषयत्वात्..
वृत्तिसारूप्यम्..इतरत्र....
व्युत्थान7..याश्..चित्तवृत्त्1प्..तदविशिष्टवृत्तिः..पुरुषः...[वि-शिष्]
तथा..च..सूत्रम्..--.."एकम्..एव..दर्शनम्..ख्यातिर्..एव..दर्शनम्"..इति...
चित्तम्..अयस्कान्तमणिकल्पम्..सम्निधिमात्र-उपकारि..दृश्यत्वेन..स्वम्..भवति..पुरुषस्य..स्वामिनः...
तस्मात्+..चित्तवृत्तिबोध7..पुरुषस्य..+..अनादिः..सम्बन्धः+..हेतुः...
ताः..पुनः+..निरोद्धव्या..बहुत्व7..सति..चित्तस्य..
वृत्ति1प्..पञ्चतयी1प्..क्लिष्टाक्लिष्टाः..: [नि-रुध्]
क्लेशहेतुकाः..कर्माशय-रचय7..क्षेत्रीभूताः..क्लिष्टाः...[क्षेत्र]..
ख्यातिविषया..गुणाधिकारविरोधिन्1प्f..+..अक्लिष्टाः...
क्लिष्टप्रवाहपतिता..अपि+..अक्लिष्टाः.
क्लिष्टच्छिद्र7प्+..अपि+....अक्लिष्टा..भवन्ति...
अक्लिष्ट्-च्छिद7प्..क्लिष्टा..इति.
तथाजातीयकाः..संस्कारा..वृत्तिभिर्..एव..क्रियन्ते...
संस्कारैश्..च..वृत्त्1प्..इति...
एवम्..वृत्तिसंस्कारचक्रम्..अनिशम्..आवर्तते...[आ-वृत्]
तद्..एवम्भूतम्..चित्तम्..अवसिताधिकारम्..आत्मकल्पेन..व्यवतिष्ठते..प्रलयम्..वा..गच्छतीति...[अव-सो,..व्यव-स्था]
ताः..क्लिष्टाश्..च..+..अक्लिष्टाश्..च..पञ्चधा..वृत्ति1प्...
प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृति1प्.
प्रत्यक्षानुमानागमाः..प्रमाणानि.
इन्द्रियप्रणालिका3..चित्तस्य..बाह्यवस्तूपरागात्..तद्विषया..सामान्यविशेषात्मनः..+..अर्थस्य..विशेषावधारणप्रधाना..वृत्तिः..प्रत्यक्षम्..प्रमाणम्...
फलम्..अविशिष्टः..पौरुषेयश्..चित्तवृत्तिबोधः...[वि-शिष्]
प्रतिसंवेदी..पुरुष..इति+..उपरिष्टाद्..उपपादयिष्यामः...[प्रतिसंवेद,..उप-पद्]
अनुमेयस्य..तुल्यजातीय7प्..अनुवृत्त1..भिन्नजातीय5प्..व्यावृत्तः..सम्बन्ध1..यस्..तद्विषया..सामान्यावधारणप्रधाना..वृत्तिर्..अनुमानम्...[अनु-वृत्,..व्या-वृत्]
यथा..देशान्तरप्राप्ति5..गतिमत्+..चन्द्रतारकम्..चैत्रवत्,..विन्ध्यश्..च..+..अप्राप्तिर्..अगतिः...
आप्त3..दृष्टः..+..अनुमितः+..वा..+..अर्थः..परत्र..स्वबोधसंक्रान्ति4..शब्द3..+..उपदिश्यते,..शब्दात्..तदर्थविषया..वृत्तिः..श्रोतृ6..आगमः...
यस्य..+..अश्रद्धेयार्थः..वक्तृ1..न..दृष्टानुमितार्थः..स..आगमः..प्लवते...[श्रद्-धा,..प्लु]
मूलवक्तृ7..तु..दृष्टानुमितार्थ7..निर्विप्लवः..स्यात्...[वि-प्लु..]
विपर्यय1..मिथ्याज्ञानम्..अतद्रूपप्रतिष्ठम्...
स..कस्माद्..न..प्रमाणम्...
यतः..प्रमाण3..बाध्यते...
भूतार्थविषयत्वात्..प्रमाणस्य...
तत्र..प्रमाण3..बाधनम्..अप्रमाणस्य..दृष्टम्...
सा..+..इयम्..पञ्चपर्वन्1..[पर्व1f?]..भवत्य्..अविद्या,..अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः..क्लेशा..इति...
एत..एव..स्वसंज्ञाभिस्..तमस्..+..मोहः..+..महामोहस्..तामिस्रः..+..अन्धतामिस्र..इति...
एते..चित्तमलप्रसङ्ग3..अभिधास्यन्ते...[अभि-धा]
शब्दज्ञानानुपाती..वस्तुशून्यो..विकल्पः...[अनुपात]
स..न..प्रमाण-उपारोही...[उपारोह]
न..विपर्यय-उपारोही...[उपारोह]..
वस्तुशून्यत्व7..अपि..शब्दज्ञानमाहात्म्यनिबन्धन1..व्यवहारः..दृश्यते...[दृश्]
तद्यथा..--चैतन्यम्..पुरुषस्य..स्वरूपम्..इति.
यदा..चितिर्..एव..पुरुषस्..तदा..किम्..अत्र..केन..व्यपदिश्यते.[व्यप-दिश्]
भवति..च..व्यपदेश7..वृत्तिः.
यथा..चैत्रस्य..गौर्..इति.
तथा..प्रतिषिद्धवस्तुधर्म1..निष्क्रियः..पुरुषह्,..तिष्ठति..बाणः..स्थास्यति..स्थित..इति...[प्रति-सिध्]
गतिनिवृत्ति7..धातु-अर्थमात्रम्..गम्यते...[गम्]....
तथा..अनुत्पत्तिधर्मा..पुरुष..इति,..उत्पत्तिधर्मस्य..+..अभावमात्रम्..अवगम्यते..न..पुरुषान्वयी..धर्मः...[अव-गम्,..अन्वय]
तस्माद्..विकल्पित1..स..धर्मस्..तेन..च..+..अस्ति..व्यवहार..इति...[वि-क्ल्प्]
अभावप्रत्ययालम्बना..वृत्तिर्..निद्रा...
सा..च..सम्प्रबोध7..प्रत्यवमर्शात्..प्रत्ययविशेषः...
कथम्,..सुखम्..अहम्..अस्वाप्सम्...[स्वप्]
प्रसन्नम्..मे..मनस्+..प्रज्ञाम्..मे..विशारदीकरोति...
दुह्खम्..अहम्..अस्वाप्सम्..स्त्यानम्..मे..मनस्+..भ्रमत्य्..अनवस्थितम्...
गाढम्..मूढः..+..अहम्..अस्वाप्सम्...[स्वप्]
गुरूणि..मे..गात्राणि...
क्लान्तम्..मे..चित्तम्...[क्लम्]
अलसम्..मुषितम्..इव..तिष्ठतीति...[स्था]
स..खलु+..अयम्..प्रबुद्धस्य..प्रत्यवमर्श1..न..स्याद्..असति..प्रत्ययानुभव7..तदाश्रिताः..स्मृति1प्..च..तद्विषया..न..स्युः...[प्र-बुध्,..आ-श्रि]
तस्मात्..प्रत्ययविशेष1....निद्रा.
सा..च..समाधि7..इतरप्रत्ययवद्..निरोद्धव्या..+..इति...[नि-रुध्]
अनुभूतविषयासम्प्रमोषः..स्मृतिः...[अनु-भू]
किम्..प्रत्ययस्य..चित्तम्..स्मरति+..आहोस्विद्..विषयस्य..+..इति...[स्मृ]
ग्राह्य-उपरक्तः..प्रत्यय1..ग्राह्यग्रहण-उभयाकारनिर्भासस्..तज्जातीयकम्..संस्कारम्..आरभते...[आ-रभ्]
स..संस्कारः..स्वव्यञ्जकाञ्जनस्..तदाकाराम्..एव..ग्राह्यग्रहण-उभयात्मिकाम्..स्मृतिम्..जनयति...[जन्]
तत्र..ग्रहणाकारपूर्वा..बुद्धिः.
ग्राह्याकारपूर्वा..स्मृतिः.
सा..च..द्वयी..--..भावितस्मर्तव्या..च..+..अभावितस्मर्तव्या..च...
स्वप्न7..भावितस्मर्तव्या...
जाग्रत्समया7..तु+..अभावितस्मर्तव्या..+..इति...
सर्वाः..स्मृति1प्..प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतीनाम्..अनुभवात्..प्रभवन्ति...[प्र-भू]
सर्वाश्..चैता..वृत्ति1प्..सुखदुह्खमोहात्मिकाः.
सुखदुह्खमोहाश्..च..क्लेश7प्..व्याख्येयाः...[व्या-ख्या]
सुखानुशयी..रागः...[अनुशय]
दुह्खानुशयी..द्वेषः...[अनुशय]
मोहः..पुनर्..अविद्या..+..इति.
एताः..सर्वा..वृत्त्1प्..निरोद्धव्याः...[नि-रुध्]........
आसाम्..निरोध7..सम्प्रज्ञाता..वा..समाधिर्..भवत्य्..असम्प्रज्ञात1..वा..+..इति...[भू]..
अथ..+..आसाम्..निरोध7..क..उपाय..इति,....
अभ्यासवैराग्याभ्याम्..तन्निरोधः....
चित्तनदी..नाम..+..उभयतोवाहिनी..वहति..कल्याणाय..वहति..पापाय..च...
या..तु..कैवल्यप्राग्भारा..विवेकविषयनिम्ना..सा..कल्याणवहा.
संसारप्राग्भार..+..अविवेकविषयनिम्ना..पापवहा.
तत्र..वैराग्य3..विषयस्रोतस्1..खिली-क्रियते...[खिल]
विवेकदर्शनाभ्यास3..विवेकस्रोतस्1..उद्घाट्यत..इति+..उभयाधीनश्..चित्तवृत्तिनिरोधः...[उत्-हन्]..
तत्र..स्थिति7..यत्नः..+..अभ्यासः...
चित्तस्य..+..अवृत्तिकस्य..प्रशान्तवाहिता..स्थितिः...[प्र-शम्]
तदर्थः..प्रयत्न1..वीर्यम्..उत्साहः.
तत्..सम्पिपादयिषा3..तत्..साधनानुष्ठानम्..अभ्यासः...[सम्-पद्]
स..तु..दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवित1..दृढभूमिः...[निरन्तर]
दीर्घकालासेवित1..निरन्तरासेवितः..सत्कारासेवितः.
तपसा..ब्रह्मचर्य3..विद्या3..श्रद्धा3..च..सम्पादितः..सत्कारवान्..दृढभूमिर्..भवति...[सम्-पद्]
व्युत्थानसंस्कार3..द्राक्+..इति+..एव..+..अनभिभूतविषय..इत्य्..अर्थः.
दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य..वशीकारसंज्ञा..वैराग्यम्.
स्त्री1प्..+..अन्नपानम्..ऐश्वर्यम्..इति..दृष्टविषय7..वितृष्णस्य..स्वर्गवैदेह्यप्रकृतिलयत्वप्राप्ति7..आनुश्रविकविषय7..वितृष्णस्य..दिव्यादिव्यविषयसम्प्रयोग7..+अपि..चित्तस्य..विषयदोषदर्शिनः..प्रसंख्यानबलाद्..अनाभोगात्मिका..हेय-उपादेयशून्या..वशीकारसंज्ञा..वैराग्यम्...
तत्..परम्..पुरुषख्याति5..गुणवैतृष्ण्यम्.
दृष्टानुश्रविकविषयदोषदर्शिन्1..विरक्तः..पुरुषदर्शनाभ्यासात्..तत्..+..श्हुद्धिप्रविवेकाप्यायितबुद्धिर्..गुण5प्+..व्यक्ताव्यक्तधर्मक5प्..विरक्त..इति...[वि-रञ्ज्,..आ-प्यै]
तद्..द्वयम्..वैराग्यम्.
तत्र..यद्..उत्तरम्..तत्+..ज्ञानप्रसादमात्रम्.
यस्य..+..उदय7..सति..योगिन्1..प्रत्युदितख्यातिर्..एवम्..मन्यते..--..प्राप्तम्..प्रापणीयम्,..क्षीणाः..क्षेतव्याः..क्लेशाह्,..छिन्नः..श्लिष्टपर्वन्1..भवसंक्रमह्,..यस्य..+..अविच्छेदात्+..जनित्वा..ंरियते..मृत्वा..च..जायत..इति...
ज्ञानस्य..+..एव..परा..काष्ठा..वैराग्यम्.
एतस्य..+..एव..हि..न..+..अन्तरीयकम्..कैवल्यम्..इति.
अथ..+..उपायद्वय3..निरुद्धचित्तवृत्ति5..कथम्..उच्यते..सम्प्रज्ञातः..समाधिर्..इति..
वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्..सम्प्रज्ञातः...
वितर्कश्..चित्तस्य..+..आलम्बन7..स्थूल..आभोगः.
सूक्ष्म1..विचारः.
आनन्द1..ह्लादः.
एकात्मिका..संविद्..अस्मिता.
तत्र..प्रथमश्..चतुष्टयानुगतः..समाधिः..सवितर्कः...[अनु-गम्]
द्वितीय1..वितर्कविकलः..सविचारः.
तृतीय1..विचारविकलः..सानन्दः.
चतुर्थस्..तद्विकलः..+..अस्मितामात्र..इति...
सर्व..एते..सालम्बनाः..समाधयः.
अथ..+..असम्प्रज्ञातः..समाधिः..किमुपायः..किंस्वभावो..वा..+..इति..
विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः..संस्कारशेष1..अन्यः...
सर्ववृत्तिप्रत्यस्तमय7..संस्कारशेष1..निरोधश्..चित्तस्य..समाधिर्..असम्प्रज्ञातः.
तस्य..परम्..वैराग्यम्..उपायः.
सालम्बन1..ह्य्..अभ्यासस्..तत्साधनाय..न..कल्पत..इति..विरामप्रत्यय1..निर्वस्तुक..आलम्बनीक्रियते...[क्ल्प्,..आलम्बन]
स..च..+..अर्थशून्यः.
तदभ्यासपूर्वकम्..हि..चित्तम्..निरालम्बनम्..अभावप्राप्तम्..इव..भवतीत्य्..एष..निर्बीजः..समाधिर्..असम्प्रज्ञातः.
स..खलु+..अयम्..द्विविधः..--..उपायप्रत्यय1..भवप्रत्ययश्..च.
तत्र..+..उपायप्रत्यय1..योगिनाम्..भवति..
भवप्रत्यय1..विदेहप्रकृतिलयानाम्..
विदेहानाम्..देवानाम्..भवप्रत्ययः.
ते..हि..स्वसंस्कारमात्र-उपयोग3..चित्त3..कैवल्यपदम्..इव..+..अनुभवन्तः..स्वसंस्कारविपाकम्..तथाजातीयकम्..अतिवाहयन्ति...[अति-वह्]
तथा..प्रकृतिलयाः..साधिकार7..चेतसि..प्रकृतिलीने..कैवल्यपदम्..इव..+..अनुभवन्ति,..यावन्..न..पुनर्..आवर्तते..+अधिकारवशाच्..चित्तम्..इति...[आ-वृत्]
श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक..इतरेषाम्.
उपायप्रत्यय1..योगिनाम्..भवति.
श्रद्धा..चेतसः..सम्प्रसादः.
सा..हि..जननीव..कल्याणी..योगिनम्..पाति...
तस्य..हि..श्रद्दधानस्य..विवेकार्थिनो..वीर्यम्..उपजायते...[श्रद्-धा]
समुपजातवीर्यस्य..स्मृतिर्..उपतिष्ठते...[उप-स्था]
स्मृति-उपस्थान7..च..चित्तम्..अनाकुलम्..समाधीयते...[समा-धा]
समाहितचित्तस्य..प्रज्ञाविवेक..उपावर्तते...[समा-धा,..उपा-वृत्]
येन..यथार्थम्..वस्तु..जानाति...[ज्ञा]
तदभ्यासात्..तत्तद्विषयाच्..च..वैराग्याद्..असम्प्रज्ञातः..समाधिर्..भवति.
ते..खलु..नव..योगिनो..मृदुमध्याधिमात्र-उपाया..भवन्ति.
तद्यथा..--..मृदूपायो..मध्य-उपाय1..अधिमात्र-उपाय..इति...
तत्र..मृदूपायस्..त्रिविधः..--..मृदुसंवेग1..मध्यसंवेगस्..तीव्रसंवेग..इति.
तथा..मध्य-उपायस्..तथा..+..अधिमात्र-उपाय..इति...
तत्र..+..अधिमात्र-उपायानाम्..
तीव्रसंवेगानाम्..आसन्नः...[आ-सद्]
समाधिलाभः..समाधिफलम्..च..भवतीति.
मृदुमध्याधिमात्रत्वात्..ततः..+..अपि..विशेषः.
मृदुतीव्र1..मध्यतीव्र1..अधिकात्रतीव्र..इति...
ततः..+..अपि..विशेषः.
तद्विशेषाद्..अपि..मृदुतीव्रसंवेगस्य..+..आसन्नः...ततः+..मध्यतीव्रसंवेगस्य..+..आसन्नतरह्,..तस्माद्..अधिमात्रतीव्रसंवेगस्य..+..अधिमात्र-उपायस्य..+..अप्य्..आसन्नतमः..समाधिलाभः..समाधिफलम्..च..+..इति...[आ-सद्]
किम्..एतस्माद्..एव..+..आसन्नतमः..समाधिर्..भवति.
अथ..+..अस्य..लाभ7..भवति+..अन्यः..+..अपि..कश्चिद्..उपायो..न..वा..+..इति..
ईश्वर-प्रणिधानाद्..वा..
प्रणिधानाद्..भक्तिविशेषाद्..आवर्जित..ईश्वरस्..तम्..अनुगृह्णात्य्..अभिध्यानमात्रेण...[आ-वृज्,..अनु-ग्रह्]
तदभिध्यानमात्राद्..अपि..योगिन..आसन्नतमः..समाधिलाभः..समाधिफलम्..च..भवतीति.
अथ..प्रधानपुरुषव्यतिरिक्तः..कः..+..अयम्..ईश्वर1..नाम..+..इति..
क्लेशकर्मविपाकाशयैर्..अपरामृष्टः..पुरुषविशेस..ईश्वरः..[व्यति-रिच्,..परा-मृश्]
अविद्यादयः..क्लेशाः.
कुशलाकुशलानि..कर्माणि.
तदनुगुणा..वासना..आशयाः.
ते..च..मनसि..वर्तमानाः..पुरुष7..व्यपदिश्यन्ते,..स..हि..तत्फलस्य..भोक्तृ1..इति...[वृत्]
यथा..जयः..पराजय1..वा..योद्धृषु..वर्तमानः..स्वामिनि..व्यपदिश्यते.
यो..ह्य्..अनेन..भोग3..अपरामृष्टः..स..पुरुषविशेष..ईश्वरः...
कैवल्यम्..प्राप्तास्..तर्हि..सन्ति..च..बहु1प्..केवलिनः.
ते..हि..त्रीणि..बन्धनानि..छिद्-त्वा..कैवल्यम्..प्राप्ता..ईश्वरस्य..च..तत्सम्बन्ध1..न..भूत1..न..भावी.
यथा..मुक्तस्य..पूर्वा..बन्धकोटिः..प्रज्ञायते..न..+..एवम्..ईश्वरस्य.
यथा..वा..प्रकृतिलीनस्य..+..उत्तरा..बन्धकोटिः..सम्भाव्यते..नैवम्..ईश्रवस्य.
स..तु..सदा..+..एव..मुक्तः..सदा..+..एव..+..ईश्वर..इति...
यो..+असौ..प्रकृष्टसत्त्व-उपादानाद्..ईश्वरस्य..शाश्वतिक..उत्कर्षः..स..किम्..सनिमित्त..आहोस्विन्..निर्निमित्त..इति.
तस्य..शास्त्रम्..निमित्तम्.
शास्त्रम्..पुनः..किम्निमित्तम्,..प्रकृष्टसत्त्वनिमित्तम्.
एतयोः..शास्त्र-उत्कर्षयोर्..ईश्वरसत्त्व7..वर्तमानयोर्..अनादिः..सम्बन्धः.
एतस्माद्..एतद्..भवति..सदा..+..एव..ईश्वरः..सदा..+..एव..मुक्त..इति...
तच्..च..तस्य..+..ऐश्वर्यम्..साम्यातिशयविनिर्मुक्तम्.
न..तावद्..ऐश्वर्यान्तर3..तद्..अतिशय्यते...[अति-शी,..अतिशय]
यद्..एव..+..अतिशयि..स्यात्..तद्..एव..तत्..स्यात्...[अतिशय]
तस्माद्..यत्र..काष्ठाप्राप्तिर्..ऐश्वर्यस्य..स..ईश्वर..इति.
न..च..तत्..समानम्..ऐश्वर्यम्..अस्ति.
कस्मात्,..द्वयोस्..तुल्ययोर्..एकस्मिन्..युगपत्कामित7..अर्थ7..नवम्..इदम्..अस्तु..पुराणम्..इदम्..अस्तु+..इत्य्..एकस्य..सिद्धि7..इतरस्य..प्राकाम्यविघाताद्..ऊनत्वम्..प्रसक्तम्...[प्र-सञ्ज्]
द्वयोश्..च..तुल्ययोर्..युगपत्कामितार्थप्राप्तिर्..नास्ति.
अर्थस्य..विरुद्धत्वात्.
तस्माद्..यस्य..साम्यातिशयैर्..विनिर्मुक्तम्..ऐश्वर्यम्..स..एव..+ईश्वरः...
स..च..पुरुषविशेष..इति.
किंच..
तत्र..निरतिशयम्..सर्वज्ञबीजम्....
यद्..इदम्..अतीतानागतप्रत्युत्पन्नप्रत्येकसमुच्चयातीन्द्रियग्रहणम्..अल्पम्..बहु+..इति..सर्वज्ञबीजम्..एतद्..विवर्धमानम्..यत्र..निरतिशयम्..स..सर्वज्ञः.
अस्ति..काष्ठाप्राप्तिः..सर्वज्ञबीजस्य..सातिशयत्वात्..परिमाणवद्..इति.
यत्र..काष्ठाप्राप्तिर्..ज्ञानस्य..स..सर्वज्ञः.
स..च..पुरुषविशेष..इति.
सामान्यमात्र-उपसंहार7..च..कृत-उपक्षयम्..अनुमानम्..न..विशेषप्रतिपत्ति7..समर्थम्..इति...
तस्य..संज्ञादिविशेषप्रतिपत्तिर्..आगमतः..पर्यन्वेष्या...[पर्यनु-इष्]
तस्य..+..आत्मानुग्रहाभाव7..अपि..भूतानुग्रहः..प्रयोजनम्.
ज्ञानधर्म-उपदेश3..कल्पप्रलयमहाप्रलय7प्..संसारिणः..पुरुषान्..उद्धरिष्यामीति...[उपदेश,..उद्-धृ]
तथा..च..+..उक्तम्..--..आदिविद्वान्..निर्माणचित्तम्..अधिष्ठाय..कारुण्याद्..भगवान्..पर-ऋषिर्..आसुरि4..जिज्ञासमानाय..तन्त्रम्..प्र-उवाच..+..इति...[प्र-वच्]
स..एषः..
पूर्व6प्..अपि..गुरुः..काल3..अनवच्छेदात्..
पूर्व1प्..हि..गुरु1प्..काल3..अवच्छिद्यन्ते...[अव-छिद्]
यत्र..+..अवच्छेदार्थ3..काल1..न..+..उपावर्तते..स..एष..पूर्व6प्..अपि..गुरुः...[उपा-वृत्]
यथास्य..सर्गस्य..+..आदि7..प्रकर्षगति3..सिद्धस्..तथा..+..अतिक्रान्तसर्गादि7प्..अपि..प्रत्येतव्यः...[अति-क्रम्,..प्रति-इ]
तस्य..वाचकः..प्रणवः.
वाच्य..ईश्वरः..प्रणवस्य.
किम्..अस्य..संकेतकृतम्..वाच्यवाचकत्वम्..अथ..प्रदीपप्रकाशवद्..अवस्थितम्..इति...[अव-स्था]
स्थित1..+अस्य..वाच्यस्य..वाचक3..सह..सम्बन्धः.
संकेतस्..तु+..ईश्रवस्य..स्थितम्..एवार्थम्..अभिनयति...[अभि-नी]
यथ..+..अवस्थितः..पितृ-पुत्रयोः..सम्बन्धः..संकत3..अवद्योत्यते,..अयम्..अस्य..पितृ1,..अयम्..अस्य..पुत्र..इति...[अव-द्युत्]
सर्गान्तर7प्..अपि..वाच्यवाचकशक्तिअपेक्षस्..तथैव..संकेतः..क्रियते.
सम्प्रतिपत्तिनित्यता3..नित्यः..शब्दार्थसम्बन्ध..इत्य्..आगमिनः..प्रतिजानते...[प्रति-ज्ञा]
विज्ञातवाच्यवाचकत्वस्य..योगिनः..
तज्जपस्..तदर्थभावनम्.
प्रणवस्य..जपः..प्रणवाभिधेयस्य..च..+..ईश्वरस्य..भावनम्...[अभि-धा]
तद्..अस्य..योगिनः..प्रणवम्..जपतः..प्रणवार्थम्..च..भावयतश्..चित्तम्..एकाग्रम्..सम्पद्यते.
तथा..च..+..उक्तम्.."स्वाध्यायाद्..योगम्..आसीत..योगात्..स्वाध्यायम्..óआसतेú;..स्वाध्याययोगसम्पत्ति3..परमात्मन्1..प्रकाशते"..इति...
किंच..+..अस्य..भवति..
ततः..प्रत्यक्चेतनाधिगम1..अप्य्..अन्तरायाभावश्..च.. [प्रति-अञ्च्]
ये..तावद्..अन्तराया..व्याधिप्रभृति1प्..ते..तावद्..ईश्वरप्रणिधानान्..न..भवन्ति.
स्वरूपदर्शनम्..अपि+..अस्य..भवति.
यथा..+..एव..+..ईश्वरः..पुरुषः..शुद्धः..प्रसन्नः..केवल1..अनुपसर्गस्..तथायम्..अपि..बुद्धि6..प्रतिसंवेदिन्1..यः..पुरुषस्..तम्..अधिगच्छति...[प्रतिसंवेद,..अधि-गम्]
अथ..के..+अन्तराया..ये..चित्तस्य..विक्षेपाः.
के..पुनस्..ते..कियन्तो..वा..+..इति..
व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि..चित्तविक्षेपास्..ते..+अन्तरायाः..
नवान्तरायाश्..चित्तस्य..विक्षेपाः.
सह..+..एते..चित्तवृत्तिभिर्..भवन्ति.
एतेषाम्..अभाव7..न..भवन्ति..पूर्व-उक्ताश्..चित्तवृत्तयः.
व्याधिर्..धातुरसकरणवैषम्यम्.
स्त्यानम्..अकर्मण्यता..चित्तस्य.
संशय..उभयकोटिस्पृग्विज्ञानम्..स्याद्..इदम्..एवम्..नैवम्..स्याद्..इति...[स्पृश्]
प्रमादः..समाधिसाधनानाम्..अभावनम्.
आलस्यम्..कायस्य..चित्तस्य..च..गुरुत्वाद्..अप्रवृत्तिः.
अविरतिश्..चित्तस्य..विषयसम्प्रयोगात्मन्1..गर्धः.
भ्रान्तिदर्शनम्..विपर्ययज्ञानम्.
अलब्धभूमिकत्वम्..समाधिभूमि6..अलाभः.
अनवस्थितत्वम्..यल्..लब्धायाम्..भूमि7..चित्तस्याप्रतिष्ठा.
समाधिप्रतिलम्भ7..हि..सति..तदवस्थितम्..स्याद्..इति.
एते..चित्तविक्षेपा..नव..योगमला..योगप्रतिपक्षा..योगान्तराया..इति+..अभिधीयन्ते...[अभि-धा]
दुह्खदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा..विक्षेपसहभू1प्...
दुह्खम्..आध्यात्मिकम्..आधिभौतिकम्..आधिदैविकम्..च...[अध्यात्मन्,..अधिभूत,..अधिदैव]
येनाभिहताः..प्राणिनस्..तदपघाताय..प्रयतन्ते..तद्..दुह्खम्.(?)..
दौर्मनस्यम्..इच्छाविघाताच्..चेतसः..क्षोभः...
यद्..अङ्गानि+..एजयति..कम्पयति..तद्..अङ्गमेजयत्वम्.
प्राण1..यद्..बाह्यम्..वायुम्..आचामति..स..श्वासः.
यत्..कौष्ठ्यम्..वायुम्..निह्सारयति..स..प्रश्वासः...[कोष्ठा]
एते..विक्षेपसहभू1प्..विक्षिप्तचित्तस्य..+..एते..भवन्ति...[सहभू]
समाहितचित्तस्य..+..एते..न..भवन्ति...[समा-धा]
अथ..+..एते..विक्षेपाः..समाधिप्रतिपक्षास्..ताभ्याम्..एव..+..अभ्यासवैराग्याभ्याम्..निरोद्धव्याः...[नि-रुध्]
तत्र..+..अभ्यासस्य..विषयम्..उपसंहरन्न्..इदम्..आह..
तत्प्रतिषेधार्थम्..एकतत्त्वाभ्यासः..
विक्षेपप्रतिषेधार्थम्..एकतत्त्वावलम्बनम्..चित्तम्..अभ्यसेत्...[अभि-अस्]
यस्य..तु..प्रत्यर्थनियतम्..प्रत्ययमात्रम्..क्षणिकम्..च..चित्तम्..तस्य..सर्वम्..एव..चित्तम्..एकाग्रम्..नास्त्य्..एव..विक्षिप्तम्.
यदि..पुनर्..इदम्..सर्वतः..प्रत्याहृत्य..+..एकस्मिन्न्..अर्थ7..समाधीयते..तदा..भवत्य्..एकाग्रम्..इति+..अतः+..न..प्रत्यर्थनियतम्...[समा-धा]
यो..+अपि..सदृशप्रत्ययप्रवाह3..चित्तम्..एकाग्रम्..मन्यते..तस्य..+..एकाग्रता..यदि..प्रवाहचित्तस्य..धर्मस्..तदा..+..एकम्..नास्ति..प्रवाहचित्तम्..क्षणिकत्वात्...
अथ..प्रवाहांशस्य..+..एव..प्रत्ययस्य..धर्मह्,..स..सर्वः..सदृशप्रत्ययप्रवाहिन्1..वा..विसदृशप्रत्ययप्रवाहिन्1..वा..प्रत्यर्थनियतत्वाद्..एकाग्र..एव..+..इति..विक्षिप्तचित्तानुपपत्तिः...[प्रवाह]
तस्माद्..एकम्..अनेकार्थम्..अवस्थितम्..चित्तम्..इति...[अव-स्था]
यदि..च..चित्त3..एक3..अनन्विताः..स्वभावभिन्नाः..प्रत्यया..जायेरन्न्..अथ..कथम्..अन्यप्रत्ययदृष्टस्य..+..अन्यः..स्मर्तृ1..भवेत्.
अन्यप्रत्यय-उपचितस्य..च..कर्म-आशयस्य..+..अन्यः..óप्रत्ययú..उपभोक्तृ1..भवेत्...
कथंचित्..समाधीयमानम्..अपि+..एतद्..गोमयपायसीयन्यायम्..आक्षिपति...[आ-क्षिप्]
किंच..स्वात्मानुभवापह्नवश्..चित्तस्यान्यत्व7..प्राप्नोति...[प्र-आप्]
कथम्,..यद्..अहम्..अद्राक्षम्..तत्..स्पृशामि..यच्..चास्प्राक्षम्..तत्..पश्यामीत्य्..अहम्..इति..प्रत्ययः..सर्वस्य..प्रत्ययस्य..भेद7..सति..प्रत्ययिन्य्..अभेद3..+..उपस्थितः...
एकप्रत्ययविषय1..अयम्..अभेदात्मन्1..अहम्..इति..प्रत्ययः..कथम्..अत्यन्तभिन्न7प्..चित्त7प्..वर्तमानः..सामान्यम्..एकम्..प्रत्ययिनम्..आश्रयेत्...[आ-श्रि]
स्वानुभवग्राह्यश्..चायम्..अभेदात्मन्1..अहम्..इति..प्रत्ययः.
न..च..प्रत्यक्षस्य..माहात्म्यम्..प्रमाणान्तर7..अभिभूयते...[अभि-भू]
प्रमाणान्तरम्..च..प्रत्यक्षबल3..एव..व्यवहारम्..लभते.
तस्माद्..एकम्..अनेकार्थम्..अवस्थितम्..च..चित्तम्.
यस्य..चित्तस्यावस्थितस्य..+..इदम्..शास्त्र3..परिकर्म..निर्दिश्यते...तत्..कथम्..
मैत्रीकरुणामुदित.उपेक्षाणाम्..सुखदुह्खपुण्यापुण्यविषयाणाम्..भावनातश्..चित्तप्रसादनम्..
तत्र..सर्वप्राणिन्7प्..सुखसम्भोगापन्न7प्..मैत्रीम्..भावयेत्.
दुह्खित7प्..करुणाम्.
पुण्यात्मक7प्..मुदिताम्.
अपुण्यशील7प्..उपेक्षाम्.
एवम्..अस्य..भावयतः..शुक्ल1..धर्म..उपजायते.
ततश्..च..चित्तम्..प्रसीदति...[प्र-सद्]
प्रसन्नम्..एकाग्रम्..स्थितिपदम्..लभते.
प्रच्छर्दनविधारणाभ्याम्..वा..प्राणस्य.
कौष्ठ्यस्य..वायु6..नासिकापुटाभ्याम्..प्रयत्नविशेषाद्..वमनम्..प्रच्छर्दनम्,..विधारणम्..प्राणायामस्..ताभ्याम्..वा..मनसः..स्थितिम्..सम्पादयेत्.
विषयवती..वा..प्रवृत्तिर्..उत्पन्ना..मनसः..स्थितिनिबन्धनी...[निबन्धन]
नासिकाग्र7..धारयतो..+अस्य..या..दिव्यगन्धसंवित्..सा..गन्धप्रवृत्तिः.
जिह्वाग्र7..रससंवित्.
तालुनि..रूपसंवित्.
जिह्वामध्य7..स्पर्शसंवित्.
जिह्वामूल7..शब्दसंविद्..इति+..एता..वृत्ति1प्..उत्पन्नाश्..चित्तम्..स्थिति7..निबध्नन्ति,..संशयम्..विधमन्ति,..समाधिप्रज्ञायाम्..च..द्वारीभवन्तीति...[नि-बन्ध्,..वि-धम्,..द्वार]..
एतेन..चन्द्रादित्यग्रहमणिप्रदीपरश्मि-आदिषु..प्रवृत्तिर्..उत्पन्ना..विषयवत्य्..एव..वेदितव्या...यद्य्..अपि..हि..तत्तत्-शास्त्रानुमानाचार्य-उपदेशैर्..अवगतम्..अर्थतत्त्वम्..सद्भूतम्..एव..भवति...
एतेषाम्..यथाभूतार्थप्रतिपादनसामर्थ्यात्,..तथापि..यावद्..एकदेश1..+अपि..कश्चित्+..न..स्वकरणसंवेद्य1..भवति..तावत्..सर्वम्..परोक्षम्..इवापवर्गादिषु..सूक्ष्म7प्..अर्थ्7प्..न..दृढाम्..बुद्धिम्..उत्पादयति...[उत्-पद्]..
तस्माच्..+शास्त्रानुमानाचार्य-उपदेश-उपोद्बलनार्थम्..एवावश्यम्..कश्चिद्..अर्थविशेषः..प्रत्यक्षीकर्तव्यः...
तत्र..तदुपदिष्टार्थ-एकदेशप्रत्यक्षत्व7..सति..सर्वम्..सूक्ष्मविषयम्..अपि..आपवर्गाच्..छ्रद्धीयते...[श्रद्-धा]
एतदर्थम्..एव..+..इदम्..चित्तपरिकर्म..निर्दिश्यते.
अनियतासु..वृत्तिषु..तद्विषयायाम्..वशीकारसंज्ञायाम्..उपजातायाम्..समर्थम्..स्यात्..तस्य..तस्यार्थस्य..प्रत्यक्षीकरणाय..+..इति...[प्रत्यक्ष]
तथा..च..सति..श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधि1प्..अस्याप्रतिबन्ध3..भविष्यन्तीति.
विशोका..वा..ज्योतिष्मती.
प्रवृत्तिर्..उत्पन्ना..मनसः..स्थितिनिबन्धनीति+..अनुवर्तते...[निबन्धन,..अनु-वृत्]
हृदयपुण्डरीक7..धारयतो..या..बुद्धिसंवित्,..बुद्धिसत्त्वम्..हि..भास्वरम्..आकाशकल्पम्,..तत्र..स्थितिवैशारद्यात्..प्रवृत्तिः..सूर्य-इन्दुग्रहमणिप्रभारूपाकार्3..विकल्पते...[वि-क्ल्प्]
तथास्मितायाम्..समापन्नम्..चित्तम्..निस्तरङ्गमहोदधिकल्पम्..शान्तम्..अनन्तम्..अस्मितामात्रम्..भवति...[उदधि]
यत्र..इदम्..उक्तम्..--.."तम्..अणुमात्रम्..आत्मानम्..अनुविद्यास्मीति+..एवम्..तावत्..सम्प्रजानीते"..इति...[अनु-विद्,..सम्प्र-ज्ञा]
एषा..द्वयी..विशोका..विषयवती,..अस्मितामात्रा..च..प्रवृत्तिर्..ज्योतिष्मतीति+..उच्यते.
यया..योगिनश्..चित्तम्..स्थितिपदम्..लभत..इति.
वीतरागविषयम्..वा..चित्तम्.
वीतरागचित्तालम्बन-उपरक्तम्..वा..योगिनश्..चित्तम्..स्थितिपदम्..लभत..इति...[उप-रञ्ज्]
स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनम्..वा.
स्वप्नज्ञानालम्बनम्..वा..निद्राज्ञानालम्बनम्..वा..तदाकारम्..योगिनश्..चित्तम्..स्थितिपदम्..लभत..इति.
यथाभिमतध्यानाद्..वा.
यद्..एवाभिमतम्..तद्..एव..ध्यायेत्.
तत्र..लब्धस्थितिकम्..अन्यत्रापि..स्थितिपदम्..लभत..इति.
सूक्ष्म7..निविशमानस्य..परमाणु-अन्तम्..स्थितिपदम्..लभत..इति.
स्थूल7..निविशमानस्य..परममहत्त्वान्तम्..स्थितिपदम्..चित्तस्य.
एवम्..ताम्..उभयीम्..कोटिम्..अनुधावतो..यो..+स्याप्रतीघातः..स..पर1..वशीकारः.
तद्वशीकारात्..परिपूर्णम्..योगिनश्..चित्तम्..न..पुनर्..अभ्यासकृतम्..परिकर्म..+..अपेक्षत..इति...
अथ..लब्धस्थितिकस्य..चेतसः..किंस्वरूपा..किंविषया..वा..समापत्तिर्..इति,..तद्..उच्यते..--...
क्षीणवृत्तेर्..अभिजातस्य..+..इव..मणि6..ग्रहीतृग्रहणग्राह्य7प्..तत्स्थतदञ्जनता..समापत्तिः...
क्षीणवृत्त्16..इति..प्रत्यस्तमितप्रत्ययस्य..+..इति..+..अर्थः...
अभिजातस्य..+..इव..मणि6..इति..दृष्टान्त-उपादानम्.
यथा..स्फटिक..उपाश्रयभेदात्..तत्तद्रूप-उपरक्त..उपाश्रयरूपाकार3..निर्भासत..तथा..ग्राह्यालम्बन-उपरक्तम्..चित्तम्..ग्राह्यसमापन्नम्..ग्राह्यस्वरूपाकार3..निर्भासते...[उपरक्त]
भूतसूक्ष्म-उपरक्तम्..भूतसूक्ष्मसमापन्नम्..भूतसूक्ष्मस्वरूपाभासम्..भवति...
तथा..स्थूलालम्बन-उपरक्तम्..स्थूलरूपसमापन्नम्..स्थूलरूपाभासम्..भवति...
तथा..विश्वभेद-उपरक्तम्..विश्वभेदसमापन्नम्..विश्वरूपाभासम्..भवति...
तथा..ग्रहण7प्..अपीन्द्रिय7प्..अपि..द्रष्टव्यम्...[दृश्]
ग्रहणालम्बन-उपरक्तम्..ग्रहणसमापन्नम्..ग्रहणस्वरूपाकार3..निर्भासते...
तथा..ग्रहीतृपुरुषालम्बन-उपरक्तम्..ग्रहीतृपुरुषसमापन्नम्..ग्रहीतृपुरुषस्वरूपाकार3..निर्भासते...
तथा..मुक्तपुरुषालम्बन-उपरक्तम्..मुक्तपुरुषसमापन्नम्..मुक्तपुरुषस्वरूपाकार3..निर्भासत..इति...
तद्..एवम्..अभिजातम्..अणिकल्पस्य..चेतसो..ग्रहीतृग्रहणग्राह्य7प्..पुरुष-इन्द्रियभूत7प्..या..तत्स्थतदञ्जनता..तेषु..स्थितस्य..तदाकारापत्तिः..सा..समापत्तिर्..इत्य्..उच्यते...
तत्र..शब्दार्थज्ञानविकल्पैः..संकीर्णा..सवितर्का..समापत्तिः...[सम्-कृ]
तद्यथा..गौर्..इति..शब्द1..गौर्..इत्य्..अर्थ1..गौर्..इति..ज्ञानम्..इत्य्..अविभाग3..विभक्तानाम्..अपि..ग्रहणम्..दृष्टम्...
विभज्यमानाश्..चान्ये..शब्दधर्मा..अन्ये..+अर्थधर्मा..अन्ये..विज्ञानधर्मा..इति+..एतेषाम्..विभक्तः..पन्थाः...[पथ्]
तत्र..समापन्नस्य..योगिनो..यो..गवाद्यर्थः..[गौह्]..समाधिप्रज्ञायाम्..समारूढः..स..चेत्..+..शब्दार्थज्ञानविकल्पानुविद्ध..उपावर्तते..सा..संकीर्णा..समापत्तिः..सवितर्का..+..इत्य्..उच्यते...[अनु-व्यध्,..उपा-वृत्,..सम्-कृ]
यदा..पुनः..शब्दसंकेतस्मृतिपरिशुद्ध्17..श्रुतानुमानज्ञानविकल्पशून्यायाम्..समाधिप्रज्ञायाम्..स्वरूपमात्र3..अवस्थितः..+..अर्थस्..तत्स्वरूपाकारमात्रता3..एव..+..अवच्छिद्यते...[अव-छिद्]
सा..च..निर्वितर्का..समापत्तिः.....
तत्परम्..प्रत्यक्षम्.
तच्..च..श्रुतानुमानयोर्..बीजम्...[श्रुति]
ततः..श्रुतानुमान1डु..प्रभवतः...[श्रुति,..प्र-भू]
न..च..श्रुतानुमानज्ञानसहभूतम्..तद्दर्शनम्...[श्रुति]
तस्माद्..असंकीर्णम्..प्रम्माणान्तर3..योगिनो..निर्वितर्कसमाधिजम्..दर्शनम्..इति...
निर्वितर्कायाः..समापत्ति6..अस्याः..सूत्र3..लक्षणम्..द्योत्यते..--...
स्मृतिपरिशुद्धै7..स्वरूपशून्या..+..इव..+..अर्थमात्रनिर्भासा..निर्वितर्का.
या..शब्दसंकेतश्रुतानुमानज्ञानविकल्पस्मृतिपरिशुद्धि7..ग्राह्यस्वरूप.उपरक्ता..प्रज्ञा..स्वम्..इव..प्रज्ञास्वरूपम्..ग्रहणात्मकम्..त्यज्-त्वा..पदार्थमात्रस्वरूपा..ग्राह्यस्वरूपापन्ना..+..इव..भवति..सा..तदा..निर्वितर्का..समापत्तिः...[श्रुति]
तथा..च..व्याक्यातम्..तस्या..एकबुद्धि-उपक्रम1..ह्य्..अर्थात्मन्1..अणुप्रचयविशेषात्मन्1..गवादिर्..घटादिर्..वा..लोकः.
स..च..संस्थानविशेष1..भूतसूक्ष्माणाम्..साधारण1..धर्म..आत्मभूतः..फल3..व्यक्त3..अनुमितः..स्वव्यञ्जकाञ्जनः..प्रादुर्भवति...
धर्मान्तरस्य..कपालादि6..उदय7..च..तिरोभवति.
स..एष..धर्म1..अवयवीति+..उच्यते...[अवयविन्]
यो..+असाव्..एकश्..च..महत्1..च..+..अणीयस्1..च..स्पर्शवत्1..च..क्रियाधर्मकश्..च..+..अनित्यश्..च..तेनावयविना..व्यवहाराः..क्रियन्ते...
यस्य..पुनर्..अवस्तुकः..स..प्रचयविशेषः.
सूक्ष्मम्..च..कारणम्..अनुपलभ्यम्..अविकल्पस्य..तस्यावयवि-अभावाद्..[अवयविन्]..अतद्रूपप्रतिष्ठम्..मिथ्याज्ञानम्..इति..प्राय3..सर्वम्..एव..प्राप्तम्..मिथ्याज्ञानम्..इति...[उपलभ्]
तदा..च..सम्यग्ज्ञानम्..अपि..किम्..स्याद्..विषयाभावात्.
यद्..यद्..उपलभ्यते..तत्..तद्..अवयवित्व3..आम्नातम्.
तस्माद्..अस्त्य्..अवयविन्1..यो..महत्त्वादिव्यवहारापन्नः..समापत्ति6..निर्वितर्काया..विषयिन्1..भवति...[विषय]
..एतयैव..सविचारा..निर्विचारा..च..सूक्ष्मविषया..व्याख्याता.
तत्र..भूतसूक्ष्मक7प्..अभिव्यक्तधर्मक7प्..देशकालनिमित्तानुभवावच्छिन्न7प्..या..समापत्तिः..सा..सविचारा..+..इत्य्..उच्यते...[अव-छिद्]
तत्रापि+..एकबुद्धिनिर्ग्राह्यम्..एव..+..उदितधर्मविशिष्टम्..भूतसूक्ष्मालम्बनीभूतम्..समाधिप्रज्ञायाम्..उपतिष्ठते...[वि-शिष्,..आलम्बन,..उप-स्था]
या..पुनः..सर्वथा..सर्वतः..शान्त-उदिताव्यपदेश्यधर्मानवच्छिन्न7प्..सर्वधर्मानुपातिन्7प्..सर्वधर्मात्मक7प्..समापत्तिः..सा..निर्विचारा..+..इत्य्..उच्यते...[अनुपातिन्]
एवंस्वरूपम्..हि..तद्भूतसूक्ष्मम्..एतेनैव..स्वरूप3..आलम्बनीभूतम्..एव..समाधिप्रज्ञास्वरूपम्..उपरञ्जयति...[आलम्बन]
प्रज्ञा..च..स्वरूपशून्या..+..इव..+..अर्थमात्रा..यदा..भवति..तदा..निर्विचारा..+..इत्य्..उच्यते...
तत्र..महद्वस्तुविषया..सवितर्का..निर्वितर्का..च,..सूक्ष्मवस्तुविषया..सविचारा..निर्विचारा..च.
एवम्..उभयोर्..एतया..+..एव..निर्वितर्कया..विकल्पहानिर्..व्याख्याता..+..इति.
सूक्ष्मविषयत्वम्..च..+..अलिङ्गपर्यवसानम्.
पार्थिवस्य..+..अणु6..गन्धतन्मात्रम्..सूक्ष्म1..विषयः.
आप्यस्य..रसतन्मात्रम्.
तैजसस्य..रूपतन्मात्रम्.
वायुवीयस्य..स्पर्शतन्मात्रम्.
आकाशस्य..शब्दतन्मात्रम्..इति.
तेषाम्..अहंकारः.
अस्यापि..लिङ्गमात्रम्..सूक्ष्म1..विषयः.
लिङ्गमात्रस्याप्य्..अलिङ्गम्..सूक्ष्म1..विषयः.
न..चालिङ्गात्..परम्..सूक्ष्मम्..अस्ति.
ननु+..अस्ति..पुरुषः..सूक्ष्म..इति...सत्यम्.
यथा..लिङ्गात्..परमलिङ्गस्य..सौक्ष्म्यम्..न..च..+..एवम्..पुरुषस्य.
किंतु,..लिङ्गस्यान्वयिकारणम्..पुरुष1..न..भवति,..हेतुस्..तु..भवतीति.
अतः..प्रधान7..सौक्ष्म्यम्..निरतिशयम्..व्याख्यातम्.
ता..एव..सबीजः..समाधिः.
ताश्..चतसृ1..समापत्ति1प्..बहिर्वस्तुबीजा..इति..समाधिर्..अपि..सबीजः.
तत्र..स्थूल7..अर्थ7..सवितर्क1..निर्वितर्कह्,..सूक्ष्म7..अर्थ्7..सविचार1..निर्विचार..इति..चतुर्धा..+..उपसंख्यातः..समाधिर्..इति...[उपसम्-ख्या]
निर्विचारवैशारद्य7..अध्यात्मप्रसादः...
अशुद्धि-आवरणमलापेतस्य..प्रकाशात्मनो..बुद्धिसत्त्वस्य..रजस्तमस्-भ्याम्..अनभिभूतः..स्वच्छः..स्थितिप्रवाह1..वैशारद्यम्...
यदा..निर्विचारस्य..समाधि6..वैशारद्यम्..इदम्..जायते..तदा..योगिनो..भवत्य्..अध्यात्मप्रसाद1..भूतार्थविषयः..क्रमाननुरोधिन्1..स्फुटः..प्रज्ञालोकः...[अनुरोध]
तथा..च..+..उक्तम्..--.."प्रज्ञाप्रसादम्..आरुह्य..अशोच्यः..शोचतो..[शुच्]..जनान्..।..भूमिष्ठान्..इव..शैलस्थः..सर्वान्..प्राज्ञ1..अनुपश्यति"...
ऋतम्भरा..तत्र..प्रज्ञा.
तस्मिन्..समाहितचित्तस्य..या..प्रज्ञा..जायते..तस्या..ऋतम्भरा..+..इति..संज्ञा..भवति...[समा-धा,..जन्]
अन्वर्था..च..सा,..सत्यम्..एव..बिभर्ति..न..च..तत्र..विपर्यासज्ञानगन्ध1..अप्य्..अस्तीति...[भृ]
तथा..च..+..उक्तम्..--.."आगम3..अनुमान3..ध्यानाभ्यासरस3..च..।..त्रिधा..प्रकल्पयन्..प्रज्ञाम्..लभते..योगम्..उत्तमम्"..इति...[प्र-क्ल्प्]
सा..पुनः..
श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्याम्..अन्यविषया..विशेषार्थत्वात्.. [श्रुति]
श्रुतम्..आगमविज्ञानम्..तत्सामान्यविषयम्.
न..हि+..आगम3..शक्य1..विशेष1..अभिधातुम्,..कस्मात्,..न..हि..विशेष3..कृतसंकेतः..शब्द..इति...[अभि-धा]
तथानुमानम्..सामान्यविषयम्..एव.
यत्र..प्राप्तिस्..तत्र..गतिर्..यत्राप्राप्तिस्..तत्र..न..भवति..गतिर्..इति+..उक्तम्.
अनुमान3..च..सामान्य3..उपसंहारः.
तस्मात्..+..श्रुतानुमानविषय1..न..विशेषः..कश्चिद्..अस्तीति...
न..चास्य..सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टस्य..वस्तुनो..लोकप्रत्यक्ष3..ग्रहणम्..अस्ति...[व्यव-धा]
न..चास्य..विशेषस्य..+..अप्रमाणकस्य..+..अभाव1..+अस्तीति..समाधिप्रज्ञानिर्ग्राह्य..एव..स..विशेष1..भवति..भूतसूक्ष्मगत1..वा..पुरुषगत1..वा.
..तस्मात्..+..श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्याम्..अन्यविषया..सा..प्रज्ञा..विशेषार्थत्वाद्..इति...
समाधिप्रज्ञाप्रतिलम्भ7..योगिनः..प्रज्ञाकृतः..संस्कार1..नव1..नव1..जायते..--.....
तज्जः..संस्कार1..अन्यसंस्कारप्रतिबन्धिन्1...
समाधिप्रज्ञाप्रभवः..संस्कार1..व्युत्थानसंस्काराशयम्..बाधते.
व्युत्थानसंस्काराभिभवात्..तत्प्रभवाः..प्रत्यया..न..भवन्ति.
प्रत्ययनिरोध7..समाधिर्..उपतिष्ठते...[उप-स्था]
ततः..समाधिजा..प्रज्ञा,..ततः..प्रज्ञाकृताः..संस्कारा..इति..नव1..नवः..संस्काराशय1..जायते...
ततश्..च..प्रज्ञा,..ततश्..च..संस्कारा..इति.
कथम्..असौ..संस्कारातिशयश्..चित्तम्..साधिकारम्..न..करिष्यतीति.
न..ते..प्रज्ञाकृताः..संस्काराः..क्लेशक्षयहेतुत्वाच्..चित्तम्..अधिकारविशिष्टम्..कुर्वन्ति.
चित्तम्..हि..ते..स्वकार्याद्..अवसादयन्ति...[अव-सद्]
ख्यातिपर्यवसानम्..हि..चित्तचेष्टितम्..इति.
तस्यापि..निरोध7..सर्वनिरोधात्+..निर्बीजः..समाधिः.
स..न..केवलम्..समाधिप्रज्ञाविरोधिन्1..प्रज्ञाकृतानाम्..अपि..संस्काराणाम्..प्रतिबन्धिन्1..भवति...[विरोध,..प्रतिबन्ध]
कस्मात्,..निरोधजः..संस्कारः..समाधिजान्..संस्कारान्..बाधत..इति.
निरोधस्थितिकालक्रमानुभव3..निरोधचित्तकृतसंस्कारास्तित्वम्..अनुमेयम्...[अनु-मा]
व्युत्थाननिरोधसमाधिप्रभवैः..सह..कैवल्यभागीयैः..संस्कारैश्..चित्तम्..स्वस्याम्..प्रकृति7..अवस्थितायाम्..प्रविलीयते...[प्रवि-ली]
तस्मात्..ते..संस्काराश्..चित्तस्याधिकारविरोधिनो..न..स्थितिहेतु1प्..भवन्तीति...[विरोध,..हेतु]..
यस्माद्..अवसिताधिकारम्..[अव-सो]..सह..कैवल्यभागीयैः..संस्कारैश्..चित्तम्..निवर्तते..[नि-वृत्],..तस्मिन्..निवृत्त7..पुरुषः..स्वरूपमात्रप्रतिष्ठ1..अतः..शुद्धः..केवल1..मुक्त..इति+..उच्यत..इति...
मूल पाठ: Yogasūtra with Bhāṣya · Edition: Anandasrama Sanskrit Series ; 47 (1978) [original ed. 1904] · Data entry Muneo Tokunaga · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0