विष्णु पुराण · अध्याय 4.3

इति श्रिविष्णुमहापुराणे चतुर्थाशे द्वितीयो ऽध्यायः (2)
अतश् च माधातुः पुत्रसंततिरभिधीयते

अंबरीषस्य मान्धातृतनयस्य युवनाश्वः पुत्रो ऽभूत्

तस्माद्धारीतः यतोङ्गिरसो हारीता

रसातले मौनेया नाम गन्धर्वा बभूवुःषट्कोटिसंख्यातास्तैर् अशेषाणि नागकुलान्यपहृतप्रधानरत्नाधिपत्यान्यक्रियन्त

तैश् च गन्धर्ववीर्यावबूतैर् उरगेश्वरैः स्तूयमानो भगवानशेषदेवेश आस्ते तच्छ्रवणोन्मीलिलोन्निद्रपुण्डरीकनयनो जलशयनो निद्रावसानप्रवृद्धः प्रणिपत्याभिहितः । भगवन्नस्माकमेतेभ्यो गन्धर्वेभ्यो भयमुत्पन्नं कथमुपशममेष्यतीति

आह च भगवाननादिनिधनपुरुषोत्तमो योसौ यौवनाश्वस्य मान्धातुः पुरुकुत्सनामा पुत्रस्तमहामनुप्रविश्य तानशेषान् दुष्टगन्धर्वानुपशमं नयिष्यामीति

तदाकर्ण्य भगवते जलशायिने कृतप्रणामाः पुनर्नागलोकमागताः पन्नगाधिपतयो नर्मदाञ्च पुरुकुत्सानयनाय चोदयामासुः

सा चैनं रसातलं नीतवती

रसातलगतश्चासौ यभगवत्तेजसाप्यायितात्मवीर्यःसकलगन्धर्वान्निजघान

पुनश् च स्वपुरमाजगाम

सकलपन्नगाधिपतयश् च नर्मदायै वरं ददुः ।
यत्तेनुस्मरणसमवेतं नामग्रहणं करिष्यति न तस्य सर्पविषभयं भविष्यतीति

अत्र च श्लोकः

नर्मदायै नमः प्रातर्नर्मदायै नमो निशि ।
नमोस्तु नर्मदे तुभ्यं त्राहि मां विषसर्पतः

इत्युच्चार्याहर्निशमन्धकारप्रवेशे वा सर्पैर् न दश्यते न चापि कृतानुस्मरणभुजो विषमपि भुक्तमुपघाताय भवति

पुरुकुत्साय संततिविच्छेदो न भविष्यतीत्युरगपतयो परं ददुः

पुरुकुत्सो नर्मदायां त्रसद्दस्युमजीजनत्

त्रसद्दस्युतःसंभूतो ऽनरण्यः यं रावणोदिग्विजये जघान्

अनरण्यस्य पृषटश्वः पृषदश्वस्य हर्यश्वः पुत्रो ऽभवत्

तस्य च हस्तः पुत्रो ऽभवत्

ततश् च सुमनास्तस्यापि त्रिधन्वा त्रिधन्वनस्त्रय्यारुणिः

त्रय्यारुणेःसत्यव्रतः यो ऽसौ त्रिशङ्कुसंज्ञामवाप

स चण्डालतामुपगतश् च

द्वादशवर्षिक्यामनावृष्ट्यां विश्वामित्रकलत्रापत्यपोषणार्थं चण्डालप्रतिग्रहरणाय च जाह्नवीतीरन्यग्रोधे मृगमांसमनुदिनं बबन्ध

स तु परितुष्टेन विश्वामित्रेण सशरीरःस्वर्गमारोपितः

त्रिशङ्कोर्हरिश्चन्द्रस्तस्माच्च रोहिताश्वस्ततश् च हरितो हरितस्य चञ्चुश्चञ्चोर्विजयवसुदेवौ रुरुको विजयाद्रुकस्य वृकः

ततो वृकस्य बाहुः यो ऽसौ हैहयतालजङ्घादिभिः पराजितोन्तर्वत्न्या महिष्या सह वनं प्रविवेश

तस्याश्चा सपत्न्या गर्भस्तंभनाय गरो दत्तः

तेनास्य गर्भःसप्तवर्षाणि जठर एव तस्थौ

स च बाहुर्वृद्धभावादौर्वाश्रमममीपे ममार

सा तस्य भार्या चितां कृत्वा तमारोप्यानुपरणकृतनिश्चयाभूत्

अथैतामतीतानागतवर्तमानकालत्रयवेदी भगवानौर्वचःस्वाश्रमान्निर्गत्याब्रवीत्

अलमलमनेनासद्ग्राहेणाखिलभूमं डलपतिरतिवीर्यपराक्रमो नैकयज्ञकृदरातिपक्षक्षयकर्ता तवोदरे चक्रवर्ती तिष्ठति

नैवमतिसाहसाध्यवसायिनी भवती तेन त्युक्ता सा तस्मादनुमरणनिर्बन्धाद्विरराम

तेनैव च भगवता स्वाश्रममानीता

तत्र कतिवयदिनाभ्यन्तरे च सहैव तेन गरेणातितेजस्वी बालको जज्ञे

तस्यौर्वो जातकर्मादिक्रिया निष्पाद्य सगर इति नाम चकार

कृतोपनयनं चैनमौर्वो वेदशास्त्राण्यस्त्रं चाग्नेयं भार्गवाख्यमध्यापयामास

उत्पन्नबुद्धिश् च मातरमब्रवीत् ॥ 38 ॥
अंब कथयात्र वयं क्व तातोस्माकमित्ये वमादिपृच्छन्तं माता सर्वमेवावोचत्

ततश् च पितृराज्यपहरणादमर्षितो हैहयतालजङ्घादिवधाय प्रतिज्ञामकरोत्

प्रायशश् च हैहयतालजङ्घाञ्जघान

शकयवनकांभो0जपारदपप्लवाः हन्यमानास्तत्कुलगुरुं वसिष्ठं शरणं जग्मुः

अथैनान्वसिष्ठो जीवनमृतकान् कृत्वा सगरमाह

वत्सालम् एभिर् जीवन्मृतकैर् अनुमृतैः

एते च मयैव त्वत्प्रतिज्ञापारिपालनाय निजधर्मद्विजसंगपरित्यागं कारिताः

तथेति तद्गुरुवचनभिनन्द्य तेषां वेषान्यत्वमकारयत्

यवनान्मुण्डितशिरसोर्धमुण्डिताञ्च्छकान् प्रलंबकेशान् पारदान् पप्लवाञ् श्मश्रुधरान् निःस्वाध्यायवषट्कारानेतानन्यांश् च क्षत्रियांश्चकार

एते चात्मधर्मपरित्यागाद्बाह्यणैः परित्यक्ता म्लेच्छतां ययुः

सगरोपि स्मधिष्ठानमागम्य अस्खलितचक्रःसप्तद्वीपवतीमिमामुर्वीं प्रशशास