Vibhramaviveka · श्लोक 1-20

आत्मख्यातिर् असत्ख्यातिर् अख्यातिः ख्यातिर् अन्यथा
परीक्षकाणां विभ्रान्तौ विवादात् सा विविच्यते ॥

असच् चकस्ति न व्योम कुसुम? न .............
अर्थः प्रकाशते ऽतो धीस् तदाकारेति केचन ॥

असंभवि च यावच् च तावत् संपरिहीयताम्
संवेद्याकारसंत्यागो न भ्रान्तित्वे ऽवकल्पते ॥

एकदेशापबाधेन कल्पमाने च बाधके
न सर्वबाधनं युक्तम् इति न्यायविदः स्थिताः ॥

अन्यो बहिर् भासमानो नान्तर् अर्हति धारणम्
असत्तैव वरं तस्य भ्रान्तित्वानुगुणा हि सा ॥

नान्तर्वर्तितया भ्रान्तिर् असत्त्वेन तु सेष्यते
अकल्पयित्वान्तस् तस्माद् असत्तां खल्व् अचीकॢपत् ॥

नान्तर्वर्तिबहिर्भासो भ्रान्तित्वानुपपत्तितः
असत्त्वेनैव तत्कॢप्तौ न प्रमाणवती हि सा ॥

यथावभासमानस्य कल्प्यासत्ता नियोगतः
अन्तर्भावे ऽपि च बहिर् भावे भ्रान्तिर् न युज्यते ॥

अख्यातेर् अविशेषेण स्यात् सुषुप्ते ऽपि विभ्रमः
अख्यातिः खलु तत्रापि न चाख्यातिर् विशिष्यते ॥

उपालम्भस्य न पदम् असतो ऽत्र प्रकाशनम्
अत एव यतो भ्रान्तिः सम्यक्ख्यातौ तथा भवेत् ॥

युज्यते नान्यथाख्यातिर् निरधिष्ठानविभ्रमे
स्वप्ने हि निरधिष्ठानो विभ्रमो वीतसंशयः ॥

तत्राप्य् अवर्तमानं चेद् गृह्यते वर्तमानवत्
अवर्तमानस्यासत्ता खपुष्पान् न विशिष्यते ॥

अत्यन्ताननुभूतानां परस्परपराणुदाम्
दृष्टेश् चावर्तमानस्य न ख्यानं वर्तमानवत् ॥

खपुष्पतुल्ये का ख्यातिर् नीरूपेणैव भासनात्
तद् अपि व्यवहाराङ्गं रूपवत्त्वेन भासनात् ॥

कल्पनायाम् अपि त्व् एवं नासत्ख्यातिविवर्जनम्
प्रकारान्तरसंसर्गो नन्व् असन्न् एव भासते ॥

तस्माद् असत एवेदं रूपवत्त्वेन भासनम्
अवश्यकल्पनीयत्वात् कल्पनायाश् च लाघवात् ॥

प्राक्तत्त्वज्ञानसंस्कारस् तत्प्रबोधस् सकारनः
स्मरामीति प्रमोषस् स हेतुर् इन्द्रिययोगिनः ॥

भ्रान्तौ सहाक्षैर् मनसो दुष्टतान्तर्विवर्तिता
कामप्रकर्षमरण मूर्च्छाशोकामयादिषु ॥

उच्छेदकेषु बहुलं संस्कारस्यानुवर्तनम्
परपक्षेषु कल्प्यानि भूयिष्ठानीति दृश्यते ॥

सर्वसंस्कारविच्छेदि मरणान्तरिते ऽस्मृतेः
जन्मान्तरानुभूतं च न स्मर्यत इति स्थितम् ॥