वामन पुराण · अध्याय 36

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चत्रिंशो
पुलस्त्य उवाच ।
ततो मुरारिभवनं समभ्येत्य सुरास्ततः ।
ऊचुर्देवं नमस्कृत्य जगत्संक्षुब्धिकारणम्

तच्छ्रुत्वा भगवान् प्राह गच्छामो हरमन्दिरम् ।
स तव्त्स्यति महाज्ञानी जगत्क्षुब्धं चरचरम्

तयोक्ता वासुदेवेनन देवाः शक्रपुरोगमाः ।
जनार्दनं पुरस्कृत्य प्रजाग्मुर्मन्दरं गिरिम् ।
न तत्र देवं न वृषं न देवीं न च नन्दिनम्

शून्यं गिरिमपश्यन्त अज्ञानतिमिरावृताः ।
तान् मूढदृष्टीन् संप्रोक्ष्य देवान् विष्णुर्महाद्युतिः

प्रोवाच किं न पश्यध्वं महेशं पुरतः स्थितम् ।
तमूचुर्नैव देवेशं पश्यामो गिरिजापतिम्

न विद्मः कारणं तच्च येन दृष्टिर्हता हि नः ।
तानुवाच जगन्मूर्तिर्यूयं देवस्य सागसः

पापिष्ठा गर्भहन्तारो मृडान्याः स्वार्थतत्पराः ।
तेन ज्ञानविवेको वै हृतो देवेवन शूलिना

येनाग्रतः स्थितमपि पश्यन्तो ऽपि न पश्यथ ।
तस्मात् कायविशुद्ध्यर्थं देवदृष्ट्यर्थमादरात्

तप्तकृच्छ्रेम संशुद्धाः कुरुध्वं स्नानमीश्वरे ।
क्षीरस्नाने प्रयुञ्जीत सार्द्ध कुम्भशतं सुराः

दधिस्नाने चुतःषष्टिर्द्वात्रिंशद्धविषोर्ऽहणे ।
पञ्चगव्यस्य शुद्धस्य कुम्भाः षोडश कीर्तिताः

मदुनो ऽष्टौ जलस्योक्ताः सर्वे ते द्विगुणाः सुराः ।
ततो रोचनया देवमष्टोत्तरशतेन हि

अनुलिम्पेत् कुङ्कुमेन चन्दनेन च भक्तितः ।
बिल्वपत्रैः सकमलैः धत्तूरसुरचन्दनैः

मन्दारैः पारिजातैश्च अतिमुक्तैस्तथार्ऽचयेत् ।
अगुरुं सह कालेयं चन्दनेनापि धूपयेत्

जप्तव्यं शतरूद्रीयं ऋग्वेदोक्तैः पदक्रमैः ।
एवं कृते तु देवेशं पश्यध्वं नेतरेण च

इत्युक्ता वासुदेवेन देवाः केशवमब्रुवन् ।
विधानं तप्तकृच्छ्रस्य कथ्यतां मधुसूदन ।
यस्मिश्चिर्णे कायशुद्धिर्भवते सार्वकालिकी

वासुदेव उवाच ।
त्र्यहमुष्णं पिबेदापः त्र्यहमुष्णं पयः पिवेत् ।
त्र्यहमुष्णं पिबेत्सर्पिर्वायुभक्षो दिनत्रयम्

पला द्वादश तोयस्य पलाष्टौ पयसः सुराः ।
षट्पलं सर्पिषः प्रोक्तं दिवसे दिवसे पिबेत्

पुलस्त्य उवाच ।
इत्येवमुक्ते वचने सुराः कायविशुद्धये ।
तप्तकृच्छ्ररहस्यं वै चक्रुः शक्रपुरोगमाः

ततो व्रते सुराश्चीर्णे विमुक्ताः पापतो ऽभवन् ।
विमुक्तपापा देवेशं वासुदेवमथाब्रुवन्

क्वासौ वद जगन्नाथ शंभुस्तिष्ठति केशव ।
यं क्षीराद्यभिषेकेण स्नापयामो विधानतः

अथोवाच सुरान्विष्णुरेव तिष्ठति शङ्करः ।
मद्देहे किं न पश्यध्वं योगाश्चायं प्रतिष्ठितः

तमूचुर्नैव पश्यामस्त्वत्तो वै त्रिपुरान्तकम् ।
सत्यं वद सुरेशान महेशानः क्व तिष्ठति

ततो ऽव्ययात्मा स हरिः स्वहृत्पङ्कजशायिनम् ।
दर्शयामास देवानां मुरारिर्लिङ्गमैश्वरम्

ततः सुराः क्रमेणैव क्षीरादिभिरनन्तरम् ।
स्नापयाञ्चक्रिरे लिङ्गं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम्

गोरोचनया त्वालिप्य चन्दनेन सुगन्धिना ।
बिल्वपत्राम्बुजैर्देवं पूजयामासुरञ्जसा

प्रधूप्यागुरुणा भक्त्या निवेद्य परमैषधीः ।
जप्त्वाष्टशतनामानं प्रणामं चक्रिरे ततः

इत्येवं चिन्तयन्तश्च देवावेतौ हरीश्वरौ ।
कथं योगत्वमापन्नौ सत्त्वान्धतमसोद्भवौ

सुराणां चिन्तितं ज्ञात्वा विश्वमूर्तिभूद्विभुः ।
सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वायुधधरो ऽव्ययः

सार्द्धं त्रिनेत्रं कमलाहिकुण्डलं जटागुडाकेशखगर्षभध्वजम् ।
समाधवं हारभुजङ्गवक्षसं पीताजिनाच्छन्नकटिप्रदेशम्

चक्रासिहस्तं हलशार्ङ्गपाणिं पिनाकशूलाजगवान्वितं च ।
कपर्दखट्वाङ्गकपालघण्टासशङ्खटङ्काररवं महर्षे

दृष्ट्वैव देवा हरिशङ्करं तं नमो ऽस्तु ते सर्वगताव्ययेति ।
प्रोक्त्वा प्रणामं कमलासनाद्याश्चक्रुर्मतिं चैकतरां नियुज्य

तानेकचित्तान् विज्ञाय देवान् देवपतिर्हरिः ।
प्रगृह्याभ्यद्रवत्तूर्णं कुरुक्षेत्रं स्वमाश्रमम

ततो ऽपश्यन्त देवेशं स्थाणुभूतं जले शुचिम् ।
दृष्ट्वानमः स्थाणवेति प्रोक्त्वा सर्वेह्युपाविशन्

ततो ऽब्रवीत् सुरपतिरेह्येहि दीयतां वरः ।
क्षुब्धं जगज्जगन्नाथ उन्मज्जस्व प्रियातिथे

ततस्तां मधुरां वाणीं शुश्राव वृषभध्वजः ।
श्रुत्वोत्तस्थौ च वैगेन सर्वव्यापी निरञ्जनः

नमो ऽस्तु स्र्वदेभ्यः प्रोवाच प्रहसन् हरः ।
स चागतः सुरैः सेन्द्रः प्रणतो विनयान्वितैः

तमूचुर्देवताः सर्वस्त्यज्यतां शङ्करद्रत्म् ।
महाव्रतं त्रयो लोकाः क्षुब्धास्त्वत्तेसावृताः

अथोवाच महादेवो मया त्यक्तो महाव्रतः ।
ततः सुरा दिवं जग्मुर्हृष्टाः प्रयतमानसाः

ततो ऽपि कम्पते पृथ्वी साब्धिद्वीपाचला मुने ।
ततो ऽभिचिन्तयद्रुद्रः किमर्थं क्षुभिता मही

ततः पर्यचरच्छूली कुरुक्षेत्रं समन्ततः ।
ददर्शोघवतीतीरे उशनसं तपोनिधिम्

ततो ऽब्रवीत्सुरपतिः किमर्थं तप्यते तपः ।
जगत्क्षोभकरं विप्र तच्छीघ्रं कथ्यतां मम

उशना उवाच ।
तवाराधनकामार्थं तप्यते हि महत्तपः ।
संजीवनीं शुभां विद्यां ज्ञातुमिच्छे त्रिलोचन

हर उवाच ।
तपसा परितुष्टो ऽस्मि सुतप्तेन तपोधन ।
तस्मात् संजीवनींविद्यां भवान् ज्ञास्यति तत्तवत्तः

वरं लब्ध्वा ततः शुक्रस्तपसः संन्यवर्त्तत ।
तथापि चलते पृथ्वी साब्धिभूभृन्नगावृता

ततो ऽगमन्महादेवः सप्तसारस्वतं शुचिः ।
ददर्श नृत्यमानं च ऋषिं मङ्कणसंज्ञितम्

भावेन पोप्लूयति बालवत् स भुजौ प्रसार्यैव ननर्त्त वेगात् ।
तस्यैव वेगेन समाहता तु चचाल भूर्भूमिधरैः सहैव

तं शङ्गरो ऽभ्येत्य करे निगृह्य प्रोवाच वाक्यं प्रहसन् महर्षे ।
किं भावितो नृत्यसि केन हेतुना वदस्व मामेत्य किमत्र तुष्टिः

स ब्राह्मणः प्राह ममाद्य तुष्टिर्येनेह जाता शृणु तद् द्विजेन्द्र ।
बहून् गणान् वै मम तप्यतस्तपः संवत्सरान् कायविशोषणार्थम्

ततो ऽनुपश्यामि करात् क्षतोत्थं निर्गच्छते शाकरसं ममेह ।
तेनाद्य तुष्टो ऽस्मि भृशं द्विजेन्द्र येनास्मि नृत्यामि सुभावितात्मा

तं प्राह शंभुर्द्विज पश्य मह्यं भस्म प्रवृत्तो ऽङ्गुलितो ऽतिशुक्लम् ।
संताडनादेव न च प्रहर्षो ममास्ति नृनं हि भवान् प्रमत्तः

श्रुत्वाथ वाक्यं वृषभध्वजस्य मत्वा मुनिर्मङ्कणको महर्षे ।
नृत्यं परित्यज्य सुविस्मितो ऽथ ववन्द पादौ विनयावनम्रः

तमाह शंभुर्द्विज गच्छ लोकं तं ब्रह्मणो दुर्गममव्ययस्य ।
इदं च तीर्थं प्रवरं पृथिव्यां पृथूदकस्यास्तु समं फलेन

सांनिध्यमत्रैव सुरासुराणां गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणाम् ।
सदास्तु धर्मस्य निधानमग्र्यं सारस्वतं पापमलापहारि

सुप्रभा काञ्चानाक्षी च सुवेणुर्विमलोदका ।
मनोहरा चौघवती विशाला च सरस्वती

एताः सप्त सरस्वत्यो निविसिष्यन्ति नित्यशः ।
सोमपालफलं सर्वाः प्रयच्छन्ति सुपुण्यदाः

भवानपि कुरुक्षेत्रे मूर्तिं स्थाप्य गरीयसीम् ।
गमिष्यति महापुण्यं ब्रह्मलोकं सुदुर्गमम्

इत्येवमुक्तो देवेन शङ्करेम तपोधनः ।
मूर्त्ति स्थाप्य कुरुक्षेत्रे ब्रह्मलोकमगाद् वशी

गते मङ्कणके पृथ्वी निश्चला समजायत ।
अथागान्मन्दरं शंभुर्निजमावसथं शुचिः

एतत् तवोक्तं द्विज शङ्करस्तु गतस्तदासीत् तपसे ऽथ शैले ।
शून्ये ऽभ्यगाद् दृष्टमतिर्हि देव्या संयोधितो येन हि कारणेन