वाक्यपदीय · अध्याय 3.9

व्यापारव्यतिरेकेण कालम् एके प्रचक्षते
नित्यम् एकं विभु द्रव्यं परिमाणं क्रियावताम् ॥

दिष्टिप्रस्थसुवर्णादि मूर्तिभेदाय कल्पते
क्रियाभेदाय कालस् तु संख्या सर्वस्य भेदिका ॥

उत्पत्तौ च स्थितौ चैव विनाशे चापि तद्वताम्
निमित्तं कालम् एवाहुर् विभक्तेनात्मना स्थितम् ॥

तम् अस्य लोकयन्त्रस्य सूत्रधारं प्रचक्षते
प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां तेन विश्वं विभज्यते ॥

यदि न प्रतिबध्नीयात् प्रतिबन्धं च नोत्सृजेत्
अवस्था व्यतिकीर्येरन् पौर्वापर्यविनाकृताः ॥

तस्यात्मा बहुधा भिन्नो भेदैर् धर्मान्तराश्रयैः
न हि भिन्नम् अभिन्नं वा वस्तु किं चन विद्यते ॥

नैको न चाप्य् अनेको ऽस्ति न शुक्लो नापि चासितः
द्रव्यात्मा स तु संसर्गाद् एवंरूपः प्रकाशते ॥

संसर्गिनां तु ये भेदा विशेषास् तस्य ते मताः
स भिन्नस् तैर् व्यवस्थानां कालो भेदाय कल्पते ॥

विशिष्टकालसंबन्धाद् वृत्तिलाभः प्रकल्पते
शक्तीनां संप्रयोगस्य हेतुत्वेनावतिष्ठते ॥

जन्माभिव्यक्तिनियमाः प्रयोगोपनिबन्धनाः
नित्याधीनस्थितित्वाच् च स्थितिर् नियमपूर्विका ॥

स्थितस्यानुग्रहस् तैस् तैर् धर्मैः संसर्गिभिस् ततः
प्रतिबन्धस् तिरोभावः प्रहाणम् इति चात्मनः ॥

प्रत्यवस्थं तु कालस्य व्यापारो ऽत्र व्यवस्थितः
काल एव हि विश्वात्मा व्यापार इति कथ्यते ॥

मूर्तीनां तेन भिन्नानाम् आचयापचयाः पृथक्
लक्ष्यन्ते परिणामेन सर्वासां भेदयोगिना ॥

जलयन्त्रभ्रमावेश सदृशीभिः प्रवृत्तिभिः
स कलाः कलयन् सर्वाः कालाख्यां लभते विभुः ॥

प्रतिभद्धाश् च यास् तेन चित्रा विश्वस्य वृत्तयः
ताः स एवानुजानाति यथा तन्तुः शकुन्तिकाः ॥

विशिष्टकालसंबन्धाल् लब्धपाकासु शक्तिषु
क्रियाभिव्यज्यते नित्या प्रयोगाख्येन कर्मणा ॥

जातिप्रयुक्ता तस्यां तु फलव्यक्तिः प्रजायते
कुतो ऽप्य् अद्भुतया वृत्त्या शक्तिभिः सा नियम्यते ॥

ततस् तु समवायाख्या शक्तिर् भेदस्य बाधिका
एकत्वम् इव ता व्यक्तीर् आपादयति कारणैः ॥

अथास्मान् नियमाद् ऊर्ध्वं जातयो याः प्रयोजिकाः
ताः सर्वा व्यक्तिम् आयान्ति स्वच्छे छाया इवाम्भसि ॥

कारणानुविधायित्वाद् अथ कारण पूर्वकाः
गुणास् तत्रोपजायन्ते स्वजातिव्यक्तिहेतवः ॥

आश्रयाणां च नित्यत्वम् आश्रितानां च नित्यता
ता व्यक्तीर् अनुगृह्णाति स्थितिस् तेन प्रकल्पते ॥

अनित्यस्य यथोत्पादे पारतन्त्र्यं तथा स्थितौ
विनाशायैव तत् शृष्टम् अस्वाधीनस्थितिं विदुः ॥

स्थितः संसर्गिभिर् भावैः स्वक्रियास्व् अनुगृह्यते
नैषां सत्ताम् अनुद्गृह्य वृत्तिर् जन्मवतां स्मृता ॥

जराख्या कालशक्तिर् या शक्त्यन्तरविरोधिनी
सा शक्तीः प्रतिबध्नाति जायन्ते च विरोधिनः ॥

प्रयोजकास् तु ये भावाः स्थितिभागस्य हेतवः
तिरोभवन्ति ते सर्वे यत आत्मा प्रहीयते ॥

यथैवाद्बुतया वृत्त्या निष्क्रमं निर्निबन्धनम्
अपदं जायते सर्वं तथास्यात्मा प्रहीयते ॥

क्रिययोर् अपवर्गिण्योर् नानार्थसमवेतयोः
संबन्धिना विनैकेन परिच्छेदः कथं भवेत् ॥

यथा तुलायां हस्ते वा नानाद्रव्यव्यवस्थितम्
गुरुत्वं परिमीयेत कालाद् एवं क्रियागतिः ॥

जहाति सहवृत्ताश् च क्रियाः स समवस्थिताः
व्रीहिर् यथोदकं तेन हायनाख्यां प्रपद्यते ॥

प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां वृत्तिर् या तस्य शास्वती
तया विभज्यमानो ऽसौ भजते क्रमरूपतां ॥

कर्तृभेदात् तदर्थेषु प्रचयापचयौ गतः
समत्वं विषमत्वं वा स एकः प्रतिपद्यते ॥

क्रियाभेदाद् यथैकस्मिंस् तक्षाद्याख्या प्रवर्तते
क्रियाभेदात् तथैकस्मिन्न् ऋत्वाद्याख्योपजायते ॥

आरम्भश् च क्रिया चैव निष्ठा चेत्य् अभिधीयते
धर्मान्तराणाम् अध्यास भेदात् सदसदात्मनः ॥

यावांश् च द्व्यणुकादीनां तावान् हिमवतो ऽप्य् असौ
न ह्य् आत्मा कस्य चिद् भेत्तुं प्रचेतुं वापि शक्यते ॥

अन्यैस् तु भावैर् अन्येषां प्रचयः परिकल्प्यते
शनैर् इदम् इदं क्षिप्रम् इति तेन प्रतीयते ॥

असतश् च क्रमो नास्ति स हि भेत्तुं न शक्यते
सतो ऽपि चात्मतत्त्वं यत् तत् तथैवावतिष्ठते ॥

क्रियोपाधिश् च सन् भूत भविष्यद्वर्तमानताः
एकादशाभिर् आकारैर् विभक्ताः प्रतिपद्यते ॥

भूतः पञ्चविधस् तत्र भविष्यंश् च चतुर्विधः
वर्तमानो द्विधाख्यात इत्य् एकादश कल्पनाः ॥

काले निधाय स्वं रूपं प्रज्ञया यन् निगृह्यते
भावास् ततो निवर्तन्ते तत्र संक्रान्तशक्तयः ॥

भाविनां चैव यद् रूपं तस्य च प्रतिबिम्बकम्
सुनिर्मृष्ट इवादर्शे काल एवोपपद्यते ॥

तृणपर्णलतादीनि यथा स्रोतो ऽनुकर्षति
प्रवर्तयति कालो ऽपि मात्रा मात्रावतां तथा ॥

आविश्येवानुसंधत्ते यथा गतिमतां गतीः
वायुस् तत्रैव कालात्मा विधत्ते क्रमरूपताम् ॥

अयनप्रविभागश् च गतीश् च ज्योतिषां ध्रुवा
निवृत्तिप्रभवाश् चैव भूतानां तन्निबन्धनाः ॥

मात्राणां परिणामा ये कालवृत्त्यनुपातिनः
नक्षत्राख्या पृथक् तेषु चिह्नमात्रं तु तारकाः ॥

रुतैर् मृगशकुन्तानां स्थावराणां च वृत्तिभिः
छायादिपरिणामैश् च ऋतुधामा निरूप्यते ॥

निर्भासोपगमो यो ऽयं क्रमवान् इव दृश्यते
अक्रमस्यापि विश्वस्य तत् कालस्य विचेष्टितम् ॥

दूरान्तिकव्यवस्थानम् अध्वाधिकरणं यथा
चिरक्षिप्रव्यवस्थानं कालाधिकरणं तथा ॥

तस्याभिन्नस्य कालस्य व्यवहारे क्रियाकृताः
भेदा इव त्रयः सिद्धा यांल् लोको नातिवर्तते ॥

एकस्य शक्तयस् तिस्रः कालस्य समवस्थिताः
यत्संबन्धेन भावानां दर्शनादर्शने सताम् ॥

द्वाभ्यां स किल शक्तिभ्यां भावानां वरणात्मकः
शक्तिस् तु वर्तमानाख्या भावरूपप्रकाशिनी ॥

अनागता जन्मशक्तेः शक्तिर् अप्रतिबन्धिका
अतीताख्या तु या शक्तिस् तया जन्म विरुध्यते ॥

तमःप्रकाशवत् त्व् एते त्रयो ऽध्वानो व्यवस्थिताः
अक्रमास् तेषु भावानां क्रमः समुपलभ्यते ॥

द्वौ तु तत्र तमोरूपाव् एकस्यालोकवत् स्थितिः
अतीतम् अपि केषां चित् पुनर् विपरिवर्तते ॥

युगपद् वर्तमानत्वं तद्धर्मा प्रतिपद्यते
केषां चिद् वर्तमानत्वाच् चैति तद्वद् अतीतताम् ॥

हेतुपकाराद् आक्षिप्तो वर्तमानत्वम् आगतः
शान्तहेतूपकारः सन् पुनर् नोपैति दर्शनम् ॥

द्वे एव कालस्य विभोः केषां चिच् छक्तिवर्त्मनी
करोति याभ्यां भावानाम् उन्मीलननिमीलने ॥

कलाभिः पृथगर्थाभिः प्रविभक्तं स्वभावतः
के चिद् बुद्ध्यनुसंहार लक्षणं तं प्रचक्षते ॥

ज्ञानानुगतशक्तिं वा बाह्यं वा सत्यतः स्थितम्
कालात्मानम् अनाश्रित्य व्यवहर्तुं न शक्यते ॥

तिस्रो भावस्य भावस्य केषां चिद् भावशक्तयः
ताभिः स्वशक्तिभिः सर्वं सदैवास्ति च नास्ति च ॥

सत्त्वाद् अव्यतिरेकेण तास् तिस्रो ऽपि व्यवस्थिताः
क्रमस् तास् तदभेदाच् च सदसत्त्वं न भिद्यते ॥

दर्शनादर्शनेनैकं दृष्टादृष्टं तद् एव तु
अध्वनाम् एकता नास्ति न च किं चिन् निवर्तते ॥

शक्त्यात्मदेवतापक्षैर् भिन्नं कालस्य दर्शनम्
प्रथमं तद् अविद्यायां यद् विद्यायां न विद्यते ॥

अभेदे यदि कालस्य ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु
दृश्यते भेदनिर्भासः स चिरक्षिप्रबुद्धिवत् ॥

ह्रस्वदीर्घप्लुतावृत्त्या नालिकासलिलादिषु
कथं प्रचययोगः स्यात् कल्पनामात्रहेतुकः ॥

अभिव्यक्तिनिमित्तस्य प्रचयेन प्रचीयते
अभिन्नम् अपि शब्दस्य तत्त्वम् अप्रचयात्मकम् ॥

एवं मात्रातुरीयस्य भेदो दाशतयस्य वा
परिमाणविकल्पेन शब्दात्मनि न विद्यते ॥

अनुनिष्पादिकल्पेन ये ऽन्तराल इव स्थिताः
शब्दास् ते प्रतिपत्तॄणाम् उपायाः प्रतिपत्तये ॥

विशिष्टम् अवधिं तं तम् उपादाय प्रकल्पते
कालः कालवताम् एकः क्षणमासर्तुभेदभाक् ॥

बुद्ध्यवग्रहभेदाच् च व्यवहारात्मनि स्थितः
तावान् एव क्षणः कालो युगमन्वन्तराणि वा ॥

प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाभ्यां नालिकाविवराश्रिते
यद् अम्भसि प्रक्षरणं तत् कालस्यैव चेष्टितम् ॥

अल्पे महति वा छिद्रे तत्संबन्धे न भिद्यते
कालस्य वृत्तिर् आत्मापि तम् एवास्यानुवर्तते ॥

आक्रीड इव कालस्य दृश्यते यः स्वशक्तिभिः
बहुरूपस्य भावेषु बहुधा तेन भिद्यते ॥

त्वचिसारस्य वा वृद्धिं तृणराजस्य वा दधत्
तावत् तद्वृद्धियोगेन कालतत्त्वं विकल्पते ॥

व्यतिक्रमे ऽपि मात्राणां तस्य नास्ति व्यतिक्रमः
न गन्तृगतिभेदेन मार्गभेदो ऽस्ति कश् चन ॥

उदयास्तमयावृत्त्या ज्योतिषां लोकसिद्धया
कालस्याव्यतिपाते ऽपि ताद्धर्म्यम् इव लक्ष्यते ॥

आदित्यग्रहनक्षत्र परिस्पन्दम् अथापरे
भिन्नम् आवृत्तिभेदेन कालं कालविदो विदुः ॥

क्रियान्तरपरिच्छेद प्रवृत्ता या क्रियां प्रति
निर्ज्ञातपरिमाणा सा काल इत्य् अभिधीयते ॥

ज्ञाने रूपस्य संक्रान्तिर् ज्ञानेनैवानुसंहृतिः
अतः क्रियान्तराभावे सा क्रिया काल इष्यते ॥

भूतो घट इतीयं च सत्ताया एव भूतता
भूता सत्तेति सत्तायाः सत्ता भूताभिधीयते ॥

परतो भिद्यते सर्वम् आत्मा तु न विकल्प्यते
पर्वतादिस्थितिस् तस्मात् पररूपेण भिद्यते ॥

प्रसिद्धभेदा व्यापारा विरूपावयवक्रियाः
साहचर्येण भिद्यन्ते सरूपावयवक्रियाः ॥

*व्यवधानम् इवोपैति निवृत्त इव दृश्यते
क्रियासमूहो भुज्यादिर् अन्तरालप्रवृत्तिभिः ॥

*न च विच्छिन्नरूपो ऽपि सो ऽविरामान् निवर्तते
सर्वैव हि क्रियान्येन सम्कीर्णेवोपलभ्यते ॥

*तदन्तरालदृष्टा वा सर्वैवावयवक्रिया *
सादृश्यात् सति भेदे तु तदङ्गत्वेन गृह्यते ॥

सद् असद् वापि वस्तु स्यात् तृतीयं नास्ति किं चन
तेन भूतभविष्यन्तौ मुक्त्वा मध्यं न विद्यते ॥

निर्वृत्तिरूपम् एकस्य भेदाभावान् न कल्पते
सद् असद् वापि तेनैकं क्रमरूपं कथं भवेत् ॥

बहूनां चानवस्थानाद् एकम् एवोपलभ्यते
यथोपलब्धि स्मरणं तत्र चाप्य् उपपद्यते ॥

सदसद्रूपम् एकं स्याद् सर्वस्यैकत्वकल्पने
निर्वृत्तिरूपं निर्वृत्तेः सामान्यम् अथ वा भवेत् ॥

कार्योत्पत्तौ समर्थं वा स्वेन धर्मेण तत् तथा
आत्मतत्त्वेन गृह्येत सा चास्मिन् वर्तमानता ॥

क्रियाप्रबन्धरूपं यद् अध्यात्मं विनिगृह्यते
संक्रान्तरूपम् एकत्र ताम् आहुर् वर्तमानताम् ॥

क्रियातिपत्तिर् अत्यन्तं क्रियानुत्पत्तिलक्षणा
न च भूतम् अनुत्पन्नं न भविष्यत् तथाविधम् ॥

प्राग् विरुद्धक्रियोत्पादान् निर्वृत्ते वा विरोधिनि
व्यापारे ऽवधिभेदेन विषयस् तत्र भिद्यते ॥

व्यभिचारे निमित्तस्य साधुत्वं न प्रकल्पते
भाव्य् आसीद् इति सूत्रेण तत् काले ऽन्यत्र शिष्यते ॥

स्वकाल एव साधुत्वे कालभेदे गतिः कथम्
वाक्यार्थाद् अतदर्थेषु विशिष्टत्वं न सिध्यति ॥

तदर्थश् चेद् अवयवो भाविनो भूततागतिः
न स्याद् अत्यन्तभूतत्वम् एवैकं तत्र संभवेत् ॥

विशिष्टकालता पूर्वं तथापि तु विशेषणे
आश्रयात् सो ऽन्तरङ्गत्वात् तत्र साधुर् भविष्यति ॥

आमिश्र एव प्रक्रान्तः स पदार्थस् तथाविधः
केवलस्य विमिश्रत्वं नित्ये ऽर्थे नोपपद्यते ॥

शुद्धे च काले व्याख्यातम् आमिश्रे न प्रसिध्यति
साधुत्वम् अयथाकालं तत् सूत्रेणोपदिश्यते ॥

आख्यातपदवाच्ये ऽर्थे निर्वर्त्यत्वात् प्रधानता
विशेषणं तदाक्षेपात् तत्काले व्यवतिष्ठते ॥

संप्रत्ययानुकारो वा शब्दव्यापार एव वा
अध्यस्यते विरुद्धे ऽर्थे न च तेन विरुध्यते ॥

भूतं भविष्यद् इत्य् एतौ प्रत्ययौ वर्तमानताम्
अत्यजन्तौ प्रपद्येते विरुद्धाश्रयरूपताम् ॥

अध्वनो वर्तमानस्य विषयेण भविष्यता
भाष्ये भविष्यत्कालेति कार्यार्थं व्यपदिश्यते ॥

इच्छा चिकीर्शतीत्य् अत्र स्वकालम् अनुरुध्यते
भविष्यति प्रकृत्यर्थे तत्कालं नानुरुध्यते ॥

आशास्यमानतन्त्रत्वाद् आशंसायां विपर्ययः
प्रयोक्तृधर्मः शब्दार्थे शब्दैर् एवानुशज्यते ॥

अप्छालिबीजसंयोगे वर्तते निष्पदिर् यदा
तत्रावयववृत्तित्वाद् भविष्यत्प्रतिषेधनम् ॥

फलप्रसवरूपे तु निष्पदौ भूतकालता
धर्मान्तरेषु तद् रूपम् अध्यस्य परिकल्प्यते ॥

उपयुक्ते निमित्तानां व्यापारे फलसिद्धये
तत्र रूपं यद् अध्यस्तं तत्कालं तत् प्रतीयते ॥

निष्पत्ताव् अवधिः कश् चित् कश् चित् प्रतिविवक्षितः
हेतुजन्मव्यपेक्षातः फलजन्मेति चोच्यते ॥

अबहिःसाधनाधीना सिद्धिर् यत्र विवक्षिता
तत् साधनान्तराभावात् सिद्धम् इत्य् अपदिश्यते ॥

तस्माद् अवधिभेदेन सिद्धा मुख्यैव भूतता
अनागतत्वम् अस्तित्वं हेतुधर्मव्यपेक्षणे ॥

सताम् इन्द्रियसंबन्धात् सैव सत्ता विशिष्यते
भेदेन व्यवहारो हि वस्त्वन्तरनिबन्धनः ॥

अस्तित्वं वस्तुमात्रस्य बुद्ध्या तु परिगृह्यते
यः समासादनाद् भेदः स तत्र न विवक्षितः ॥

योगाद् वा स्त्रीत्वपुंस्त्वाभ्यां न किं चिद् अवतिष्ठते
स्वस्मिन्न् आत्मनि तत्रान्यद् भूतं भावि च कथ्यते ॥