વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.9

વ્યાપારવ્યતિરેકેણ કાલમ્ એકે પ્રચક્ષતે
નિત્યમ્ એકં વિભુ દ્રવ્યં પરિમાણં ક્રિયાવતામ્ ॥

દિષ્ટિપ્રસ્થસુવર્ણાદિ મૂર્તિભેદાય કલ્પતે
ક્રિયાભેદાય કાલસ્ તુ સંખ્યા સર્વસ્ય ભેદિકા ॥

ઉત્પત્તૌ ચ સ્થિતૌ ચૈવ વિનાશે ચાપિ તદ્વતામ્
નિમિત્તં કાલમ્ એવાહુર્ વિભક્તેનાત્મના સ્થિતમ્ ॥

તમ્ અસ્ય લોકયન્ત્રસ્ય સૂત્રધારં પ્રચક્ષતે
પ્રતિબન્ધાભ્યનુજ્ઞાભ્યાં તેન વિશ્વં વિભજ્યતે ॥

યદિ ન પ્રતિબધ્નીયાત્ પ્રતિબન્ધં ચ નોત્સૃજેત્
અવસ્થા વ્યતિકીર્યેરન્ પૌર્વાપર્યવિનાકૃતાઃ ॥

તસ્યાત્મા બહુધા ભિન્નો ભેદૈર્ ધર્માન્તરાશ્રયૈઃ
ન હિ ભિન્નમ્ અભિન્નં વા વસ્તુ કિં ચન વિદ્યતે ॥

નૈકો ન ચાપ્ય્ અનેકો ઽસ્તિ ન શુક્લો નાપિ ચાસિતઃ
દ્રવ્યાત્મા સ તુ સંસર્ગાદ્ એવંરૂપઃ પ્રકાશતે ॥

સંસર્ગિનાં તુ યે ભેદા વિશેષાસ્ તસ્ય તે મતાઃ
સ ભિન્નસ્ તૈર્ વ્યવસ્થાનાં કાલો ભેદાય કલ્પતે ॥

વિશિષ્ટકાલસંબન્ધાદ્ વૃત્તિલાભઃ પ્રકલ્પતે
શક્તીનાં સંપ્રયોગસ્ય હેતુત્વેનાવતિષ્ઠતે ॥

જન્માભિવ્યક્તિનિયમાઃ પ્રયોગોપનિબન્ધનાઃ
નિત્યાધીનસ્થિતિત્વાચ્ ચ સ્થિતિર્ નિયમપૂર્વિકા ॥

સ્થિતસ્યાનુગ્રહસ્ તૈસ્ તૈર્ ધર્મૈઃ સંસર્ગિભિસ્ તતઃ
પ્રતિબન્ધસ્ તિરોભાવઃ પ્રહાણમ્ ઇતિ ચાત્મનઃ ॥

પ્રત્યવસ્થં તુ કાલસ્ય વ્યાપારો ઽત્ર વ્યવસ્થિતઃ
કાલ એવ હિ વિશ્વાત્મા વ્યાપાર ઇતિ કથ્યતે ॥

મૂર્તીનાં તેન ભિન્નાનામ્ આચયાપચયાઃ પૃથક્
લક્ષ્યન્તે પરિણામેન સર્વાસાં ભેદયોગિના ॥

જલયન્ત્રભ્રમાવેશ સદૃશીભિઃ પ્રવૃત્તિભિઃ
સ કલાઃ કલયન્ સર્વાઃ કાલાખ્યાં લભતે વિભુઃ ॥

પ્રતિભદ્ધાશ્ ચ યાસ્ તેન ચિત્રા વિશ્વસ્ય વૃત્તયઃ
તાઃ સ એવાનુજાનાતિ યથા તન્તુઃ શકુન્તિકાઃ ॥

વિશિષ્ટકાલસંબન્ધાલ્ લબ્ધપાકાસુ શક્તિષુ
ક્રિયાભિવ્યજ્યતે નિત્યા પ્રયોગાખ્યેન કર્મણા ॥

જાતિપ્રયુક્તા તસ્યાં તુ ફલવ્યક્તિઃ પ્રજાયતે
કુતો ઽપ્ય્ અદ્ભુતયા વૃત્ત્યા શક્તિભિઃ સા નિયમ્યતે ॥

તતસ્ તુ સમવાયાખ્યા શક્તિર્ ભેદસ્ય બાધિકા
એકત્વમ્ ઇવ તા વ્યક્તીર્ આપાદયતિ કારણૈઃ ॥

અથાસ્માન્ નિયમાદ્ ઊર્ધ્વં જાતયો યાઃ પ્રયોજિકાઃ
તાઃ સર્વા વ્યક્તિમ્ આયાન્તિ સ્વચ્છે છાયા ઇવામ્ભસિ ॥

કારણાનુવિધાયિત્વાદ્ અથ કારણ પૂર્વકાઃ
ગુણાસ્ તત્રોપજાયન્તે સ્વજાતિવ્યક્તિહેતવઃ ॥

આશ્રયાણાં ચ નિત્યત્વમ્ આશ્રિતાનાં ચ નિત્યતા
તા વ્યક્તીર્ અનુગૃહ્ણાતિ સ્થિતિસ્ તેન પ્રકલ્પતે ॥

અનિત્યસ્ય યથોત્પાદે પારતન્ત્ર્યં તથા સ્થિતૌ
વિનાશાયૈવ તત્ શૃષ્ટમ્ અસ્વાધીનસ્થિતિં વિદુઃ ॥

સ્થિતઃ સંસર્ગિભિર્ ભાવૈઃ સ્વક્રિયાસ્વ્ અનુગૃહ્યતે
નૈષાં સત્તામ્ અનુદ્ગૃહ્ય વૃત્તિર્ જન્મવતાં સ્મૃતા ॥

જરાખ્યા કાલશક્તિર્ યા શક્ત્યન્તરવિરોધિની
સા શક્તીઃ પ્રતિબધ્નાતિ જાયન્તે ચ વિરોધિનઃ ॥

પ્રયોજકાસ્ તુ યે ભાવાઃ સ્થિતિભાગસ્ય હેતવઃ
તિરોભવન્તિ તે સર્વે યત આત્મા પ્રહીયતે ॥

યથૈવાદ્બુતયા વૃત્ત્યા નિષ્ક્રમં નિર્નિબન્ધનમ્
અપદં જાયતે સર્વં તથાસ્યાત્મા પ્રહીયતે ॥

ક્રિયયોર્ અપવર્ગિણ્યોર્ નાનાર્થસમવેતયોઃ
સંબન્ધિના વિનૈકેન પરિચ્છેદઃ કથં ભવેત્ ॥

યથા તુલાયાં હસ્તે વા નાનાદ્રવ્યવ્યવસ્થિતમ્
ગુરુત્વં પરિમીયેત કાલાદ્ એવં ક્રિયાગતિઃ ॥

જહાતિ સહવૃત્તાશ્ ચ ક્રિયાઃ સ સમવસ્થિતાઃ
વ્રીહિર્ યથોદકં તેન હાયનાખ્યાં પ્રપદ્યતે ॥

પ્રતિબન્ધાભ્યનુજ્ઞાભ્યાં વૃત્તિર્ યા તસ્ય શાસ્વતી
તયા વિભજ્યમાનો ઽસૌ ભજતે ક્રમરૂપતાં ॥

કર્તૃભેદાત્ તદર્થેષુ પ્રચયાપચયૌ ગતઃ
સમત્વં વિષમત્વં વા સ એકઃ પ્રતિપદ્યતે ॥

ક્રિયાભેદાદ્ યથૈકસ્મિંસ્ તક્ષાદ્યાખ્યા પ્રવર્તતે
ક્રિયાભેદાત્ તથૈકસ્મિન્ન્ ઋત્વાદ્યાખ્યોપજાયતે ॥

આરમ્ભશ્ ચ ક્રિયા ચૈવ નિષ્ઠા ચેત્ય્ અભિધીયતે
ધર્માન્તરાણામ્ અધ્યાસ ભેદાત્ સદસદાત્મનઃ ॥

યાવાંશ્ ચ દ્વ્યણુકાદીનાં તાવાન્ હિમવતો ઽપ્ય્ અસૌ
ન હ્ય્ આત્મા કસ્ય ચિદ્ ભેત્તું પ્રચેતું વાપિ શક્યતે ॥

અન્યૈસ્ તુ ભાવૈર્ અન્યેષાં પ્રચયઃ પરિકલ્પ્યતે
શનૈર્ ઇદમ્ ઇદં ક્ષિપ્રમ્ ઇતિ તેન પ્રતીયતે ॥

અસતશ્ ચ ક્રમો નાસ્તિ સ હિ ભેત્તું ન શક્યતે
સતો ઽપિ ચાત્મતત્ત્વં યત્ તત્ તથૈવાવતિષ્ઠતે ॥

ક્રિયોપાધિશ્ ચ સન્ ભૂત ભવિષ્યદ્વર્તમાનતાઃ
એકાદશાભિર્ આકારૈર્ વિભક્તાઃ પ્રતિપદ્યતે ॥

ભૂતઃ પઞ્ચવિધસ્ તત્ર ભવિષ્યંશ્ ચ ચતુર્વિધઃ
વર્તમાનો દ્વિધાખ્યાત ઇત્ય્ એકાદશ કલ્પનાઃ ॥

કાલે નિધાય સ્વં રૂપં પ્રજ્ઞયા યન્ નિગૃહ્યતે
ભાવાસ્ તતો નિવર્તન્તે તત્ર સંક્રાન્તશક્તયઃ ॥

ભાવિનાં ચૈવ યદ્ રૂપં તસ્ય ચ પ્રતિબિમ્બકમ્
સુનિર્મૃષ્ટ ઇવાદર્શે કાલ એવોપપદ્યતે ॥

તૃણપર્ણલતાદીનિ યથા સ્રોતો ઽનુકર્ષતિ
પ્રવર્તયતિ કાલો ઽપિ માત્રા માત્રાવતાં તથા ॥

આવિશ્યેવાનુસંધત્તે યથા ગતિમતાં ગતીઃ
વાયુસ્ તત્રૈવ કાલાત્મા વિધત્તે ક્રમરૂપતામ્ ॥

અયનપ્રવિભાગશ્ ચ ગતીશ્ ચ જ્યોતિષાં ધ્રુવા
નિવૃત્તિપ્રભવાશ્ ચૈવ ભૂતાનાં તન્નિબન્ધનાઃ ॥

માત્રાણાં પરિણામા યે કાલવૃત્ત્યનુપાતિનઃ
નક્ષત્રાખ્યા પૃથક્ તેષુ ચિહ્નમાત્રં તુ તારકાઃ ॥

રુતૈર્ મૃગશકુન્તાનાં સ્થાવરાણાં ચ વૃત્તિભિઃ
છાયાદિપરિણામૈશ્ ચ ઋતુધામા નિરૂપ્યતે ॥

નિર્ભાસોપગમો યો ઽયં ક્રમવાન્ ઇવ દૃશ્યતે
અક્રમસ્યાપિ વિશ્વસ્ય તત્ કાલસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ ॥

દૂરાન્તિકવ્યવસ્થાનમ્ અધ્વાધિકરણં યથા
ચિરક્ષિપ્રવ્યવસ્થાનં કાલાધિકરણં તથા ॥

તસ્યાભિન્નસ્ય કાલસ્ય વ્યવહારે ક્રિયાકૃતાઃ
ભેદા ઇવ ત્રયઃ સિદ્ધા યાંલ્ લોકો નાતિવર્તતે ॥

એકસ્ય શક્તયસ્ તિસ્રઃ કાલસ્ય સમવસ્થિતાઃ
યત્સંબન્ધેન ભાવાનાં દર્શનાદર્શને સતામ્ ॥

દ્વાભ્યાં સ કિલ શક્તિભ્યાં ભાવાનાં વરણાત્મકઃ
શક્તિસ્ તુ વર્તમાનાખ્યા ભાવરૂપપ્રકાશિની ॥

અનાગતા જન્મશક્તેઃ શક્તિર્ અપ્રતિબન્ધિકા
અતીતાખ્યા તુ યા શક્તિસ્ તયા જન્મ વિરુધ્યતે ॥

તમઃપ્રકાશવત્ ત્વ્ એતે ત્રયો ઽધ્વાનો વ્યવસ્થિતાઃ
અક્રમાસ્ તેષુ ભાવાનાં ક્રમઃ સમુપલભ્યતે ॥

દ્વૌ તુ તત્ર તમોરૂપાવ્ એકસ્યાલોકવત્ સ્થિતિઃ
અતીતમ્ અપિ કેષાં ચિત્ પુનર્ વિપરિવર્તતે ॥

યુગપદ્ વર્તમાનત્વં તદ્ધર્મા પ્રતિપદ્યતે
કેષાં ચિદ્ વર્તમાનત્વાચ્ ચૈતિ તદ્વદ્ અતીતતામ્ ॥

હેતુપકારાદ્ આક્ષિપ્તો વર્તમાનત્વમ્ આગતઃ
શાન્તહેતૂપકારઃ સન્ પુનર્ નોપૈતિ દર્શનમ્ ॥

દ્વે એવ કાલસ્ય વિભોઃ કેષાં ચિચ્ છક્તિવર્ત્મની
કરોતિ યાભ્યાં ભાવાનામ્ ઉન્મીલનનિમીલને ॥

કલાભિઃ પૃથગર્થાભિઃ પ્રવિભક્તં સ્વભાવતઃ
કે ચિદ્ બુદ્ધ્યનુસંહાર લક્ષણં તં પ્રચક્ષતે ॥

જ્ઞાનાનુગતશક્તિં વા બાહ્યં વા સત્યતઃ સ્થિતમ્
કાલાત્માનમ્ અનાશ્રિત્ય વ્યવહર્તું ન શક્યતે ॥

તિસ્રો ભાવસ્ય ભાવસ્ય કેષાં ચિદ્ ભાવશક્તયઃ
તાભિઃ સ્વશક્તિભિઃ સર્વં સદૈવાસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ ॥

સત્ત્વાદ્ અવ્યતિરેકેણ તાસ્ તિસ્રો ઽપિ વ્યવસ્થિતાઃ
ક્રમસ્ તાસ્ તદભેદાચ્ ચ સદસત્ત્વં ન ભિદ્યતે ॥

દર્શનાદર્શનેનૈકં દૃષ્ટાદૃષ્ટં તદ્ એવ તુ
અધ્વનામ્ એકતા નાસ્તિ ન ચ કિં ચિન્ નિવર્તતે ॥

શક્ત્યાત્મદેવતાપક્ષૈર્ ભિન્નં કાલસ્ય દર્શનમ્
પ્રથમં તદ્ અવિદ્યાયાં યદ્ વિદ્યાયાં ન વિદ્યતે ॥

અભેદે યદિ કાલસ્ય હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતાદિષુ
દૃશ્યતે ભેદનિર્ભાસઃ સ ચિરક્ષિપ્રબુદ્ધિવત્ ॥

હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતાવૃત્ત્યા નાલિકાસલિલાદિષુ
કથં પ્રચયયોગઃ સ્યાત્ કલ્પનામાત્રહેતુકઃ ॥

અભિવ્યક્તિનિમિત્તસ્ય પ્રચયેન પ્રચીયતે
અભિન્નમ્ અપિ શબ્દસ્ય તત્ત્વમ્ અપ્રચયાત્મકમ્ ॥

એવં માત્રાતુરીયસ્ય ભેદો દાશતયસ્ય વા
પરિમાણવિકલ્પેન શબ્દાત્મનિ ન વિદ્યતે ॥

અનુનિષ્પાદિકલ્પેન યે ઽન્તરાલ ઇવ સ્થિતાઃ
શબ્દાસ્ તે પ્રતિપત્તૄણામ્ ઉપાયાઃ પ્રતિપત્તયે ॥

વિશિષ્ટમ્ અવધિં તં તમ્ ઉપાદાય પ્રકલ્પતે
કાલઃ કાલવતામ્ એકઃ ક્ષણમાસર્તુભેદભાક્ ॥

બુદ્ધ્યવગ્રહભેદાચ્ ચ વ્યવહારાત્મનિ સ્થિતઃ
તાવાન્ એવ ક્ષણઃ કાલો યુગમન્વન્તરાણિ વા ॥

પ્રતિબન્ધાભ્યનુજ્ઞાભ્યાં નાલિકાવિવરાશ્રિતે
યદ્ અમ્ભસિ પ્રક્ષરણં તત્ કાલસ્યૈવ ચેષ્ટિતમ્ ॥

અલ્પે મહતિ વા છિદ્રે તત્સંબન્ધે ન ભિદ્યતે
કાલસ્ય વૃત્તિર્ આત્માપિ તમ્ એવાસ્યાનુવર્તતે ॥

આક્રીડ ઇવ કાલસ્ય દૃશ્યતે યઃ સ્વશક્તિભિઃ
બહુરૂપસ્ય ભાવેષુ બહુધા તેન ભિદ્યતે ॥

ત્વચિસારસ્ય વા વૃદ્ધિં તૃણરાજસ્ય વા દધત્
તાવત્ તદ્વૃદ્ધિયોગેન કાલતત્ત્વં વિકલ્પતે ॥

વ્યતિક્રમે ઽપિ માત્રાણાં તસ્ય નાસ્તિ વ્યતિક્રમઃ
ન ગન્તૃગતિભેદેન માર્ગભેદો ઽસ્તિ કશ્ ચન ॥

ઉદયાસ્તમયાવૃત્ત્યા જ્યોતિષાં લોકસિદ્ધયા
કાલસ્યાવ્યતિપાતે ઽપિ તાદ્ધર્મ્યમ્ ઇવ લક્ષ્યતે ॥

આદિત્યગ્રહનક્ષત્ર પરિસ્પન્દમ્ અથાપરે
ભિન્નમ્ આવૃત્તિભેદેન કાલં કાલવિદો વિદુઃ ॥

ક્રિયાન્તરપરિચ્છેદ પ્રવૃત્તા યા ક્રિયાં પ્રતિ
નિર્જ્ઞાતપરિમાણા સા કાલ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

જ્ઞાને રૂપસ્ય સંક્રાન્તિર્ જ્ઞાનેનૈવાનુસંહૃતિઃ
અતઃ ક્રિયાન્તરાભાવે સા ક્રિયા કાલ ઇષ્યતે ॥

ભૂતો ઘટ ઇતીયં ચ સત્તાયા એવ ભૂતતા
ભૂતા સત્તેતિ સત્તાયાઃ સત્તા ભૂતાભિધીયતે ॥

પરતો ભિદ્યતે સર્વમ્ આત્મા તુ ન વિકલ્પ્યતે
પર્વતાદિસ્થિતિસ્ તસ્માત્ પરરૂપેણ ભિદ્યતે ॥

પ્રસિદ્ધભેદા વ્યાપારા વિરૂપાવયવક્રિયાઃ
સાહચર્યેણ ભિદ્યન્તે સરૂપાવયવક્રિયાઃ ॥

*વ્યવધાનમ્ ઇવોપૈતિ નિવૃત્ત ઇવ દૃશ્યતે
ક્રિયાસમૂહો ભુજ્યાદિર્ અન્તરાલપ્રવૃત્તિભિઃ ॥

*ન ચ વિચ્છિન્નરૂપો ઽપિ સો ઽવિરામાન્ નિવર્તતે
સર્વૈવ હિ ક્રિયાન્યેન સમ્કીર્ણેવોપલભ્યતે ॥

*તદન્તરાલદૃષ્ટા વા સર્વૈવાવયવક્રિયા *
સાદૃશ્યાત્ સતિ ભેદે તુ તદઙ્ગત્વેન ગૃહ્યતે ॥

સદ્ અસદ્ વાપિ વસ્તુ સ્યાત્ તૃતીયં નાસ્તિ કિં ચન
તેન ભૂતભવિષ્યન્તૌ મુક્ત્વા મધ્યં ન વિદ્યતે ॥

નિર્વૃત્તિરૂપમ્ એકસ્ય ભેદાભાવાન્ ન કલ્પતે
સદ્ અસદ્ વાપિ તેનૈકં ક્રમરૂપં કથં ભવેત્ ॥

બહૂનાં ચાનવસ્થાનાદ્ એકમ્ એવોપલભ્યતે
યથોપલબ્ધિ સ્મરણં તત્ર ચાપ્ય્ ઉપપદ્યતે ॥

સદસદ્રૂપમ્ એકં સ્યાદ્ સર્વસ્યૈકત્વકલ્પને
નિર્વૃત્તિરૂપં નિર્વૃત્તેઃ સામાન્યમ્ અથ વા ભવેત્ ॥

કાર્યોત્પત્તૌ સમર્થં વા સ્વેન ધર્મેણ તત્ તથા
આત્મતત્ત્વેન ગૃહ્યેત સા ચાસ્મિન્ વર્તમાનતા ॥

ક્રિયાપ્રબન્ધરૂપં યદ્ અધ્યાત્મં વિનિગૃહ્યતે
સંક્રાન્તરૂપમ્ એકત્ર તામ્ આહુર્ વર્તમાનતામ્ ॥

ક્રિયાતિપત્તિર્ અત્યન્તં ક્રિયાનુત્પત્તિલક્ષણા
ન ચ ભૂતમ્ અનુત્પન્નં ન ભવિષ્યત્ તથાવિધમ્ ॥

પ્રાગ્ વિરુદ્ધક્રિયોત્પાદાન્ નિર્વૃત્તે વા વિરોધિનિ
વ્યાપારે ઽવધિભેદેન વિષયસ્ તત્ર ભિદ્યતે ॥

વ્યભિચારે નિમિત્તસ્ય સાધુત્વં ન પ્રકલ્પતે
ભાવ્ય્ આસીદ્ ઇતિ સૂત્રેણ તત્ કાલે ઽન્યત્ર શિષ્યતે ॥

સ્વકાલ એવ સાધુત્વે કાલભેદે ગતિઃ કથમ્
વાક્યાર્થાદ્ અતદર્થેષુ વિશિષ્ટત્વં ન સિધ્યતિ ॥

તદર્થશ્ ચેદ્ અવયવો ભાવિનો ભૂતતાગતિઃ
ન સ્યાદ્ અત્યન્તભૂતત્વમ્ એવૈકં તત્ર સંભવેત્ ॥

વિશિષ્ટકાલતા પૂર્વં તથાપિ તુ વિશેષણે
આશ્રયાત્ સો ઽન્તરઙ્ગત્વાત્ તત્ર સાધુર્ ભવિષ્યતિ ॥

આમિશ્ર એવ પ્રક્રાન્તઃ સ પદાર્થસ્ તથાવિધઃ
કેવલસ્ય વિમિશ્રત્વં નિત્યે ઽર્થે નોપપદ્યતે ॥

શુદ્ધે ચ કાલે વ્યાખ્યાતમ્ આમિશ્રે ન પ્રસિધ્યતિ
સાધુત્વમ્ અયથાકાલં તત્ સૂત્રેણોપદિશ્યતે ॥

આખ્યાતપદવાચ્યે ઽર્થે નિર્વર્ત્યત્વાત્ પ્રધાનતા
વિશેષણં તદાક્ષેપાત્ તત્કાલે વ્યવતિષ્ઠતે ॥

સંપ્રત્યયાનુકારો વા શબ્દવ્યાપાર એવ વા
અધ્યસ્યતે વિરુદ્ધે ઽર્થે ન ચ તેન વિરુધ્યતે ॥

ભૂતં ભવિષ્યદ્ ઇત્ય્ એતૌ પ્રત્યયૌ વર્તમાનતામ્
અત્યજન્તૌ પ્રપદ્યેતે વિરુદ્ધાશ્રયરૂપતામ્ ॥

અધ્વનો વર્તમાનસ્ય વિષયેણ ભવિષ્યતા
ભાષ્યે ભવિષ્યત્કાલેતિ કાર્યાર્થં વ્યપદિશ્યતે ॥

ઇચ્છા ચિકીર્શતીત્ય્ અત્ર સ્વકાલમ્ અનુરુધ્યતે
ભવિષ્યતિ પ્રકૃત્યર્થે તત્કાલં નાનુરુધ્યતે ॥

આશાસ્યમાનતન્ત્રત્વાદ્ આશંસાયાં વિપર્યયઃ
પ્રયોક્તૃધર્મઃ શબ્દાર્થે શબ્દૈર્ એવાનુશજ્યતે ॥

અપ્છાલિબીજસંયોગે વર્તતે નિષ્પદિર્ યદા
તત્રાવયવવૃત્તિત્વાદ્ ભવિષ્યત્પ્રતિષેધનમ્ ॥

ફલપ્રસવરૂપે તુ નિષ્પદૌ ભૂતકાલતા
ધર્માન્તરેષુ તદ્ રૂપમ્ અધ્યસ્ય પરિકલ્પ્યતે ॥

ઉપયુક્તે નિમિત્તાનાં વ્યાપારે ફલસિદ્ધયે
તત્ર રૂપં યદ્ અધ્યસ્તં તત્કાલં તત્ પ્રતીયતે ॥

નિષ્પત્તાવ્ અવધિઃ કશ્ ચિત્ કશ્ ચિત્ પ્રતિવિવક્ષિતઃ
હેતુજન્મવ્યપેક્ષાતઃ ફલજન્મેતિ ચોચ્યતે ॥

અબહિઃસાધનાધીના સિદ્ધિર્ યત્ર વિવક્ષિતા
તત્ સાધનાન્તરાભાવાત્ સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ અપદિશ્યતે ॥

તસ્માદ્ અવધિભેદેન સિદ્ધા મુખ્યૈવ ભૂતતા
અનાગતત્વમ્ અસ્તિત્વં હેતુધર્મવ્યપેક્ષણે ॥

સતામ્ ઇન્દ્રિયસંબન્ધાત્ સૈવ સત્તા વિશિષ્યતે
ભેદેન વ્યવહારો હિ વસ્ત્વન્તરનિબન્ધનઃ ॥

અસ્તિત્વં વસ્તુમાત્રસ્ય બુદ્ધ્યા તુ પરિગૃહ્યતે
યઃ સમાસાદનાદ્ ભેદઃ સ તત્ર ન વિવક્ષિતઃ ॥

યોગાદ્ વા સ્ત્રીત્વપુંસ્ત્વાભ્યાં ન કિં ચિદ્ અવતિષ્ઠતે
સ્વસ્મિન્ન્ આત્મનિ તત્રાન્યદ્ ભૂતં ભાવિ ચ કથ્યતે ॥