शिक्षासमुच्चय (अन्य संस्करण) · भाग 6180

मर्माणि कृन्तयित्वा विवराणि प्रविश्य मज्जामण्डं पिबन्ति
क्रन्दमानानां ।
सूचीछिद्रा नाम पक्षिणो ये सूचीसदृशतुण्डा रक्तं पिबन्ति ।
एवम् अस्थिविवर्âशिनः षट्त्वग्भक्षिणः ।
नखनिकृन्तका मेदोदाः स्नायुविशेषकाः ।
केश्ôण्डुका नाम पक्षिणो ये केशमूलान्य् उत्पाटयन्ति ॥
स्âइवम् अवीचिप्रदेशस् त्रीणि योजनशतसहस्राणि
पक्षिभैरवपक्षो नाम ।
तत्र तैर् अन्यैर् नारकेयैः सह्âनेकानि वर्षशतसहस्राणि
भक्ष्यते संभवति च ।
स कथञ्चिद् अपि तस्मान् मुक्तः सर्वस्माद् दुष्खजालपरिवृतः ।
श्वभ्रप्रपातो नाम द्वितीयः प्रदेशस् तत्र गच्छति ।
त्राण्âन्वेषी शरण्âन्वेषी परित्राण्âन्वेषी समन्तत्âइकादशभिर् अर्चिस्कन्धैर् आवृतो निःसहायः
कर्मपाशबन्धनबद्धः समन्ततः शत्रुभिर् आवृतः कान्तारम्
अनुप्रपन्नः सर्वस्मान् नरकपुञ्जाद् अधिकतरं व्यसनम्
अभिप्रपन्नस् तं श्वभ्रप्रपातं नाम प्रदेशम् अनुधावति ।
पतिते ऽतीव पादः प्रविलीयते ।
उत्क्षिप्तः पु-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f41ब् ---> ]
नर् अपि संभवति ।
सुकुमारतरः श्लक्ष्णतरः खराभिस् तीव्राभिर् वेदनाभिर् अभिभूतः ।
तस्य्âइवं भयविक्लववदनस्य करचरणसर्व्âङ्गप्रत्यङ्गप्रविलीयमानस्य स प्रदेशः श्वभ्रप्रपातो नाम प्रादुर्भवति ।
स तस्मिन् देशे निपतति पतितः श्वभ्रे प्रपतति त्रीणि
योजनसहस्राणि ।
पुनर् अपि कर्मकृतेन वायुन्ôत्क्षिप्यते ।
स प्रपतमानः कंकवायसग्र्ध्र्ôलूकैर् भक्ष्यते ।
यावत् तस्य्âइवम् उत्क्षिप्यमानस्य च प्रपततश् च्âनेकानि
वर्षशतसहस्राणि गच्छन्ति ।
कथञ्चिद् अपि तस्मान् मुक्तः परिभ्रामितश् चक्र्âङ्कं विवरं नाम प्रदेशम् अनुधावति ।
तस्मिंश् च प्रदेशे सहस्र्âराणि चक्राणि प्रादुर्भवन्ति
वज्रनाभीनि तीक्ष्णज्वालानि शीघ्रभ्रमाणि तस्य सहगमनाद् एव ता-
[ बेन्दल्ल् एद् प्71 ---> ]
नि चक्राणि शरीरं प्राप्य भ्रमन्ति ।
पे ॥
प्रत्येकं सर्व्âङ्गानि प्रमथ्नन्तो दहन्ति पादतले च्âस्य
शङ्कुभिर् भिद्येते ।
एवं मक्कोटकपर्वते ।
माक्कोटकैः प्राणिजातिभिः स्âन्तर्वहिःपरम्âणुशः
प्रभक्ष्यते ।
भुक्तो भुक्तः पुनर् अपि संजायते सुकुमारतरः ।

सुकुमारतया भूयो ऽप्य् आधिकतरां वेदनाम् अनुभवति ।
भुक्तभुक्तस्य प्रभूततरम् एव्âस्य त्वङ्मांसं प्रादुर्भवति ।
तस्य प्राण्âतिपातकृत्ôपचितस्य तत्फलं भवति ॥
अदत्त्âदानविपाकम् आह ।
स्âइष दुष्कृतकर्म्âन्तचारी आलातचक्रनिर्माणगन्धर्वनगरमृगतृष्णिकासदृशं महद् अर्थजातं पश्यति रत्नवस्त्रधनधान्यनिकरभूतं ।
तस्य्âइवं लोभ्âभिभूतस्य कर्मणा मोहितस्य्âइवं भवति ।
मम्êदम् इति ।
स्âइवं मोहितः पापकारी प्रज्वलित्âङ्गारकर्षूर् लङ्घयित्वा
तद्द्रविणम् अनुधावति ।
स कर्मकृतैर् यमपुरुषैर् गृह्यते
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f42अ ---> ]
शस्त्रजालमध्यगतः
सर्व्âङ्गप्रत्यङ्गशः पाट्यते विशस्यते दह्यते ऽस्थ्यवशेषः
क्रियते ।
न च्âस्य्âनादिकालप्रवृत्तः स लोभस् ताम् अप्य् अवस्थां गतस्य परिहीयतए इति ॥
काममिथ्य्âचारम् अधिकृत्य्âह ।
एष स पापकर्ता तस्माच् छस्त्रसङ्कटान् मुक्तः कथमप्य् अङ्गारकर्षूर् लङ्घयित्वा कर्मणा भ्रामितः प्रदेशम् अन्यं प्रपद्यते ।
वितथदर्शनं नाम तत्र कर्मकृतां स्त्रियं पश्यति या तेन
पूर्वं नष्टस्मृतिना दृष्टा ।
दृष्ट्वा च्âनादिकाल्âभ्यस्तो राग्âग्निर् उत्पद्यते ।
स तेन धावति येन ता स्त्रियः ।
ताश् च्âयोमय्यो नार्यः कर्मकृताः ।
ताभिर् असौ गृह्यते ।
गृहीत्वा च्âउष्ठात् प्रभृति तथा भुज्यते यथ्âस्य
सर्षपफलमात्रप्रमाणम् अपि न्âवशिष्टं ।
तस्मिञ् शरीरे भवति ।
पुनर् अपि संभवति ।
पुनर् अपि भुज्यते ।
स कटुकां खरां वेदनाम् अनुभवंस् तस्माद् राग्âग्नेर् न
निवर्तते ।
येन ता स्त्रियस् तेन भूयः सः संधावति ।
न च्âस्य तत्पीडा त-
[ बेन्दल्ल् एद् प्72 ---> ]
था बाधते यथा राग्âग्निः ।
अथ ता स्त्रियो भूयो वज्रमय्âयोमयप्रज्वलितगात्रास् तं मनुष्यम् आदाय ज्वालामाल्âकुलसर्वशरीरास् तं नारकेयं सिक्तामुष्टिवद् भिन्दन्ति ।
पुनर् अपि संभवत्îति पूर्ववत् ॥
पे ॥
स्त्रियो मूलम् अपायस्य धननाशस्य सर्वथा ।
स्त्रीविधेया नरा ये तु कुतस् तेषां भवेत् सुखम् ॥
पे ॥

यावत् ।
स्त्री विनाशो विनाशानाम् इह लोके परत्र च ।
तस्मात् स्त्रियो विवर्ज्याः स्युर् यद्îच्छेत् सुखम् आत्मन्êति ॥
मृषावादम् अधिकत्य्âह ।
स तैर् यमपुरुषैर् गृह्यते गृहीत्वा च तन्मुखं विदारयन्ति
तस्माज् जिह्वाम् अपकर्षयन्ति ।
सा च जिह्वा कर्मवशात् पञ्चयोजनशतप्रमाणा भवति ।
तस्य मृषावादस्य बलेन
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f42ब् ---> ]
तस्याश् च सहनिर्गमनकाले ते
यमपुरुषा भूमाव् आनाहयन्ति प्रदीप्त्âयोमय्यां ।
कर्मकृतं च हलसहस्रं प्रादुर्भवति प्रदीप्त्âग्रसंयुक्तं बलवद्भिर् बलीवर्दैस् तद् अस्य्âन्तर्गतं जिह्वायां वहति ।
तत्र पूयरुधिरकृमिश्राविण्यो नद्यः प्रवहन्ति ॥
पे ॥
सा च जिह्वा तथा सुकुमारा यथा देवानाम् अक्षि ॥
यावत् स वेदनातस् तनति क्रन्दति विक्रोशति न च्âस्य तद्दुःखं कश्चिद् अपनयत्îति विस्तरः ।
तस्य्âइवं प्रचण्डाम् वेदनाम् अनुभवतो ऽनेकानि
वर्षशतसहस्राणि सा च जिह्वा कृष्यते ।
सा कथञ्चित् तस्य नारकस्य मुखे प्रविशति ।
स भयविह्वलवदनो येन वा तेन वा निःपलायते ऽङ्गारकर्षूषु
दह्यमानो निमज्जन् ।
तस्य्âइवं दुःख्âर्त्तस्य्âशरणस्य्âपरा-
[ बेन्दल्ल् एद् प्73 ---> ]
यणस्य पुनर् अपि
यमपुरुषाः प्रादुर्भवन्ति मुद्गर्âसिपाणयः ।
ते तं पुरुषं मस्तकात् प्रभृति यावत् पादौ चूर्णयन्त्îत्य् आदि ॥
पैशुन्यविपाकस् तु यथ्âइव मृषावादस्य त्रीणि योजनशतानि
जिह्व्êति विशेषस् तु ।
तां यमपुरुषा निस्त्रिंशान् आदाय प्रदीप्तधारान् जिह्वां निकृन्तन्ति ।
जम्बुकैश् च्âन्य्समिन् प्रदेशे भक्ष्यते ।
परमकटुकां वेदनां प्रतिवेदयते स क्रन्दति विक्रोशत्य् अव्यक्त्âक्षरं जिह्वाविरहित्êत्य् आदि ॥
पारुष्यविपाकम् आह ।
ते तां जिह्वाम् आस्यं विदार्य गृह्णन्ति ।
गृहीत्वा निशितधारैः शस्त्रैश् छित्त्वा तस्य भूय्âइव
खादनीय्âर्थेन मुखे प्रक्षिपन्ति ।
स च जिघन्स्âर्दितः क्षुत्क्षामवदनः
स्वरुधिरलालापरिस्रुतां ताम् एव स्वजिह्वां भक्षयति ।
सा च जिह्वा छिन्ना पुनर् अपि संजायते कर्मवशात् ।
अथ स भूमौ वेदन्âर्त्तः परि-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f43अ ---> ]

वर्तते विचेष्टते क्रन्दते ।
तस्य्âइवं वेदन्âर्त्तस्य परिवृत्तनयनतारकस्य
दुष्ख्âर्त्तस्य दीनस्य्âसहायस्य्âइकाकिनः स्वकृतम्
उपभुञ्जानस्य यमपुरुष्âनुशासनीगाथां भाषन्ते ॥
जिह्वाधनोर् विनिर्मुक्तस् तीक्ष्णो वाग् विशिखस् त्वया ।
पारुष्यम् इति यद् दृष्टं तस्य्âइतत् फलम् आगतम् ॥
इति विस्तरः ॥
संभिन्नप्रलापविपाकम् आह ॥
तस्य तत् प्रज्वलितं ताम्रद्रवलोहितं जिह्वां दहति ।
जिह्वां दग्ध्वा कण्ठं दहति ।
कण्ठं दग्ध्वा हृदयं दहति हृदयं दग्ध्व्âन्त्राणि दहति ।
तान्य् अपि दग्ध्वा पक्व्âशयं दहति ।
पक्व्âशयम् अपि दग्ध्व्âधोभागेन निर्गच्छति ॥
यमपुरुषा गाथाम् आहुः ।
[ बेन्दल्ल् एद् प्74 ---> ]
पूर्व्ôत्तर्âबद्धपदं निरर्थकम् असंगतम् ।
अबद्धं यत् त्वया प्रोक्तं तस्य्âइतत् फलम् आगतं ॥
या न [[दोउब्त्]] सत्यवती नित्यं न च्âध्ययनतत्परा ।
न सा जिह्वा बुधैर् दृष्टा केवलं मांसखण्डिका ।
इति विस्तरः ॥
अभिध्याविपाकम् आह ।
अथ पश्यति रिक्तं तुच्छम् असारकं कर्मकृतं बहुद्रविणं परपरिगृहीतं तस्य कर्मचोदितव्यामोहितस्य्âइवं भवति ।
मम्êदं स्याद् इति ।
ततः स नारकस् तेन्âइव धावति येन तद् द्रव्यं ।
तस्य्âभिध्य्âख्यमानसस्य्âकुशलस्य्âसेवितभावितबहुलीकृतस्य तत्फलं यद् असौ नरके विपरीतं पश्यति ।
तस्य्âइवं पश्यतो ऽभिध्याबहुलस्य हस्ते शस्त्रं प्रादुर्भवति स तेन धावति ।
तेषाम् अप्य् अन्येषां नारकाणां हस्ते शस्त्राणि प्रादुर्भवन्ति ।
स तैः सह शस्त्रेण युध्यते यावत् तथा कर्त्यते यथा
सर्षपफलमात्रम् अपि न भवति मांसम् अस्य शरीरे तथ्âस्थिकङ्काल्âवशेषः क्रियते ॥
पे ॥
परेषां सम्प ...
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f43ब् ---> ]
मम स्याद् इति चिन्तितं ।
तस्य्âभिध्यासमुत्थस्य विषस्य फलम् आगतम् इति ॥
व्यापादफलम् आह ।
कर्ममयाः सिंहव्याघ्रसर्पाः क्रोध्âभिभूताः पुरतस् तिष्ठन्ते ।
एतेभ्यो भयभीतो येन वा तेन वा निःपलायते ।
स कथं शक्नोति पलायितुम् अशुभस्य कर्मणः ।
स तैर् गृह्यते ।
गृहीत्वा च पूर्वं तावन् मस्तकाद् भुज्यते यावत् पार्श्वतः

सर्पैर् विषदंष्ट्रैः संदश्य संदश्य भक्ष्यते ।
व्याघ्रैर् अपि पृष्ठतो भक्ष्यते ।
पादाव् अपि वह्निना दाह्येते स यमपुरुषैर् दूराद् इषुभिर् विध्यतए इति विस्तरः ॥
[ बेन्दल्ल् एद् प्75 ---> ]
मिथ्यादृष्टिफलं पुनर् अपरिमितं ।
पाठस् तु संक्षिप्यते ।
शस्त्रवर्षतोमरवज्रवर्ष्âशनिपाषाणवर्षे हन्यते ।
एकादशभिर् अर्च्चिस्कन्धैः क्षुत्पिपास्âग्निना च सुखनिर्गतेन
निरन्तरं दह्यतए इति ॥
काममूलाश् च सर्व्âनर्थ्êति तेभ्य्âइव्ôद्वेजितव्यं ।
यथ्âत्र्âइव्âह ।
अस्त्य् अग्निकुण्डो नाम नरकः ।
तत्र कतरेण कर्मणा सत्व्ôपपद्यन्ते ।
येन्âश्रमणेन श्रमणप्रतिज्ञेन मातृग्रामस्य नृत्तगीतस्य्âभरणानां वा शब्दं श्रुत्व्âयोनिशेन मनस्कारेण्âक्षिप्तबुद्धिना तच् छ्रुत्वा हसितलडितक्रीडितान्य् अशुचिम्
उक्तं ॥
पे ॥
तत्र ते नारक्âयोवर्षेण सर्व्âङ्गप्रत्यङ्गशश् चूर्ण्यन्ते ऽङ्गारवर्षेण च पच्यन्ते दह्यन्तए इत्य् आदि ।
एवं पौराणकाम्âस्वादनस्मरणात् पदुमो नाम नरकः
पठ्यते स्वप्न्âन्तभूतस्मरणाच् च ।
तत्र ते नारकाः कुम्भिषु पच्यन्ते ।
ते द्रोणिष्व् अयोमयैर् मुषलैर् हन्यन्तए इति विस्तरः ॥
एवम् अप्सरसः प्रार्थनया ब्रह्मचर्यपरिणामनान् महापदुमो नाम नरक्ôक्तः ।
तत्र क्षारनदीतरङ्गिनी नाम प्रवहति ।
तस्यां नद्यां यान्य् अस्थीनि ते पाषाणाः ।
यच् छे-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f44अ ---> ]
वालं ते केशाः ।
यः पङ्कस् तन् मांसं ।
य्âपः तत् कथितं ताम्रं ।
ये मत्स्यास् ते नारक्êत्य् आदि ॥
एवं पुरुषस्य पुरुषेण सह मैथुनविप्रतिपत्तेः अप्रमेय्âकारणा विशेषाः पठ्यन्ते ।
एवं शिशुभिः सह विप्रतिपत्तेः क्षारनद्याम् उह्यमानान् दारकान्
पश्यति ।
ते तं विलपन्ति ।
स तां नदीम् अवगाहते ।
तेषु बालकेषु तीव्रस्नेहप्रतिबन्धशोकदुष्खवेगात् ।
एवं गोवडव्âज्âइडक्âदिषु प्रकृतिस्âवद्यः
काममिथ्य्âचारः खरतरविपाकः पठ्यते ।
तासाम् एव गोवडव्âदीनां तप्त्âयोमयीनां अकुशलनिर्मितानां योनिमार्गेण स तिर्यक्कामसेवी प्रविशति ।
स तासा-

[ बेन्दल्ल् एद् प्76 ---> ]
म् उदरे प्रदीप्त्âङ्गारनिकरपरिपूर्णे स्विद्यते पच्यते
बहूनि वर्षशतसहस्राण्îति विस्तरेण द्रष्टव्यं ॥
एवम् अन्यनाशितास्व् अपि भिक्षुणीषु विप्रतिपन्नानां महानरकपातनाः पठ्यन्ते ।
एवं स्वस्त्रीष्व् अप्य् अयोनिमार्गेण गच्छतः ।
एवं प्रसह्य्âनीतास्व् अपि परस्त्रीषु लब्धासु च कन्यासु ।
एवम् उपवासस्थासु एवं गुरूणां पत्नीषु
ज्ञातिशब्दमानितासु च विप्रतिपत्तेः तीव्राश् च्âपरिमाणाश् च महानरकपातनाः पठ्यन्ते ॥
सप्तमैथुनसंयुक्तसूत्रे ऽप्य् आह ।
इह ब्राह्मण्âइकत्यो ब्रह्मचारिणम् आत्मानं प्रतिजाणीते ।
स न्êह्âइव मातृग्रामेण सार्द्धं द्वयं समापद्यते ऽपि तु
मातृग्रामं चक्षुषा रूपं निध्यायन् पश्यति ।
स तदा स्वादयति अध्यवस्यति अध्यवसाय तिष्ठति ।
अयम् उच्यते ब्राह्मण ब्रह्मचारी संयुक्तो मैथुनेन धर्मेण न
विसंयुक्तः ।
अपरिशुद्धं ब्रह्मचर्यं चरति ॥
एवं मातृग्रामेण सार्द्धं संक्रीडतः संकिलिकिलायमानस्य
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f44ब् ---> ]
आस्वादयतः अपरिशुद्धं ब्रह्मचर्यम् उक्तं ।
एवं मातृग्राम्âपस्थानम् आस्वादयतः ।
एवं तिरःकुड्यगतस्य तिरोदुष्यगतस्य वा मातृग्रामस्य
नृत्तगीत्âदिशब्दम् आस्वादयतो मैथुनसंयोगम् इत्य् उक्तम् ।
एवं पञ्चकामगुणसमर्पितं परम् अवलोक्य्âस्वादयतः ॥
एवं देव्âदिस्थानेषु ब्रह्मचर्यपरिणामनात् संयुक्तो मैथुनेन
धर्मेण न विसंयुक्त्êति ॥
यतश् च्âइते काम्âइवं स्मरणप्रार्थनाविषयम् अपि गत्âइवम्
अनर्थकरास् तेन्âइव काम्âपवादकसूत्रे ऽभिहितम् ।
निवारय भिक्षो चित्तं कामेभ्यः ।
सभयश् च्âइष मार्गः सप्रतिभयः सकण्टकः सगहनः
उन्मार्गः कुमार्गो वेदनापथः ।
असत्पुरुषसंसेवितः ।
न्âइष मार्गः सत्पुरुषसंसेवितः ।
न त्वम् एवं चिन्तयसि ।
कस्मात् अल्प्âस्वादाः काम्ôक्ता भगवता ।
बहुदुष्खबह्ûप-
[ बेन्दल्ल् एद् प्77 ---> ]
द्रवा बह्ûपायासा ।
आदीनवो ऽत्र भूयान् ।
रोगो भिक्षवः कामा गण्डः शल्यमद्यमद्यमूलम्
आमिषवडिसं मृत्युर् अनित्याः कामास् तुच्छाः

मृषामोषधर्मिणः स्वप्न्ôपमाः कामाः ।
किम् अप्य् एते बाल्ôल्लापनाः ॥
पे ॥
यथा मृगाणां बन्धनाय कूटं द्विजानां बन्धनाय
जालं ।
मत्स्यानां बन्धनाय कुपिनं ।
मर्कटानां बन्धनाय लेपः पतङ्गानां बन्धनाय्âग्निस्कन्धः ।
एवं कामाः ॥
पे ॥
कामपर्येषणां चरतो दीर्घरात्रं सिंहानां मुखे
परिवर्तितस्य्âन्तो न प्रज्ञायते ।
यावद् गोघातकानां गव्âसनानां मुखे परिवर्तितस्य्âन्तो न
प्रज्ञायते ।
यावन् मण्डूकानां सतां सर्पाणां मुखे परिवर्तितस्य्âन्तो न प्रज्ञायते ।
दीर्घरात्रं कामान् प्रतिसेवमानानां चोर्êति कृत्वा
गृहीतानां शिरश्छिन्नानाम् अन्तो न प्रज्ञायते ।
पा-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f45अ ---> ]
रदारिकाः पारिपन्थिका ग्रामघातका जनपदघातका यावद् ग्रन्थिमोचक्êति कृत्वा गृहीतानां शिरश्छिन्नानाम्
अन्तो न प्रज्ञायते ।
दुष्खं तीव्रं खरं कटुकम् अनुभूतं रुधिरं प्रस्यन्दितं प्रघरितं यच् चतुर्षु महासमुद्रेष्ûदकात्
प्रभूततरं ॥
पे ॥
कायो ह्य् अयं बह्वादीनवः ।
अस्थिसंघातः स्नायुसंबद्धो मांसेन्âनुलिप्तः चर्मणा
पर्यवनद्धः छव्या प्रतिच्छन्नः छिद्रविच्छिद्रः
कृमिसंघनिषेवितः सत्वानाम् अनर्थकः क्लेशकर्मणां वस्तु ॥
अस्मिन् काये विविध्âबाध्ôत्पद्यन्ते ।
तद् यथा चक्षूरोगः श्रोत्ररोगो यावद् अर्शांसि पिटको भगन्दरः ॥
पे ॥
कायिकाः सन्तापाः कायिकं दुष्खं ।
कायस्य जीर्णता भग्नता कुब्जता ।
खालित्यं पालित्यं वलिप्रचुरता ।
इन्द्रियाणां पारिपाकः परिभेदः
[ बेन्दल्ल् एद् प्78 ---> ]
संस्काराणां पुराणीभावो जर्जरीभावः ।
यावन् न्âर्हस्य् एवम् उद्घरन्तं प्रघरन्तं जुगुप्सनीयं कायं प्रतिषेवितुं ॥
पे ॥
का तव भिक्षो काम्âशान्तिः ।
कश् च त्वां प्रलोभयति ।

कथं च त्वं प्राहितो मूर्छितो ऽध्यवसितो ऽध्यवसानम्
आपन्नः ।
यद्âहं परिनिर्वृतो भवामि ।
सद्धर्मश् च्âन्तर्हितो भवति ।
त्वं च कामान् प्रतिसेव्य विनिपातगतो भविष्यसि ।
कदा जरामरणाद् आत्मानं परिमोचयिष्यसि ॥
अलं भिक्षो निवारय चित्तं कामेभ्यः ।
अकालः कामपर्येषणायाः ।
कालो ऽयं धर्मपर्येषणाय्êति ॥
उग्रदत्तपरिपृच्छायाम् अप्य् आह ।
तेन काममिथ्य्âचारात् प्रतिविरतेन भवितव्यं स्वदारसंतुष्टेन परदार्âनभिलाषिण्âरक्तनेत्रप्रेक्षिणा निर्विण्णमनसा ।
एक्âन्तदुष्खाः कामा ।
इत्य् अभीक्ष्णं मनसिकारप्रयुक्तेन ।
यद्âप्य् अस्य स्वदारेषु का-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f45ब् ---> ]
मवितर्क्ôत्पद्येत ।
तद्âपि तेन स्वदारेष्व् अशुभ्âनुदर्शिन्ôत्त्रस्तमनसा ।
क्लेशवशतया कामाः प्रतिसेवितव्याः ।
न त्व् अध्यवसानविनिबद्धेन नित्यम् अनित्य्âनात्म्âशुचिसंज्ञिना ।
एवं च्âनेन स्मृतिर् उपस्थाप्या ।
तथ्âहं करिष्यामि यथा संकल्पैर् अपि कामान् न परिभोक्ष्ये ।
कः पुनर् वादो द्व्îन्द्रियसमापत्त्या व्âनङ्गविज्ञप्त्या व्êति ॥
पुनर् अत्र्âइव्âह ।
बोधिसत्वेन स्वभार्याय्âन्तिके तिस्रः संज्ञ्ôत्पादयितव्याः ।
कतमास् तिस्रः ।
रतिक्रीडासहायिक्âइषा न्âइषा परलोकसहायिका ।
अन्नपानसहायिक्âइषा न्âइषा कर्मविपाक्âनुभवनसहायिका ।
सुखसहायिक्âइषा न्âइषा दुष्खसहायिका ॥
यावद् अपरास् तिस्रः ।
शील्âन्तरायसंज्ञा ध्यान्âन्तरायसंज्ञा
प्रज्ञ्âन्तरायसंज्ञा ॥
अपरास् तिस्रः ।
चोरसंज्ञा बधकसंज्ञा नरकपालसंज्ञ्êति ॥
चन्द्रोत्तरादारिकापरिपृच्छायाम् अप्य् उक्तं ।
अथ चन्द्रोत्तरादारिका समनन्तरं प्रधावन्तं तं
[ बेन्दल्ल् एद् प्79 ---> ]
महान्तं जनकायं दृष्ट्वा तस्यां वेलायां विहायस्âन्तरीक्षे
तालमात्रम् अभ्युद्गम्य स्थित्वा च तं महान्तं जनकायं गाथाभिर् अध्यभाषत ॥
कायं मम्êक्षध्वम् इमं मनोज्ञं सुवर्णवर्णं ज्वलनप्रकाशम् ।
न रक्तचित्तस्य हि मानुषस्य प्रज्ञायते शोभनकं शरीरम् ॥

ये एत्व् अग्निकर्ष्ûपमसंप्रदीप्तान् त्यजन्ति कामान् विषयेष्व् अगृद्धाः ।
षडिन्द्रियैः संवरसंवृताश् च ये ब्रह्मचर्यं च चरन्ति शुभम् ॥
दृष्ट्वा च दारान् हि परस्य ये वै कुर्वन्ति माताभगिन्îति
संज्ञां ।
प्रासादिकास् ते हि सुदर्शनीया भवन्ति नित्यं परमं मनोज्ञाः ॥
स्फुटाम् इमां वेत्थ पुरीं समन्ताद् यो रोमकूपान् मम च्âतिगन्धः ।
न रागचित्तेन मय्âर्जितो ऽयम्
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f46अ ---> ]
फलं तु दानस्य दमस्य च्êदम् ॥
न मे समुत्पद्यति रागचित्तं मा वीतरागासु जनीष्व रागं ।
साक्षी मम्âयं पुरतो मुन्îन्द्रः सत्यं यथा वेद्मि न जातु
मिथ्या ॥
यूयं च पूर्वं पितरो मम्âस ।
अहं च युष्माकम् अभूज् जनित्री ।
भ्राता स्वसा च्âपि पिता बभूव को रागचित्तं जनयेज् जनन्यां ॥
प्रघातिताः प्राक् च मम्âथ सर्वे ।
अहं विशस्ता च पुरा भवद्भिः ।
सर्वे ऽमित्रा वधकाः परस्य ।
कथं तु वा जायति रागचित्तम् ॥
न रूपवन्तो हि भवन्ति रागात् ।
न रक्तचित्ताः सुगतिं व्रजन्ति ।
न निर्वृतिं यान्ति च रक्तचित्ता रागो हि तस्मात् परिवर्जनीयः ॥
[ बेन्दल्ल् एद् प्80 ---> ]
कामस्य हेतोर् निरयं पतन्ति ।
प्रेतास् तिरश्चो ऽथ भवन्ति रागात् ।
कुम्भ्âण्डयक्ष्âसुराः पिशाचा भवन्ति ये
रागपरीत्तचित्ताः ॥
काणाश् च खञ्जाश् च विजिह्वकाश् च ।
विरूपकाश् च्âइव भवन्ति रागात् ।
भवन्ति नानाविधदोषभाजाश् चरन्ति ये कामचरीं जघन्याम् ॥
यच् चक्रवर्तित्वम् अवाप्नुवन्ति ।
भवन्ति शक्रास् त्रिदश्êश्वराश् च ।
ब्रह्माण्êशा [[दोउब्त्]] वशवर्त्तिनश् च तद् ब्रह्मचर्यं विपुलं चरित्वा ॥
जात्यन्धभावा वधिरा विसंज्ञा ।
श्वशूकर्ôष्ट्राः खरवानराश् च ।
हस्त्यश्वगोव्याघ्रपतङ्गमक्षाः भवन्ति नित्यं खलु
कामलोलाः ॥
क्षित्îश्वराश् च्âइव भवन्त्य् उदग्राः सुश्रेष्ठिनो वै
गृहपत्यमात्याः ।
सुखसौमनस्येन च यान्ति वृद्धिं ये ब्रह्मचर्यं विपुलं चरन्ति ॥

कभल्लितापान् अथ धूमगारान् बन्धांस् तथा
ताडनतर्ज्जनांश् च ।
छेदं शिरः कर्णकर्âक्षिनासाः ।
पादस्य च्âर्च्छन्ति हि कामदासा ।
इति ॥
उदयनवत्सराजपरिपृच्छायां च विवर्णिताः कामाः ॥
दृष्ट्वा व्रणं धावति मक्षिका यथा ।
दृष्ट्व्âशुचिं धावति गर्दभो यथा ।
श्वानश् च शूना-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f46ब् ---> ]
इव मांसकारणात् ।
तथ्âइव धावन्त्य् अबुधाः स्त्रिये रताः ॥
[ बेन्दल्ल् एद् प्81 ---> ]
अविद्यापिधिता बालास् तमःस्कन्धने आवृताः ।
स्त्रीषु सक्तास् तथा मूढ्âमेध्य्êव वायसाः ॥
मारस्य गोचरो ह्य् एष प्रस्थिता येन दुर्गतिः ।
आस्वादसंज्ञिनो गृद्धा मीटस्थाने यथा क्रिमिः ॥
कीटकुम्भो यथा चित्रो यत्र यत्र्âइव दृश्यते ।
पूर्णो मूत्रपुरीषेण दृतिर् वा वातपूरिता ॥
सिङ्घाणककफ्âलालाः [[दोउब्त्]] श्लेष्मणि क्लिन्नमस्तकाः ।
दौर्गन्ध्यं स्रवते कायाद् बालानां तद् यथा मधु ॥
अस्थिपूर्णं मुखद्वारं मांसचर्म्âदिभिश् चितं ।
गण्डभूतो ह्य् अयं कायः कुत्सितो ह्य् आमगन्धिकः ॥
नानाप्राणिभिः संपूर्णो मुखगण्डो यथा भवेत् ।
एवम् एव ह्य् अयं कायो विष्ठ्âद्यशुचिभाजनम् ॥
अन्त्य्âन्त्र्âकुलं ह्य् उदरं सयकृत्फुप्फुष्âकुलम् ।
वृक्कौ विलोहितं पित्तं मस्तलुङ्ग्âस्थिमज्जकम् ॥
अशीतिं क्रिमिकुलसहस्राणि यानि तिष्ठन्ति अन्तरे ।
अह बाला न पश्यन्ति मोहजालेन्âवृताः ॥
[ बेन्दल्ल् एद् प्82 ---> ]
नवव्रणमुखैः प्रस्रवन्त्य् अशुचिं पूतिगन्धिकम् ।
बाला निमित्तं गृह्णन्ति वचने दर्शने ऽपि च ॥
उक्ताः पश्चान् न जानन्ति यो देशः सर्वकुत्सितः ।
उच्चारगोचरा बालाः खेटसिङ्घाणभोजिनः ॥
जुगुप्सनीये रज्यन्ते व्रणं दृष्ट्व्êव मक्षिकाः ।
कक्षास्व् आघरते स्वेदो गन्धो वायति कुत्सितः ॥
कुर्वन्ति दुष्कृतं कर्म येन गच्छन्ति दुर्गतिम् ।
हीनान् कामान् निषेवन्तो हीनान् धर्मान् निषेव्य च ॥
गत्व्âवीचिं दुष्प्रज्ञाः दुष्खां विन्दन्ति वेदनां ।
उच्चार्êव दुर्गन्धाः स्त्रियो बुद्धैः प्रकीर्तिताः ॥

तस्माद् धीनस्य हीनाभिः स्त्रीभिर् भवति सङ्गतिः ।
उच्चारभस्त्रां यो गृह्यबाल्âवासं निगच्छति ॥
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं लभते फलम् ॥
तथ्âत्र्âइ-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f47अ ---> ]
व्âह ।
तद् एवंरूपैर् दुष्खपर्येषितैर् भोगैः स्वजीविक्âर्थम्
उपसंहृतैर् न प्रभवन्ति श्रमणब्राह्मणेभ्यो दानं दातुं कृपणवनीपकयाचकेभ्यो ऽवशीकृताः स्त्रीभिः
स्त्रीनिर्जिताः स्त्रीनिगृहीताः स्त्रीदासाः ।
तेन्âइव स्त्रीप्रेम्णा तस्य्âइव पोषणाय न शक्नुवन्ति दानं दातुं शीलं च समादातुं ।
स तत्र रक्तः समानः स्त्रीपरिभाषितानि सहते
तर्जन्âवलोकननिर्भर्त्सनाम् अपि सहते ।
स मातृग्रामेण तर्जितः पुरुषः संसीदति विषीदति सुखं च्âस्य्âवलोकयति ।
कामहेतोः कामनिदानं च वशगता भवति ।
अयं महाराज कामलोलुपस्य पुरुषस्य्ôच्चारसुखपरमस्य्âशुचौ रतस्य्âसंप्रजन्य्âचारिणो दोषः ॥
पे ॥
[ बेन्दल्ल् एद् प्83 ---> ]
श्रुत्व्êदृशं तु संवेगं न तेषां भवति निर्वृतिः ।
भूयः कुर्वन्ति संसर्गं स्त्रीभिः सार्द्धं प्रमोदिताः ॥
दुष्खकामान् निषेवन्ते भाषन्ते च जुगुप्सिताः ॥
धर्मं श्रुत्व्âर्थसंमूढाः भाषन्ते च सुभाषितं ।
स्त्रीगतं च्âस्य तच् चित्तं विडालस्य्êव मूषिके ॥
मुहूर्तं भवति संवेगः श्रुत्व्âथ जिनभाषितं ।
पुनः कुप्यति रागो ऽस्य विषहालाहलं यथा ॥
सूकरस्य्êव्ôत्त्रासो मुहूर्तम् अनुवर्त्तते ।
दृष्ट्वा वै अथ्ôच्चारं गृद्धतां जनयत्य् असौ ॥
एवं सुख्âर्थिनो बालाः प्रहाय जिनशासनं ।
हीनान् कामान् निषेवन्ते येन गच्छन्ति दुर्गतिं ॥
रक्ताः प्रमत्ताः कामेषु कृत्वा कर्म सुपापकम् ।
शीलवत्तां विसंवाद्य पश्चाद् गच्छन्ति दुर्गतिम् ॥
यस्य्êदृशं धर्मनयं विदित्वा ।
स्त्रीषु प्रसादः पुरुषस्य न्ô भवेत् ।
विशोधितः स्वर्गपथो ऽस्य नित्यम् ।
न दुर्लभा तस्य वर्âग्रबोधिः ॥
लब्ध्वा क्षणं हि स प्रज्ञो धर्मं श्रुत्वा च्êदृशम् ।
सर्वान् कामान् विवर्ज्य्êह प्रव्रज्यां निष्क्रमेद् बुध ।
इति ॥
प्रशान्तवि-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f47ब् ---> ]
निश्चयप्रातिहार्यसूत्रे ऽप्य् अपरो ऽनर्थ्ôक्तः ॥

यः कश्चिन् मञ्जुश्रीः कु-
[ बेन्दल्ल् एद् प्84 ---> ]
लपुत्रो वा कुलदुहिता वा जाम्बूद्वीपकान्
सर्वसत्वाञ् जीविताद् व्यपरोप्य सर्वस्वं हरेत् ।
यो व्âन्यो मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता बोधिसत्वस्य्âइककुशलचित्तस्य्âन्तरायं कुर्याद् अन्तशस् तिर्यग्योनिगतस्य्âप्य् एक्âलोपदानसहगतस्य कुशलमूलस्य्âन्तरायं कुर्याद् अयं ततो ऽसंख्येयतरं पापं प्रसवति ।
तत् कस्य हेतोः ।
बुद्ध्ôत्पादसंजनकानां सकुशलमूलानाम् अन्तरायः स्थितो भवति ।
यः कश्चिन् मञ्जुश्रीः परकुलेषु बोधिसत्वस्य्êर्ष्यामात्सर्यं कुर्यात् तस्य तस्मिन् समये ततो निदानं [[दोउब्त्]] त्रीणि
भयानि प्रतिकाङ्क्षितव्यानि ।
कतमानि त्रीणि ।
नरक्ôपपत्तिभयं जात्यन्धभयं प्रत्यन्तजन्म्ôपपत्तिभयं च्êति ॥
पुनर् आह ॥
यस् तस्य कुर्यात् पुरुषो ऽप्रियं वा भूतं ह्य् अभूतं च
वदेद् अवर्णं ।
परुषं वदेत् क्रुद्धमन्âपि यस् तं क्षोभं च कुर्यात् पुनर् अस्य यो ऽपि ॥
आत्मभावेन महता नरकेषु स दुर्मतिः ।
उत्पद्यते विपन्न्âत्मा दुष्खां स वेत्ति वेदनां ॥
योजनानां शतं पञ्च जायते ऽस्य समुच्छ्रयः ।
कोटीपरिवृतः शश्वद् भक्ष्यते च शुना भृशम् ॥
पञ्चमूर्द्धसहस्राणि भवन्त्य् अस्य्âपवादिनः ।
जिह्वानां च शताः पञ्च भवन्त्य् एक्âइकमूर्द्धनि ॥
एक्âइकस्यां च जिह्वायां शताः पञ्च ज्वलन्मुखाः ।
लाङ्गलानां च वहन्त्य् अस्य वाचं भाषित्व पापिकाम् ॥
[ बेन्दल्ल् एद् प्85 ---> ]
प्रतापने च पच्यन्ते तीव्रदुष्ख्âनल्âकुले ।
उत्पीडां बोधिसत्वानां ये कुर्वन्ति असङ्गताः ॥
तिर्यग्योनिः सनरका न तेषां भोति दुर्लभा ।
कल्पकोटिसहस्राणि शतानि नियुतानि च ॥
ततः च्युता घोरविषा भोन्ति सर्पाः सुदारुणाः ।
क्षुत्पिपा-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f48अ ---> ]
स्âभिभूताश् च कुर्वते कर्म दारुणम् ॥
लब्ध्व्âपि भोजनपानं तृप्तिं न्âइव्âधिगच्छति ।
ततश् च्युतो मनुष्येषु स ... यद्य् उपपद्यते ॥
जात्यन्धो भोति दुर्मेधा दुष्टचेत्âसंवृतः ।
आर्यानार्âधिकां [[दोउब्त्]] वाचम् उक्त्वा दुर्भाषितं नरः ॥
मनुष्येभ्यश् च्युतश् च्âपि पुनर् गच्छति दुर्गतिम् ।
कल्पकोटिसहस्रेषु जातबुद्धं न पश्यति ॥
पुनर् अत्र्âइव्âह ।
यावन्ति मञ्जुश्रीर् बोधिसत्वो बोधिसत्वस्य्âन्तिके

प्रतिघचित्तान्य् उत्पादयत्य् अवमन्यनाचित्तानि वा ।
तावतः कल्पान् सन्नाहः सन्नद्धव्यो वस्तव्यं मया
महानरकेष्व् इति ।
न मञ्जुश्रीर् बोधिसत्वो ऽन्येन कर्मणा शक्यो विनिपातयितुम्
अन्यत्र बोधिसत्व्âपवादाद् एव ।
तद् यथा मञ्जुश्रीर् वज्रमणिरत्नं न्âन्येन काष्ठेन
लोष्ठेन वा शक्यं भेत्तुम् अन्यत्र वज्राद् ।
एवम् एव मञ्जुश्रीर् बोधिसत्वो ऽन्येन कर्मणा न शक्यो विनिपातयितुम् अन्यत्र बोधिसत्व्âपवादाद् एव्êति ॥ ॥
[ बेन्दल्ल् एद् प्86 ---> ]
आर्यश्रद्धाबल्âधान्âवतारमुद्रासूत्रे ऽप्य् आह ॥
यः कश्चिन् मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा दशसु दिक्षु
सर्वलोकधातुषु सर्वसत्व्âन्धकारेषु बन्धने क्रुद्धः
प्रवेशयेत् ।
यश् च्âन्यः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा बोधिसत्वे क्रुद्धः
पराङ्मुखं तिष्ठेत् ।
न्âइनं दुरात्मानं पश्याम्îत्य् अयं ततो ऽसंख्येयतरं पापं प्रवसति ॥
अत्र्âइव्ôक्तं ।
यः कश्चिन् मञ्जुश्रीः सर्वजाम्बूद्वीपकानां सत्वानां सर्वस्वं हरेद् यश् च्âन्यो यादृशं तादृशं बोधिसत्वं गर्हेद् ततो ऽसंख्येयतरं पापं प्रसवति ॥
अत्र्âइव्ôक्तं ।
यः कश्चिन् मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा
गङ्गानदीवालिकासमान् स्तूपान् विनिपातयेद् दहेत वा ।
यश् च्âन्यः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा महा-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f48ब् ---> ]
यान्âधिमुक्तस्य
बोधिसत्वस्य व्यापादखिलक्रोधचित्तम् उत्पाद्य क्रोशयेत्
परिभाषयेद् अयं ततो ऽसंख्येयतरं पापं प्रसवति ।
तत् कस्माद् धेतोः ।
बोधिसत्वनिर्याता हि बुद्धा भगवन्तो बुद्धनिर्याताश् च
स्तूपाः सर्वसुख्ôपधानानि च सर्वदेवनिकायाश् च ।
बोधिसत्वम् असत्कृत्य सर्वबुद्ध्âसत्कृता भवन्ति ।
बोधिसत्वं सत्कृत्य सर्वबुद्धाः सत्कृता भवन्ति ।
सर्वबुद्धान् अनुत्तरया पूजया पूजयितुकामेन बोधिसत्वाः
पूजयितव्याः ॥
एतत् पूजाविपाकश् च प्रशान्तविनिश्चयप्रातिहार्यसूत्रे ऽभिहितः ॥
यस् त्व् एषां कुरुते रक्षां धार्मिकीं धर्मवादिनां ।
हित्वा सुदुर्गतीः सर्वाः शक्रो भवति देवराट् ॥
ब्रह्म्âपि यामस् तुषितो वशवर्त्ती पुनः पुनः ।
मनुष्येष्ûपपन्नश् च चक्रवर्त्ती स जायते ॥
[ बेन्दल्ल् एद् प्87 ---> ]
श्रेष्ठी गृहपतिश् च्âपि भवत्य् आढ्यो महाधनः ।

प्रज्ञास्मृतिभ्यां संयुक्तः सुखितो निरुपद्रव ।
इति ॥
अथ कतमं बोधिसत्वम् अधिकृत्य्êयं कार्âपकारचिन्ता ।
पृथग्जनम् एव ॥
यथ्ôक्तं श्रद्धाबल्âधान्âवतारमुद्रासूत्रे ।
यः क-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f49अ ---> ]
श्चिन् मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा
सर्वलोकधातुरजोउपमानां सत्वानां दिवसे दिवसे दिव्यं शतरसम् आहारं दद्याद् दिव्यानि च वस्त्राण्य् एवं ददङ् गङ्गानदीवालिकासमान् कल्पसमुद्रान् दानं दद्यात् ।
यश् च्âन्यः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता व्âइकस्य्ôपासकस्य्âनन्यशास्तुर् दशकुशलकर्मपथसमन्वागतस्य्âइकदिवसम्
एकम् आहारं दद्याद् बुद्धस्य्âयं भगवतः शिक्षायां शिक्षित्êति समारोपं कृत्वा ।
अयं ततो ऽसंख्येयतरं पुण्यं प्रसवति ॥
यः कश्चिन् मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा
सर्वलोकधातुरजोउपमानां दशकुशलकर्मपथसमन्वागतानां उपासकानां दिवसे दिवसे दिव्यं शतरसम्
आहारं दद्याद् दिव्यानि च वस्त्राण्य् एवं ददङ् गङ्गानदीवालिकासमान् कल्पान् दद्यात् ।
यश् च्âन्यः
कुलपुत्रो वा कुलदुहिता व्âइकस्य भिक्षोर् एकदिवसम् आहारं दद्याद् ।
अयं ततो ऽसंख्येयतरं पुण्यं प्रसवत्îति ॥
नियत्âनियत्âवतारमुद्रासूत्रे ऽप्य् आह ।
सचेन् मञ्जुश्रीर् दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुषु सर्वसत्व्ôत्पाटित्âक्षा भवेयुः परिकल्पम् उपादाय ।
अथ कश्चिद् एव कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा तेषां सर्वसत्वानां मैत्रचित्तस् तान्य् अक्षीणि जनयेत् परिकल्पम्
उपादाय ।
यो व्âन्यो मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा
महायान्âधिमुक्तं बोधिसत्वं प्रसन्नचित्तः पश्येद् ।
अयं ततो ऽसंख्येयतरं पुण्यं प्रसवति ॥
यः कश्चिन् मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा दशसु दिक्षु
सर्वसत्वान् बन्धन्âगारप्रविविष्टान् बन्धन्âगारान् मोचयित्वा
चक्रवर्तिसुखे स्थापयेद् ब्रह्मत्वसुखे वा ।
यो व्âन्यो मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा
महायान्âधिमुक्तस्य प्रसन्नचित्तो दर्शन्âभिलाषी भवेद् वर्णं च्âस्य्ôदाहरेद् ।
अयं ततो ऽसंख्येयतरं पुण्यं प्रसवत्îति ॥
[ बेन्दल्ल् एद् प्88 ---> ]
तथा क्षितिगर्भसूत्रे ऽप्य् आह ।
यः पुनर् भदन्त भगवन् क्षत्रियकल्याणो व्âमात्यकल्याणो वा भट्टकल्याणो वा श्रमणकल्याणो वा ब्राह्मणकल्याणो वा परं रक्षत्य् आत्मानं रक्षति परलोकं रक्षति ।
भगवच्छासने पात्रभूतम् अपात्रभूतं वा यावन् मुण्डं काषायखण्ड-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f49ब् ---> ]
प्रावृतं परिरक्षति श्रोष्यति पूजयिष्यति
श्रावककथां एवं प्रत्येकबुद्धकथां श्रोष्यति
पूजयिष्यति ।
महायानकथां च महायानसंप्रस्थितान् पुद्गलान् शीलवतो गुण्âढ्यान् युक्तमुक्तप्रतिभानान् तैः सार्द्धं रमति क्रीडति

परिपृच्छति परिप्रश्नयति तेषां श्रोतव्यं कर्तव्यं मन्यते ॥
पे ॥
कियन्तं भगवन् पापं क्षपयिष्यति ॥
भगवान् आह ॥
तद् यथ्âपि नाम कुलपुत्र कश्चित् पुरुष्ôत्पद्यते ।
यः सर्वं जम्बूद्वीपं सप्तरत्नपरिपूर्णं कृत्वा
तिष्ठतां बुद्धानां भगवतां दानं दद्यात् तथ्âइव
मध्य्âह्नसमये तथ्âइव साय्âह्नसमये दानं दद्याद् अनेन
पर्यायेण वर्षशतसहस्रम् एवंरूपं दानं दद्यात् ।
तत् किं मन्यसे कुलपुत्र्âपि नु स पुरुषो बहु पुण्यं प्रसवेत् ॥
आह ॥
बहु भदन्त भगवन् स पुरुषः पुण्यस्कन्धं प्रसवेद् अप्रमेयम्
असंख्येयं ।
न तस्य पुण्यस्कन्धस्य केनचिच् छक्यं प्रमाणम् उद्ग्रहीतुं अन्यत्र तथागतेन ॥
भगवान् आह ॥
यस् तु कुलपुत्र क्षत्रियकल्याणो वा यावद् यथा पूर्व्ôक्तं ।
पे ।
स बहुतरं पुण्यं प्रसवति ।
यावद् विपुलतरम् अप्रमाणतरम् असंख्येयतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति ।
यो मम पश्चिमायां पञ्चशत्यां वर्तमानायां सद्धर्मनेत्री रक्षति स रक्षत्य् आत्मानं ।
रक्षति परांश् च रक्षति परलोकं रक्षति मम शासनं श्रावकान् पात्रभूतान् अपात्रभूतान् वा याव-
[ बेन्दल्ल् एद् प्89 ---> ]
न् मुण्डान्
काषायवस्त्रप्रावृतान् अपि रक्षति ।
न विहेठयति ।
यावत् स्वकं राष्ट्रं परराष्ट्रं च वर्धयति ।
अपायान् क्षपयति ।
सुर्âलयं च प्रापयति चिरं च्âयुः पालयति ।
स्वक्लेशांश् च परक्लेशांश् च झाषयति ।
संबोधिमार्गं षट्पारमिता-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f50अ ---> ]
श् च्ôपस्तम्भयति ।
सर्व्âपायाञ् जहाति ।
न चिरं संसारे संसरति ।
नित्यं कल्याणमित्रैर् बुद्धैश् च भगवद्भिर् बोधिसत्वैश् च
महासत्वैश् च सार्द्धं समवधानगतो भवति ।
सततं कल्याणमित्र्âविरहितो न चिरेण यथ्âभिप्रायेषु
बुद्धक्षेत्रेष्व् अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यते ॥
अथ तावद् एव सर्वदेव्êन्द्राः सपरिवारा ।
यावत् पिशाच्êन्द्राः सपरिवार्ôत्थाय्âसनाद् येन भगवान्

तेन्âञ्जलिं प्रणम्य्âइवम् आहुः ।
ये ते भदन्त भगवन् एतर्ह्य् अनागते ऽध्वनि यावत् पश्चिमायां पञ्चशत्यां क्षत्रियकल्याणा भवन्ति यावद् गहपतिकल्याणाः ।
पे ।
एवं सद्धर्मरक्षक्âइवं त्रिरत्नवंशज्वालयितारः ।
पे ।
वयम् अपि सर्वे सपरिवारास् तं क्षत्रियकल्याणं यावद् गहपतिकल्याणं दशभिर् आकारै रक्षिष्यामः
परिपालयिष्यामो वर्धयिष्यामः ॥
कतमैर् दशभिः ।
आयुश् च्âस्य वर्धयिष्यामः आयुरन्तरायं च धर्मेण
निवारयिष्यामः ।
आरोग्यं च परिवारं च धनस्कन्धं च्ôपभोगपरिभोगं च्âइश्वर्यं च यशः कल्याणमित्राणि प्रज्ञासम्पदं च
वर्धापयिष्यामः ।
एभिर् दशभिर् इति विस्तरः ॥
एवम् अभूमिप्रविष्टेष्व् एव्âयं विपाकविस्तरो द्रष्टव्यः ॥
अवलोकनासूत्रे ऽपि ।
संबोधौ चित्तम् उत्पाद्य हित्âर्थं सर्वप्राणिनां ।
यः स्तूपं लोकनाथस्य करोत्îह प्रदक्षिणं ॥
[ बेन्दल्ल् एद् प्90 ---> ]
इत्य् आद्य् अनुशंसविस्तरम् उक्त्व्âह ।
यस् त्व् एषां बुद्धपुत्राणां नरः कुर्वीत्âप्रियं ।
देवान् मनुष्यान् वर्जित्वा नरकं तस्य गोचरं ॥
इति विस्तरः पूर्ववत् ॥
न च्âत्र विशेषहेतुः कश्चिद् उपदर्शयितुं शक्यतए इत्य् अलं विकल्पेन ॥
कर्म्âवरणविशुद्धिसूत्रे ऽप्य् आवरणशब्देन्âन-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f50ब् ---> ]
र्थ्ôक्तः ।
आवरणं मञ्जुश्रीर् उच्यते राग्âवरणं द्वेष्âवरणं मोह्âवरणं दानम् आवरणं शीलक्षान्तिवीर्यध्यानप्रज्ञ्âवरणं ।
पे ।
तत् कस्य हेतोः बालपृथग्जना मञ्जुश्रीर् दानं ददाना मत्सरिणाम् अन्तिके ऽप्रसादं कुर्वन्ति ।
ते तेन्âप्रसादेन प्रतिघचित्तम् उत्पादयन्ति ।
प्रतिघखिलदोषेण महानरकेष्ûपपद्यन्ते ।
शीलं रक्षन्तो दुःशीलान् कुत्सयन्ति परिभाषन्ति ।
ते तेषाम् अवर्णं च भाषन्ति ।
ते तेषां दोषं श्रुत्वा बहुजनस्य्âप्रसादं कुर्वन्ति ।
ते तेन्âप्रसादेन दुर्गतिगामिनो भवन्ति ।
ते क्षान्तिं भावयन्तः क्षान्तिमदेन्âत्मानम् उत्कर्षयन्ति
प्रमाद्यन्ति ।
वयं क्षान्तिवादिनः ।
इमे पुनर् अन्ये व्यापन्नचित्ताः ।
तेषां क्षान्तिमदनमत्तानां प्रमादमूलकानि दुःखान्य् उत्पद्यन्ते ।

ते वीर्यम् आरभमाण्âत्मानम् उत्कर्षयन्ति परान् पंसयन्ति ।
कुसीद्êमे भिक्षवो विहरन्त्य् अनभियुक्ताः श्रद्धादेयं परिभुञ्जानाः ।
न्âइते ऽर्हन्ति पानीयस्थालकम् अपि ।
ते तेन वीर्य्âरम्भेण्âत्मानम् उत्कर्षयन्ति परं च पंसयन्ति ।
तान् अहं बालान् इति वदामि ।
ते ध्यानं समापद्यमानास् तत्र ध्यानसमापत्तौ स्पृहाम्
उत्पादयन्ति ।
तेषाम् एवं भवति ।
वयं समाधिविहारिण ।
इमे ऽन्ये भिक्षवो विक्षिप्तचित्ता विहरन्ति ।
कुतस् ते बुद्धा भविष्यन्त्îति विस्तरः ॥
सर्वधर्म्âप्रवृत्तिनिर्देशे ऽप्य् आह ।
बोधिसत्व्âपत्त्या चोदयति ।
दूरीभवति बोधिः ।
क-
[ बेन्दल्ल् एद् प्91 ---> ]
र्म्âवरणं च परिगृह्णाति ।
ईर्यया चोदयति ।
दूरीभवति बोधिः ।
ईर्यापथेन चोदयति दूरीभवति बोधिः ।
सचेद् बोधिसत्वस्य्âन्तिके हीनसंज्ञाम् उत्पादयति आत्मनि च्ôदारसंज्ञां क्षिणोत्य् आत्मानं-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f51अ ---> ]
कर्म्âवरणं च गृह्णाति ।
इह बोधिसत्वेन बोधिसत्वम् अववदत्âनुशासता वा
शास्तृसंज्ञाम् उपस्थाप्य्âववदितव्यो ऽनुशासितव्यः ।
बोधिसत्वेन बोधिसत्वस्य्âन्तिके न परिभवचित्तम् उत्पादयितव्यं ।
सचेद् अस्य्âपरित्यक्ता बोधिः ।
न देवपुत्र बोधिसत्वः क्वचिद् एव कुशलमूलानि समुच्छिनत्ति ।
यथ्âद्वितीयबोधिसत्वम् आगम्य्êति ।
अनुत्पादितबोधिचित्ते ऽपि तावद् बोधिर् भव्ये सत्वे ऽवमन्यना
प्रतिषिद्धा ।
किं पुनर् उदितबोधिचित्ते ॥
यथ्ôक्तं शूरङ्गमसमाधिसूत्रे ।
तत्र दृढमते कतमद् अनुत्पादितबोधिचित्तव्याकरणं ॥
इह दृढमते स पुद्गलः पाञ्चगतिके संसारे उपपन्नो भवति ।
यदि वा निरयेषु यदि वा तिर्यग्योनौ यदि वा यमलोके यदि वा देवेषु
यदि वा मनुष्येषु ।
स च पुद्गलस् तीक्ष्ण्êन्द्रियो भवति ।
उदार्âधिमुक्तिकः ।
तम् एनं तथागतः प्रजानाति ।

अयं पुरुषपुद्गलो यावद् इयद्भिः
कल्पकोटीनियुतशतसहस्रैर् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तम् उत्पादयिष्यति ॥
पे ॥
इयद्भिश् च्âसंख्येयकल्पशतसहस्रैर् बोधिम् अभिसंभोत्स्यते ॥
पे ॥
इदं दृढमते उच्यते ।
बोधिसत्वस्य्âनुत्पादितबोधिचित्तव्याकरणं ।
अथ खल्व् आयुष्मान् महाकाश्यपो भगवन्तम् एतद् अवोचत् ।
अद्य्âग्रेण्âस्माभिर् भगवन् सर्वसत्वानाम् अन्तिके
शास्तृसंज्ञ्ôत्पादयितव्या ।
तत् कस्य हेतोः ।
न ह्य् अस्माकम् एतज् ज्ञानं प्रवर्त्तते ।
कतमस्य बोधिसत्वस्य बोधिपरिपाचकान्îन्द्रियाणि संविद्यन्ते ।
कतमस्य न संविद्यन्ते ।
ततो वयं भगवन्न् अजानानास् तथारूपेषु हीनसंज्ञाम्
उत्पादयेम ।
तेन
[ बेन्दल्ल् एद् प्92 ---> ]
वयं क्षण्येम ॥
भगवान् आह ।
साधु साधु काश्यप सुभाषिता ते इयं वाक् ।
इदं च मया काश्यप्âर्थवशं स-
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f51ब् ---> ]
म्पश्यमानेन युष्माकम्
एवं धर्मो देशितो ।
मा भिक्षवः पुद्गलेन पुद्गलं प्रविचेतव्यं ।
यच् छीघ्रं क्षण्यति हि भिक्षवः पुद्गलः पुद्गलं प्रविचिन्वन् ।
अहं वा पुद्गलं प्रमिणुयां यो वा स्यान् मादृशः ।
एतेन काश्यप निर्देशेन बोधिसत्वेन वा श्रावकेण वा
सर्वसत्वानाम् अन्तिके शास्तृसंज्ञ्ôत्पादयितव्या ।
म्âत्र कश्चिद् बोधिसत्वयानिकः पुद्गलो भवेत् तेन तत्र्âत्मा रक्षितव्य्êति ।
यस्य तु नियतम् एव बोधिप्राप्तिचिह्नम् अस्ति तत्र सुतराम् अवमन्यना
रक्षितव्या ॥
यथ्ôक्तम् आर्यसद्धर्मपुण्डरीकसूत्रे ।
इष्टामयान् मृत्तिकसंचितान् वा प्रीताश् च कुर्वन्ति जिनस्य
स्तूपान् ।
उद्दिश्य वा पांशुकर्âशयो ऽपि अटवीषु दुर्गेषु च
कारयन्ति ॥
सिक्तामया वा पुन कूट कृत्वा ये केचिद् उद्दिश्य जिनान स्तूपान् ।
कुमारकाः क्रीडिषु तत्र तत्र ।

ते सर्वि बोधाय्âभूषि लाभिनः ॥
[ बेन्दल्ल् एद् प्93 ---> ]
यावत् ॥
ये चित्रभित्तीषु करोन्ति विग्रहं ।
परिपूर्णगात्रांश् छतपुण्यलक्षणान् ॥
लिखेत् स्वयं च्âपि लिखापयेद् वा ।
ते सर्वि बोधाय्âभूषि लाभिनः ॥
ये च्âपि केचित् तर्हि शिक्षमाणाः ।
क्रीडारतिं च्âपि विनोदयन्तः ॥
नखेन काष्ठेन कृतासि विग्रहान् ।
भित्तीषु पुरुष्âथ कुमारका वा ॥
सर्वे च ते बोधि अभूषि लाभिनः ॥
पे ॥
वादापिता झल्लरियो ऽपि ये ही ।
जलमण्डका व्âप्य् अथ मण्डका वा ।
सुगतानम् उद्दिश्यथ पूजन्âर्थं गीतं च गीतं मधुरं मनोज्ञं ।
सर्वे च ते बुद्ध्âभूषि लोके ॥
कृत्वा च यां बहुविधधातुपूजां ।
किम् अल्पकम्पी सुगतान धातुषु ।
एकं पि वादायिय वाद्यभाण्डम् ।
पुष्पेण च्âइकेन हि पूजयित्वा ।
[ बेन्दल्ल् एद् प्94 ---> ]
अनुपूर्व द्रक्ष्यन्ति हि बुद्धकोट्यः ।
यैश् च
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f52अ ---> ]
अञ्जलिस् तत्र कृत्âपि स्तूपे ।
परिपूर्ण्âइकातलशक्तिका वा ।
ओनामितं शीर्ष भवेन् मुहूर्त्तं ।
ओनामितं काय तथ्âइकवारं ।
नमो ऽस्तु बुद्धाय कृत्âइकवारं ।
ये ही तदा धातुधारेषु तेषु ।
विक्षिप्तचित्तैर् अपि यथ्âइकवारं ।
ते सर्वि प्राप्त्êमम् अग्रबोधिम् ।
सुगतान तेषां तद तस्मि काले ।
परिनिर्वृतानाम् अथ तिष्ठतां वा ।
ये धर्मनाम्âपि शृणूषु सत्वास् ।
ते सर्वि बोधाय्âभूषि लाभिन ।
इति ॥
महाकरुणासूत्रे ऽप्य् उक्तं ॥
तद् यथा वाडिशिकेन महत्य् उदकसरसि मत्स्य्âकर्षण्âर्थं स्âमिषं वडिशं प्रक्षिप्तं भवेत् समनन्तरप्रक्षिप्तं च

मत्स्येन निगीर्णं भवेत् ।
किं च्âपि स मत्स्य्ôदकसरसि भ्रमत्य् अथ च पुनर् वद्ध्âइव
स वक्तव्यो दृढेन सूत्रेण स्थलगतदण्डसुनिबद्धेन ।
यत् स वाडिशिक्âगत्य तेन सूत्रलाघवेन जानाति ।
गृहीतो मत्स्य्êति ।
तम् एनं सूत्राद् गृहीत्वा स्थलगतं क-
[ बेन्दल्ल् एद् प्95 ---> ]
रोति
यथाकामकरणाय परिभोगाय ।
एवम् एव ये सत्वा बुद्धेषु भगवत्सु चित्तं प्रसाद्य कुशलमूलम्
अवरोपयन्ति ।
अन्तश्âइकचित्तप्रसादम् अपि ।
किं च्âपि ते सत्वा दुष्कृतेन कर्म्âवरणेन्âक्षणेष्ûपपन्ना भवन्त्य् अथ च बुद्धा भगवन्तस् तान् सत्वान् बौद्धेन
ज्ञानेन संग्रहवस्तुसूत्रेण गृहीत्वा संसार्ôदकसरस्ôद्धृत्य निर्वाणस्थले स्थापयन्त्îति ॥
तस्माद् एषु शास्तृसंज्ञा कार्या ।
वन्दमानाश् च मनसा वन्दितव्याः ।
भवति हि नवको ऽपि बोधिचित्तबलाद् वन्द्यो ।
यथा मेघेन द्रमिडेन महाबोधिसत्वेन्âपि सता नवक्âर्यसुधनः सर्वशरीरेण प्रणिपत्य वन्दितः ।
नियत्âर्थं च्êदं ।
यथ्âध्याशयसंचोदन्âदिषु
सर्वबोधिसत्वयानिकपुद्गलनमस्कारो ऽनुज्ञातव्यः ।
सर्वशब्देन्âत्मनो ऽपि ग्रहणात् ।
कथम् एकत्र वन्द्य
[ चम्ब्रिद्गे म्स् f52ब् ---> ]
वन्दकत्वं न विरुध्यते ।
परस्परं वन्द्यत्वेन्âइव्âलम्बनात् ।
अत्âइव्âनास्वादनाद् अपुण्यभावः ।
किं च बुद्धानाम् अप्य् एवम् इष्यते ।
मा भूद् अनवस्था ।
एकस्य च्âन्यूनत्êति ॥
आर्यसर्वधर्मवैपुल्यसंग्रहसूत्रे ऽप्य् अनर्थ्ôक्तः ।
सूक्ष्मं हि मञ्जुश्रीः सद्धर्मप्रतिक्षेपकर्म्âवारणं ।
यो हि कश्चिन् मञ्जुश्रीस् तथागतभाषितधर्मे कस्मिंश्चिच् छोभनसंज्ञां करोति ।
क्वचिद् अशोभनसंज्ञां स सद्धर्मं प्रतिक्षिपति ।
तेन सद्धर्मं प्रतिक्षिपता तथागतो ऽभ्याख्यातो भवति ।
धर्मः प्रतिक्षिप्तो भवति ।
संघो ऽपवादितो भवति ।
य्âइवं वदत्îदं युक्तम् इदम् अयुक्तम् इति स सद्धर्मं प्रतिक्षिपति ।
न मया पृथक् कश्चिद् धर्मः श्रावकयानसंप्रयुक्तः
प्रत्येकबुद्धयानसंप्रयुक्तो महायानसंप्रयुक्तो देशितः ।