शिव पुराण · अध्याय 2.5.20

व्यास उवाच ॥
सनत्कुमार सर्वज्ञ कथा ते श्राविताद्भुता ॥
महाप्रभोश्शंकरस्य यत्र लीला च पावनी

इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या कृपां कृत्वा ममो परि ॥
राहुर्मुक्तः कुत्र गतः पुरुषेण महामुने

सूत उवाच॥
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्यामितमेधसः ॥
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः

सनत्कुमार उवाच ॥
राहुर्विमुक्तो यस्तेन सोपि तद्वर्वरस्थले ॥
अतस्स वर्वरो भूत इति भूमौ प्रथां गतः

ततः स मन्यमानस्स्वं पुनर्जनिमथानतः ॥
गतगर्वो जगामाथ जलंधरपुरं शनैः

जलंधराय सोऽभ्येत्य सर्वमीशविचेष्टितम् ॥
कथयामास तद्व्यासाद्व्यास दैत्येश्वराय वै

सनत्कुमार उवाच ॥
जलंधरस्तु तच्छ्रुत्वा कोपाकुलितविग्रहः ॥
बभूव बलवान्सिन्धुपुत्रो दैत्येन्द्रसत्तमः

ततः कोपपराधीनमानसो दैत्यसत्तमः ॥
उद्योगं सवसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह

॥ जलंधर उवाच ॥
निर्गच्छंत्वखिला दैत्याः कालनेमिमुखाः खलु ॥
तथा शुंभनिशुम्भाद्या वीरास्स्वबलसंयुताः

कोटिर्वीरकुलोत्पन्नाः कंबुवंश्याश्च दौर्हृदाः ॥
कालकाः कालकेयाश्च मौर्या धौम्रास्तथैव च

इत्याज्ञाप्यासुरपतिस्सिंधुपुत्रो प्रतापवान् ॥
निर्जगामाशु दैत्यानां कोटिभिः परिवारितः

ततस्तस्याग्रतश्शुक्रो राहुश्छिन्नशिरोऽभवत् ॥
मुकुटश्चापतद्भूमौ वेगात्प्रस्खलितस्तदा

व्यराजत नभः पूर्णं प्रावृषीव यथा घनैः ॥
जाता अशकुना भूरि महानिद्रावि सूचकाः

तस्योद्योगं तथा दृष्ट्वा गीर्वाणास्ते सवासवाः ॥
अलक्षितास्तदा जग्मुः कैलासं शंकरालयम्

तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा सुप्रणम्य सवासवाः ॥
देवास्सर्वे नतस्कंधाः करौ बद्ध्वा च तुष्टुवुः

देवा ऊचुः ॥
देवदेव महादेव करुणाकर शंकर ॥
नमस्तेस्तु महेशान पाहि नश्शरणागतान्

विह्वला वयमत्युग्रं जलंधरकृतात्प्रभो ॥
उपद्रवात्सदेवेन्द्राः स्थानभ्रष्टाः क्षितिस्थिताः

न जानासि कथं स्वामिन्देवापत्तिमिमां प्रभो ॥
तस्मान्नो रक्षणार्थाय जहि सागरनन्दनम्

अस्माकं रक्षणार्थाय यत्पूर्वं गरुडध्वजः ॥
नियोजितस्त्वया नाथ न क्षमस्सोऽद्य रक्षितुम्

तदधीनो गृहे तस्य तिष्ठत्यद्य मया सह ॥
वयं च तत्र तिष्ठामस्तदाज्ञावशगास्सुराः

अलक्षिता वयं चात्रागताश्शंभो त्वदंतिकम् ॥
स आयाति त्वया कर्त्तुं रणं सिंधुसुतो बली

अतस्स्वामिन्रणे त्वं तमविलंबं जलंधरम् ॥
हंतुमर्हसि सर्वज्ञ पाहि नश्शरणागतान्

सनत्कुमार उवाच ॥
इत्युक्त्वा ते सुरास्सर्वे प्रभुं नत्वा सवासवाः ॥
पादौ निरीक्ष्य संतस्थुर्महेशस्य विनम्रकाः

॥ सनत्कुमार उवाच ॥
इति देववचः श्रुत्वा प्रहस्य वृषभध्वजः ॥
द्रुतं विष्णुं समाहूय वचनं चेदमब्रवीत्

ईश्वर उवाच ॥
हृषीकेश महाविष्णो देवाश्चात्र समागताः ॥
जलंधरकृतापीडाश्शरणं मेऽतिविह्वलाः

जलंधरः कथं विष्णो संगरे न हत स्त्वया ॥
तद्गृहं चापि यातोऽसि त्यक्त्वा वैकुण्ठमात्मनः

मया नियोजितस्त्वं हि साधुसंरक्षणाय च ॥
निग्रहाय खलानां च स्वतंत्रेण विहारिणा

सनत्कुमार उवाच ॥
इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं गरुडध्वजः ॥
प्रत्युवाच विनीतात्मा नतकस्साञ्जलिर्हरिः

विष्णुरुवाच ॥
तवांशसंभवत्वाच्च भ्रातृत्वाच्च तथा श्रियः ॥
मया न निहतः संख्ये त्वमेनं जहि दानवम्

महाबलो महावीरो जेयस्सर्वदिवौकसाम् ॥
अन्येषां चापि देवेश सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

मया कृतो रणस्तेन चिरं देवान्वितेन वै ॥
मदुपायो न प्रवृत्तस्तस्मिन्दानवपुंगवे

तत्पराक्रमतस्तुष्टो वरं ब्रूहीत्यहं खलु ॥
इति मद्वचनं श्रुत्वा स वव्रे वरमुत्तमम्

मद्भगिन्या मया सार्द्धं मद्गेहे ससुरो वस ॥
मदधीनो महाविष्णो इत्यहं तद्गृहं गतः

सनत्कुमार उवाच॥
इति विष्णोर्वचश्श्रुत्वा शकरस्स महेश्वरः ॥
विहस्योवाच सुप्रीतस्सदयो भक्तवत्सलः

महेश्वर उवाच ॥
हे विष्णो सुरवर्य त्वं शृणु मद्वाक्यमादरात् ॥
जलंधरं महादैत्यं हनिष्यामि न संशयः

स्वस्थानं गच्छ निर्भीतो देवा गच्छंत्वपि ध्रुवम् ॥
निर्भया वीतसंदेहा हतं मत्वाऽसुराधिपम्

सनत्कुमार उवाच ॥
इति श्रुत्वा महेशस्य वचनं स रमापतिः ॥
सनिर्जरो जगामाशु स्वस्थानं गतसंशयः

एतस्मिन्नंतरे व्यास स दैत्येन्द्रोऽतिविक्रमः ॥
सन्नद्धैरसुरैस्सार्द्धं शैलप्रांतं ययौ बली

कैलासमवरुध्याथ महत्या सेनया युतः ॥
संतस्थौ कालसंकाशः कुर्वन्सिंहरवं महान्

अथ कोलाहलं श्रुत्वा दैत्यनादसमुद्भवम् ॥
चुक्रोधातिमहेशानो महालीलः खलांतकः ॥ 2.5.20.४०
समादिदेश संख्याय स्वगणान्स महाबलान् ॥
नंद्यादिकान्महादेवो महोतिः कौतुकी हरः

नन्दीभमुखसेनानीमुखास्सर्वे शिवाज्ञया ॥
गणाश्च समनह्यंत युद्धाया तित्वरान्विताः

अवतेरुर्गणास्सर्वे कैलासात्क्रोधदुर्मदाः ॥
वल्गतो रणशब्दांश्च महावीरा रणाय हि

ततस्समभवद्युद्धं कैलासोपत्यकासु वै ॥
प्रमथाधिपदैत्यानां घोरं शस्त्रास्त्रसंकुलम्

भेरीमृदंगशंखौघैर्निस्वानैर्वीरहर्षणैः ॥
गजाश्वरथशब्दैश्च नादिता भूर्व्यकंपत

शक्तितोमरबाणौघैर्मुसलैः पाशपट्टिशैः ॥
व्यराजत नभः पूर्णं मुक्ताभिरिव संवृतम्

निहतैरिव नागाश्वैः पत्तिभिर्भूर्व्यराजत ॥
वज्राहतैः पर्वतेन्द्रैः पूर्वमासीत्सुसंवृता

प्रमथाहतदैत्यौघैर्दैत्याहतगणैस्तथा ॥
वसासृङ्मांसपंकाढ्या भूरगम्याभवत्तदा

प्रमथाहतदैत्यौघान्भार्गवस्समजीवयत् ॥
युद्धे पुनः पुनश्चैव मृतसंजीवनी बलात्

दृष्ट्वा व्याकुलितांस्तांस्तु गणास्सर्वे भयार्दिताः ॥
शशंसुर्देवदेवाय सर्वे शुक्रविचेष्टितम्

तच्छ्रुत्वा भगवान्रुद्रश्चकार क्रोधमुल्बणम् ॥
भयंकरोऽतिरौद्रश्च बभूव प्रज्वलन्दिशः

अथ रुद्रमुखात्कृत्या बभूवातीवभीषणा ॥
तालजंघोदरी वक्त्रा स्तनापीडितभूरुहा

सा युद्धभूमिं तरसा ससाद मुनिसत्तम ॥
विचचार महाभीमा भक्षयंती महासुरान्

अथ सा रणमध्ये हि जगाम गतभीर्द्रुतम् ॥
यत्रास्ते संवृतो दैत्यवरेन्द्रैस्स हि भार्गवः

स्वतेजसा नभो व्याप्य भूमिं कृत्वा च सा मुने ॥
भार्गवं स्वभगे धृत्वा जगामांतर्हिता नभः

विद्रुतं भार्गवं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यगणास्तथा ॥
प्रम्लानवदना युद्धान्निर्जग्मुर्युद्धदुर्मदाः

अथोऽभज्यत दैत्यानां सेना गणभयार्दिता ॥
वायुवेगहता यद्वत्प्रकीर्णा तृणसंहतिः

भग्नां गणभयाद्दैत्यसेनां दृष्ट्वातिमर्षिताः ॥
निशुंभशुंभौ सेनान्यौ कालनेमिश्च चुक्रुधुः

त्रयस्ते वरयामासुर्गणसेनां महाबलाः ॥
मुंचंतश्शरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहकाः

ततो दैत्यशरौघास्ते शलभानामिव व्रजाः ॥
रुरुधुः खं दिशस्सर्वा गणसेनामकंपयन्

गणाश्शरशतैर्भिन्ना रुधिरासारवर्षिणः ॥
वसंतकिंशुकाभासा न प्राजानन्हि किंचन

ततः प्रभग्नं स्वबलं विलोक्य नन्द्यादिलंबोदरकार्त्तिकेयाः ॥
त्वरान्विता दैत्यवरान्प्रसह्य निवारयामासुरमर्षणास्ते

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे जलंधरवधोपाख्याने सामान्यगणासुरयुद्धवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः