सांख्यकारिका (अन्य संस्करण) · श्लोक 21-40

पुरुषस्य दर्शनार्थं कैवल्यार्थं तथा प्रधानस्य ।
पङ्ग्वन्धवद् उभयोर् अपि संयोगस् तत्कृतः सर्गः

प्रकृतेर् महांस् ततो ऽहङ्कारस् तस्माद् गणश् च षोडशकः ।
तस्माद् अपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि

अध्यवसायो बुद्धिर् धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम् ।
सात्त्विकम् एतद् रूपं तामसम् अस्माद् विपर्यस्तम्

अभिमानो ऽहङ्कारस् तस्माद् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः ।
ऐन्द्रिय एकादशकस् तन्मात्रपञ्चकश् चैव

सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृताद् अहङ्कारात् ।
भूतादेस् तन्मात्रः स तामसस् तैजसाद् उभयम्

बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षूरसननासिकाख्यानि ।
वाक्पाणिपादपायूपस्थान् कर्मेन्द्रियाण्य् आहुः

उभयात्मकम् अत्र मनः सङ्कल्पकम् इन्द्रियं च साधर्म्यात् ।
गुणपरिणामविशेषान् नानात्वं ग्राह्यभेदाच् च

रूपादिषु पञ्चानाम् आलोचनमत्रम् इष्यते वृत्तिः ।
वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दास् तु पञ्चानाम्

स्वालक्षण्या वृत्तिस् त्रयस्य सैषा भवत्य् असामान्या ।
सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च

युगपच् चतुष्टयस्य हि वृत्तिः क्रमशश् च तस्य निर्दिष्टा ।
दृष्टे तथाप्य् अदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः

स्वां स्वां प्रतिपद्यन्ते परस्पराकूतहेतुकां वृत्तिम् ।
पुरुषार्थ एव हेतुर् न केनचित् कार्यते करणम्

करणं त्रयोदशविधं तदाहरणधारणप्रकाशकरम् ।
कार्यं च तस्य दशधाहार्यं धार्यं प्रकाश्यं च

अन्तःकरणं त्रिविधं दशधा बाह्यं त्रयस्य विषयाख्यम् ।
साम्प्रतकालं बाह्यं त्रिकालम् आभ्यन्तरं करणम्

बुद्धीन्द्रियाणि तेषां पञ्च विशेषाविशेषविषयाणि ।
वाग् भवति शब्दविषया शेषान्य् अपि पञ्चविषयाणि

सान्तःकरणा बुद्धिः सर्वं विषयम् अवगाहते यस्मात् ।
तस्मात् त्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि

एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः ।
कृत्स्नं पुरुषस्यार्थं प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति

सर्वं प्रत्युपभोगं यस्मात् पुरुषस्य साधयति बुद्धिः ।
सैव च विशिनष्टि ततः प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम्

तन्मात्राण्य् अविशेषास् तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः ।
एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश् च मूढाश् च

सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभूतैस् त्रिधा विशेषाः स्युः ।
सूक्ष्मास् तेषां नियता मातापितृजा निवर्तन्ते

पूर्वोत्पन्नम् असक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम् ।
संसरति निरुपभोगं भावैर् अधिवासितं लिङ्गम्