સાંખ્યકારિકા (અન્ય આવૃત્તિ) · શ્લોક 21-40

પુરુષસ્ય દર્શનાર્થં કૈવલ્યાર્થં તથા પ્રધાનસ્ય ।
પઙ્ગ્વન્ધવદ્ ઉભયોર્ અપિ સંયોગસ્ તત્કૃતઃ સર્ગઃ

પ્રકૃતેર્ મહાંસ્ તતો ઽહઙ્કારસ્ તસ્માદ્ ગણશ્ ચ ષોડશકઃ ।
તસ્માદ્ અપિ ષોડશકાત્ પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ

અધ્યવસાયો બુદ્ધિર્ ધર્મો જ્ઞાનં વિરાગ ઐશ્વર્યમ્ ।
સાત્ત્વિકમ્ એતદ્ રૂપં તામસમ્ અસ્માદ્ વિપર્યસ્તમ્

અભિમાનો ઽહઙ્કારસ્ તસ્માદ્ દ્વિવિધઃ પ્રવર્તતે સર્ગઃ ।
ઐન્દ્રિય એકાદશકસ્ તન્માત્રપઞ્ચકશ્ ચૈવ

સાત્ત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદ્ અહઙ્કારાત્ ।
ભૂતાદેસ્ તન્માત્રઃ સ તામસસ્ તૈજસાદ્ ઉભયમ્

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રત્વક્ચક્ષૂરસનનાસિકાખ્યાનિ ।
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાન્ કર્મેન્દ્રિયાણ્ય્ આહુઃ

ઉભયાત્મકમ્ અત્ર મનઃ સઙ્કલ્પકમ્ ઇન્દ્રિયં ચ સાધર્મ્યાત્ ।
ગુણપરિણામવિશેષાન્ નાનાત્વં ગ્રાહ્યભેદાચ્ ચ

રૂપાદિષુ પઞ્ચાનામ્ આલોચનમત્રમ્ ઇષ્યતે વૃત્તિઃ ।
વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાસ્ તુ પઞ્ચાનામ્

સ્વાલક્ષણ્યા વૃત્તિસ્ ત્રયસ્ય સૈષા ભવત્ય્ અસામાન્યા ।
સામાન્યકરણવૃત્તિઃ પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચ

યુગપચ્ ચતુષ્ટયસ્ય હિ વૃત્તિઃ ક્રમશશ્ ચ તસ્ય નિર્દિષ્ટા ।
દૃષ્ટે તથાપ્ય્ અદૃષ્ટે ત્રયસ્ય તત્પૂર્વિકા વૃત્તિઃ

સ્વાં સ્વાં પ્રતિપદ્યન્તે પરસ્પરાકૂતહેતુકાં વૃત્તિમ્ ।
પુરુષાર્થ એવ હેતુર્ ન કેનચિત્ કાર્યતે કરણમ્

કરણં ત્રયોદશવિધં તદાહરણધારણપ્રકાશકરમ્ ।
કાર્યં ચ તસ્ય દશધાહાર્યં ધાર્યં પ્રકાશ્યં ચ

અન્તઃકરણં ત્રિવિધં દશધા બાહ્યં ત્રયસ્ય વિષયાખ્યમ્ ।
સામ્પ્રતકાલં બાહ્યં ત્રિકાલમ્ આભ્યન્તરં કરણમ્

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તેષાં પઞ્ચ વિશેષાવિશેષવિષયાણિ ।
વાગ્ ભવતિ શબ્દવિષયા શેષાન્ય્ અપિ પઞ્ચવિષયાણિ

સાન્તઃકરણા બુદ્ધિઃ સર્વં વિષયમ્ અવગાહતે યસ્માત્ ।
તસ્માત્ ત્રિવિધં કરણં દ્વારિ દ્વારાણિ શેષાણિ

એતે પ્રદીપકલ્પાઃ પરસ્પરવિલક્ષણા ગુણવિશેષાઃ ।
કૃત્સ્નં પુરુષસ્યાર્થં પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ

સર્વં પ્રત્યુપભોગં યસ્માત્ પુરુષસ્ય સાધયતિ બુદ્ધિઃ ।
સૈવ ચ વિશિનષ્ટિ તતઃ પ્રધાનપુરુષાન્તરં સૂક્ષ્મમ્

તન્માત્રાણ્ય્ અવિશેષાસ્ તેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચભ્યઃ ।
એતે સ્મૃતા વિશેષાઃ શાન્તા ઘોરાશ્ ચ મૂઢાશ્ ચ

સૂક્ષ્મા માતાપિતૃજાઃ સહ પ્રભૂતૈસ્ ત્રિધા વિશેષાઃ સ્યુઃ ।
સૂક્ષ્માસ્ તેષાં નિયતા માતાપિતૃજા નિવર્તન્તે

પૂર્વોત્પન્નમ્ અસક્તં નિયતં મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તમ્ ।
સંસરતિ નિરુપભોગં ભાવૈર્ અધિવાસિતં લિઙ્ગમ્