रामायण · अध्याय 7.032

नर्मदा पुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः स रावणः
पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद् देशाद् अदूरतः

अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः
क्रीडिते सह नारीभिर् नर्मदातोयम् आश्रितः

तासां मध्यगतो राज रराज स ततो ऽर्जुनः
करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव कुञ्जरः

जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम्
रुरोध नर्मदा वेगं बाहुभिः स तदार्जुनः

कार्तवीर्यभुजासेतुं तज् जलं प्राप्य निर्मलम्
कूलापहारं कुर्वाणं प्रतिस्रोतः प्रधावति

समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः
स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ

स वेगः कार्तवीर्येण संप्रेषिट इवाम्भसः
पुष्पोपहारं तत् सर्वं रावणस्य जहार ह

रावणो ऽर्धसमाप्तं तु उत्सृज्य नियमं तदा
नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम्

पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसंनिभम्
वर्धन्तम् अम्भसो वेगं पूर्वाम् आशां प्रविश्य तु

ततो ऽनुद्भ्रान्तशकुनां स्वाभाव्ये परमे स्थिताम्
निर्विकाराङ्गनाभासां पश्यते रावणो नदीम्

सव्येतरकराङ्गुल्या सशब्दं च दशाननः
वेगप्रभवम् अन्वेष्टुं सो ऽदिशच् छुकसारणौ

तौ तु रावणसंदिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ
व्योमान्तरचरौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमोन्मुखौ

अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ तु निशाचरौ
पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम्

बृहत्सालप्रतीकशं तोयव्याकुलमूर्धजम्
मदरक्तान्तनयनं मदनाकारवर्चसं

नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तम् अरिमर्दनम्
गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तम् इव मेदिनीम्

बालानां वरनारीणां सहस्रेणाभिसंवृतम्
समदानां करेणूनां सहस्रेणेव कुञ्जरम्

तम् अद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुकसारणौ
संनिवृत्ताव् उपागम्य रावणं तम् अथोचतुः

बृहत्सालप्रतीकाशः को ऽप्य् असौ राक्षसेश्वर
नर्मदां रोधवद् रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः

तेन बाहुसहस्रेण संनिरुद्धजला नदी
सागरोद्गारसंकाशान् उद्गारान् सृजते मुहुः

इत्य् एवं भाषमाणौ तौ निशम्य शुकसारणौ
रावणो ऽर्जुन इत्य् उक्त्वा उत्तस्थौ युद्धलालसः

अर्जुनाभिमुखे तस्मिन् प्रस्थिते राक्षसेश्वरे
सकृद् एव कृतो रावः सरक्तः प्रेषितो घनैः

महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः
संवृतो राक्षसेन्द्रस् तु तत्रागाद् यत्र सो ऽर्जुनः

नातिदीर्घेण कालेन स ततो राक्षसो बली
तं नर्मदा ह्रदं भीमम् आजगामाञ्जनप्रभः

स तत्र स्त्रीपरिवृतं वाशिताभिर् इव द्विपम्
नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम्

स रोषाद् रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः
इत्य् एवम् अर्जुनामात्यान् आह गम्भीरया गिरा

अमात्याः क्षिप्रम् आख्यात हैहयस्य नृपस्य वै
युद्धार्थं समनुप्राप्तो रावणो नाम नामतः

रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते
उत्तस्थुः सायुधास् तं च रावणं वाक्यम् अब्रुवन्

युद्धस्य कालो विज्ञातः साधु भोः साधु रावण
यः क्षीबं स्त्रीवृतं चैव योद्धुम् इच्छसि नो नृपम्
वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम्

क्षमस्वाद्य दशग्रीव उष्यतां रजनी त्वया
युद्धश्रद्धा तु यद्य् अस्ति श्वस् तात समरे ऽर्जुनम्

यदि वापि त्वरा तुभ्यं युद्धतृष्णासमावृता
निहत्यास्मांस् ततो युद्धम् अर्जुनेनोपयास्यसि

ततस् ते रावणामात्यैर् अमात्याः पार्थिवस्य तु
सूदिताश् चापि ते युद्धे भक्षिताश् च बुभुक्षितैः

ततो हलहलाशब्दो नर्मदा तिर आबभौ
अर्जुनस्यानुयात्राणां रावणस्य च मन्त्रिणाम्

इषुभिस् तोमरैः शूलैर् वज्रकल्पैः सकर्षणैः
सरावणान् अर्दयन्तः समन्तात् समभिद्रुताः

हैहयाधिपयोधानां वेग आसीत् सुदारुणः
सनक्रमीनमकरसमुद्रस्येव निस्वनः

रावणस्य तु ते ऽमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः
कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा निर्दहन्त्य् अग्नितेजसः

अर्जुनाय तु तत् कर्म रावणस्य समन्त्रिणः
क्रीडमानाय कथितं पुरुषैर् द्वाररक्षिभिः

उक्त्वा न भेतव्यम् इति स्त्रीजनं स ततो ऽर्जुनः
उत्ततार जलात् तस्माद् गङ्गातोयाद् इवाञ्जनः

क्रोधदूषितनेत्रस् तु स ततो ऽर्जुन पावकः
प्रजज्वाल महाघोरो युगान्त इव पावकः

स तूर्णतरम् आदाय वरहेमाङ्गदो गदाम्
अभिद्रवति रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः

बाहुविक्षेपकरणां समुद्यम्य महागदाम्
गारुडं वेगम् आस्थाय आपपातैव सो ऽर्जुनः

तस्य मर्गं समावृत्य विन्ध्यो ऽर्कस्येव पर्वतः
स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः प्रहस्तो मुसलायुधः

ततो ऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं मदोद्धतः
प्रहस्तः प्रेषयन् क्रुद्धो ररास च यथाम्बुदः

तस्याग्रे मुसलस्याग्निर् अशोकापीडसंनिभः
प्रहस्तकरमुक्तस्य बभूव प्रदहन्न् इव

आधावमानं मुसलं कार्तवीर्यस् तदार्जुनः
निपुणं वञ्चयाम् आस सगदो गजविक्रमः

ततस् तम् अभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः
भ्रामयाणो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम्

तेनाहतो ऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा
निपपात स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा

प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः
समहोदरधूम्राक्षा अपसृप्ता रणाजिरात्

अपक्रान्तेष्व् अमात्येषु प्रहस्ते च निपातिते
रावणो ऽभ्यद्रवत् तूर्णम् अर्जुनं नृपसत्तमम्

सहस्रबाहोस् तद् युद्धं विंशद्बाहोश् च दारुणम्
नृपराक्षसयोस् तत्र आरब्धं लोमहर्षणम्

सागराव् इव संक्षुब्धौ चलमूलाव् इवाचलौ
तेजोयुक्ताव् इवादित्यौ प्रदहन्ताव् इवानलौ

बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ
मेघाव् इव विनर्दन्तौ सिंहाव् इव बलोत्कटौ

रुद्रकालाव् इव क्रुद्धौ तौ तथा राक्षसार्जुनौ
परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयाम् आसतुर् भृशम्

वज्रप्रहारान् अचला यथा घोरान् विषेहिरे
गदाप्रहारांस् तद्वत् तौ सहेते नरराक्षसौ

यथाशनिरवेभ्यस् तु जायते वै प्रतिश्रुतिः
तथा ताभ्यां गदापातैर् दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः

अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमानाहितोरसि
काञ्चनाभं नभश् चक्रे विद्युत्सौदामनी यथा

तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर् मुहुः
अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ

नार्जुनः खेदम् आप्नोति न राक्षसगणेश्वरः
समम् आसीत् तयोर् युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः

शृङ्गैर् महर्षभौ यद्वद् दन्ताग्रैर् इव कुञ्जरौ
परस्परं विनिघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ

ततो ऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा
स्तनयोर् अन्तरे मुक्ता रावणस्य महाहवे

वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि
दुर्बलेव यथा सेना द्विधाभूतापतत् क्षितौ

स त्व् अर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः
अपासर्पद् धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन्

स विह्वलं तद् आलक्ष्य दशग्रीवं ततो ऽर्जुनः
सहसा प्रतिजग्राह गरुत्मान् इव पन्नगम्

स तं बाहुसहस्रेण बलाद् गृह्य दशाननम्
बबन्ध बलवान् राजा बलिं नारायणो यथा

बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः
साध्वीति वादिनः पुष्पैः किरन्त्य् अर्जुनमूर्धनि

व्याघ्रो मृगम् इवादाय सिंहराड् इव दन्तिनम्
ररास हैहयो राजा हर्षाद् अम्बुदवन् मुहुः

प्रहस्तस् तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम्
सह तै राकसैः क्रुद्ध अभिदुद्राव पार्थिवम्

नक्तंचराणां वेगस् तु तेषाम् आपततां बभौ
उद्धृत आतपापाये समुद्राणाम् इवाद्भुतः

मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस् तिष्ठ तिष्ठेति चासकृत्
मुसलानि च शूलानि उत्ससर्जुस् तदार्जुने

अप्राप्तान्य् एव तान्य् आशु असंभ्रान्तस् तदार्जुनः
आयुधान्य् अमरारीणां जग्राह रिपुसूदनः

ततस् तैर् एव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः
भित्त्वा विद्रावयाम् आस वायुर् अम्बुधरान् इव

राक्षसांस् त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यार्जुनस् तदा
रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश सुहृद्वृतः

स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर् द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसंनिभः
तदार्जुनः संप्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्यैव सहस्रलोचनः